Thực trạng hợp đồng tương lai trong thị trường phái sinh tại Việt Nam

LỜI CAM ĐOAN Em tên là: LAI TRẦN THÁI BÌNH – MSSV : 030334180023 Cam đoan bài tiểu luận cá nhân: THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TRONG THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM Giảng viên hướng

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

- - -  - - -

TIỂU LUẬN CUỐI KHÓA MÔN TÀI CHÍNH PHÁI SINH

Đề tài

THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TRONG THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM

Họ và tên sinh viên: LAI TRẦN THÁI BÌNH MSSV: 030334180023

Khóa học: K34 Lớp học phần: FIN315_202_D02 Giảng viên hướng dẫn: VÕ VĂN HẢO

TP Hồ Chí Minh, ngày 16 tháng 7 năm 2021

NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

- - -  - - -

TIỂU LUẬN CUỐI KHÓA MÔN TÀI CHÍNH PHÁI SINH

Đề tài

THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TRONG THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM

Họ và tên sinh viên: LAI TRẦN THÁI BÌNH MSSV: 030334180023

Khóa học: K34 Lớp học phần: FIN315_202_D02 Giảng viên hướng dẫn: VÕ VĂN HẢO

TP Hồ Chí Minh, ngày 16 tháng 7 năm 2021

LỜI CAM ĐOAN

Em tên là: LAI TRẦN THÁI BÌNH – MSSV : 030334180023

Cam đoan bài tiểu luận cá nhân: THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI

TRONG THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn : VÕ VĂN HẢO

Bài tiểu luận này là sản phẩm của riêng em, các kết quả phân tích có tính chất độc lập riêng, không sao chép bất kỳ tài liệu nào và chưa được công bố toàn bộ nội dung này ở bất kỳ đâu; các số liệu, các nguồn trích dẫn trong bài tiểu luận được chú thích nguồn gốc rõ ràng, minh bạch

Em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan danh dự của em

TP Hồ Chí Minh, ngày 16 tháng 7 năm 2021

Sinh viên thực hiện

(Ký, ghi rõ họ tên)

LAI TRẦN THÁI BÌNH

LỜI CÁM ƠN

Đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh đã đưa môn học Tài chính phái sinh vào trương trình giảng dạy Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến giảng viên bộ môn – Thầy Võ Văn Hảo

đã dạy dỗ, truyền đạt những kiến thức quý báu cho em trong suốt thời gian học tập vừa qua Trong thời gian tham gia lớp học Tài chính phái sinh của thầy, em đã có thêm cho mình nhiều kiến thức bổ ích, tinh thần học tập hiệu quả, nghiêm túc Đây chắc chắn sẽ

là những kiến thức quý báu, là hành trang để em có thể vững bước sau này

Bộ môn Tài chính phái sinh là môn học thú vị, vô cùng bổ ích và có tính thực tế cao Đảm bảo cung cấp đủ kiến thức, gắn liền với nhu cầu thực tiễn của sinh viên Tuy nhiên, do vốn kiến thức còn nhiều hạn chế và khả năng tiếp thu thực tế còn nhiều bỡ ngỡ Mặc dù em đã cố gắng hết sức nhưng chắc chắn bài tiểu luận khó có thể tránh khỏi những thiếu sót và nhiều chỗ còn chưa chính xác, kính mong thầy xem xét và góp ý để bài tiểu luận của em được hoàn thiện hơn

MỤC LỤC

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI 1

1.1 Khái niệm 1

1.2 Đặc điểm 1

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TẠI VIỆT NAM 2

2.1 Các loại hợp đồng tương lai trên thị trường Việt Nam 2

2.1.1 Hợp đồng tương lai chỉ số 2

2.1.2 Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ 2

2.2 Chiến lược kinh doanh hợp đồng tương lai chủ yếu tại Việt Nam 2

2.2.1 Chiến lược đầu cơ 2

2.2.2 Chiến lược phòng ngừa rủi ro 5

2.3 Ưu và nhược điểm hợp đồng tương lai 6

2.3.1 Ưu điểm của hợp đồng tương lai 6

2.3.2 Nhược điểm của hợp đồng tương lai 7

CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 9

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT

STT Ký hiệu Nguyên nghĩa

2 HĐTL CSCP Hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu

3 HĐTL TPCP Hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ

1

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI

1.1 Khái niệm

Là một hợp đồng chuẩn hóa giữa bên bán và bên mua về việc giao dịch một tài sản cơ sở tại một thời điểm nhất định trong tương lai với mức giá xác định trước

1.2 Đặc điểm

Tiêu chí Hợp đồng tương lai

Tiêu chuẩn hóa

hợp đồng

- Được niêm yết và tiêu chuẩn trên Sở giao dịch chứng khoán Phái sinh

- HĐTL được chuẩn hóa về điều khoản, giá trị, khối lượng của tài sản cơ sở,…

Được giao dịch,

niêm yết - Được niêm yết trên thị trường tập trung

Thời điểm thanh

toán hợp đồng - Thanh toán lỗ lãi hàng ngày

Tài sản thế chấp - Được chuẩn hóa về điều khoản, giá trị, khối lượng của tài sản

cơ sở,…

Tính thanh

khoản hợp đồng

- Sự tồn tại của công ty thanh toán bù trừ và sự thuận lợi của việc giao dịch qua sở khiến cho tính thanh khoản của các hợp đồng tương lai cao hơn nhiều so với các hợp đồng kỳ hạn

Đóng vị thế

- Dễ dàng đóng vị thế: nhà đầu tư có thể đóng vị thế bất cứ lúc nào bằng cách tham gia vị thế ngược đối với HĐTL tượng tự

Từ đó giúp người sở hữu HĐTL linh hoạt trong việc sử dụng nguồn vốn

Bù trừ và ký quỹ

- Yêu cầu các bên tham gia thực hiện ký quỹ để đảm bảo việc thanh toán mang tính bắt buộc

- HĐTL được thanh toán và bù trừ theo giá thực tế hằng ngày

và sẽ thông báo lỗ lãi vào tài khoản ký quỹ của nhà đầu tư theo giá thực tế và gọi ký quỹ khi cần bổ sung

2

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TẠI VIỆT NAM 2.1 Các loại hợp đồng tương lai trên thị trường Việt Nam

2.1.1 Hợp đồng tương lai chỉ số

Hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu (HĐTL CSCP) là loại hợp đồng tương lai có tài sản/công cụ cơ sở là một chỉ số cổ phiếu Tương tự như các loại hợp đồng tương lai khác, HĐTL CSCP là công cụ được giao dịch trên một sở giao dịch tập trung với những điều khoản chuẩn hóa Các yếu tố chuẩn hóa đó về cơ bản được nêu chi tiết trong bản

mô tả đặc tính của hợp đồng (Theo Trung tâm nghiên cứu khoa học và đào tạo chứng khoán - Ủy ban Chứng khoán Nhà nước)

HĐTL CSCP cho phép nhà đầu tư giao dịch và phòng ngừa rủi ro trên thị trường

cổ phiếu thông qua một giao dịch duy nhất liên quan đến chỉ số cơ sở mà không cần thực hiện việc mua/bán các cổ phiếu trong danh mục cấu thành chỉ số đó Hiện nay, HĐTL chỉ số chứng khoán tiêu biểu là HĐTL chỉ số VN30

2.1.2 Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ

Hợp đồng tương lai Trái phiếu chính phủ (HĐTL TPCP) hay một số nước gọi là sản phẩm HĐTL trên lãi suất là thỏa thuận mua hoặc bán tài sản cơ sở là trái phiếu chính phủ tại một mức giá xác định trước tại thời điểm cụ thể trong tương lai Hai bên có nghĩa

vụ thực hiện hợp đồng đó tại thời điểm đáo hạn

Hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ đầu tiên trên thế giới ra mắt tại Mỹ vào ngày 29/10/1975 Kể từ thời điểm đó, hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ đã trở thành sản phẩm phòng ngừa rủi ro quan trọng trên thị trường tài chính toàn cầu

Tại Việt Nam, theo Nghị định 42/2015/NĐ-CP ngày 5/5/2015 về chứng khoán Phái sinh và thị trường chứng khoán Phái sinh thì hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ được định nghĩa là hợp đồng tương lai dựa trên tài sản cơ sở là trái phiếu chính phủ hoặc trái phiếu giả định có một số đặc trưng cơ bản của trái phiếu chính phủ

2.2 Chiến lược kinh doanh hợp đồng tương lai chủ yếu tại Việt Nam

2.2.1 Chiến lược đầu cơ

Được xem như là chiến lược được sử dụng nhiều nhất khi mà sự hấp dẫn bởi lợi nhuận có thể nhận được cùng với tính dễ hiểu, đơn giản có thể giúp đại đa số nhà đầu tư theo đuổi chiến lược này một cách dễ dàng Theo đó, nếu nhà đầu tư dự báo sự tăng giá của tài sản cơ sở trong tương lai, họ sẽ tiến hành mua hợp đồng tương lai và chờ bán để đóng vị thế mua khi giá tăng hoặc nắm giữ tới khi đáo hạn Với chiều ngược lại, nhà đầu

tư sẽ thực hiện bán hợp đồng tương lai khi dự báo thị trường sẽ giảm điểm và thực hiện

vị thế mua để đóng vị thế giao dịch

Ví dụ: về Hợp đồng tương lai chỉ số VN30: VN30F2106

3

Hiện tại nhà đầu tư đang muốn đầu tư 100.000.000 VNĐ vào HĐTL VN30F2106 (tính đến Thứ 6 ngày 04/06/2021) đang được giao dịch với thông tin như sau trên hệ thống của Công ty Cổ phần Chứng khoán SSI:

Hệ số nhân hợp đồng 100.000VNĐ Phí giao dịch 5.000VNĐ/hợp đồng/giao dịch

Giá thị trường giao dịch 1505.9 điểm

Tình huống 1: Nhà đầu tư kỳ vọng thị trường tăng điểm 5% và quyết định mua

10 HĐTL VN30F2106, sau đó bán lại hoặc giữ tới khi đáo hạn Nhưng cũng có thể thị trường sẽ giảm 5%

• Trường hợp thị trường tăng điểm

Số tiền ký quỹ ban đầu 1505.9*10*100.000*10% = 150.590.000 VNĐ

Tiền lãi 5%*1505.9*10*100.000 = 75.295.000 VNĐ

Phí giao dịch 5.000*10*2 = 100.000 VNĐ

Thuế giao dịch (1505.9 + 1505.9*1.05)*10*100.000*10%*0.1%/2

= 154.354,75 VNĐ Tổng lợi nhuận sau thuế

phí 75.295.000 – 100.000 – 154.354,75 = 75.040.645,25 VNĐ

Tỷ suất lợi nhuận 75.040.645,25/150.590.000 = 49,83%

• Trường hợp thị trường giảm điểm

Số tiền ký quỹ ban đầu 1505.9*10*100.000*10% = 150.590.000 VNĐ

Tiền lãi -5%*1505.9*10*100.000 = -75.295.000 VNĐ

Phí giao dịch 5.000*10*2 = 100.000 VNĐ

Thuế giao dịch (1505.9 + 1505.9*0.95)*10*100.000*10%*0.1%/2

= 146.825,25 VNĐ

4

Tổng lợi nhuận sau thuế phí -75.295.000 - 100.000 - 146.825,25 = -75.541.825,25 VNĐ

Tỷ suất lợi nhuận -75.541.825,25 /150.590.000 = -50,16%

Tình huống 2: Nhà đầu tư kì vọng thị trường giảm điểm 5% và quyết định bán 10

HĐTL VN30F2106 tại 1505.9 điểm, sau đó nắm giữ tới khi đáo hạn Nhưng cũng có thể thị trường sẽ tăng 5%

• Trường hợp thị trường giảm điểm

Số tiền ký quỹ ban đầu 1505.9*10*100.000*10% = 150.590.000 VNĐ

Tiền lãi chênh lệch giữa giá

giao ngay và giá kỳ hạn 5%*1505.9*10*100.000 = 75.295.000 VNĐ

Phí giao dịch 5.000*10*2 = 100.000 VNĐ

Thuế giao dịch

(1505.9 + 1505.9*1.05)*10*100.000*10%*0.1%/2

= 154.354,75 VNĐ

Tổng lợi nhuận sau thuế phí 75.295.000 - 100.000 - 154.354,75 = 75.040.645,25 VNĐ

Tỷ suất lợi nhuận 75.040.645,25/150.590.000 = 49,83%

• Trường hợp thị trường tăng điểm

Số tiền ký quỹ ban đầu 1505.9*10*100.000*10% = 150.590.000 VNĐ

Tiền lãi chênh lệch giữa giá

giao ngay và giá kỳ hạn

-5%*1505.9*10*100.000 = -75.295.000 VNĐ

Phí giao dịch 5.000*10*2 = 100.000 VNĐ

Thuế giao dịch (1505.9 + 1505.9*0.95)*10*100.000*10%*0.1%/2

= 146.825,25 VNĐ

5

Tổng lợi nhuận sau thuế phí -75.295.000 - 100.000 - 146.825,25 = -75.541.825,25

VNĐ

Tỷ suất lợi nhuận -75.541.825,25 /150.590.000 = -50,16%

2.2.2 Chiến lược phòng ngừa rủi ro

Đây là chiến lược phù hợp cho nhà đầu tư đang sở hữu danh mục chứng khoán rộng và danh mục này có mức độ tương quan cao với chỉ số chung Nhà đầu tư dự báo thị trường sẽ giảm tuy nhiên lại không muốn bản danh mục cổ phiếu đang nắm giữ (có thể do mục tiêu nắm giữ dài hạn hay do mỗi lần cơ cấu danh mục sẽ tốn nhiều chi phí) Khi đó, nhà đầu tư này sẽ bảo vệ danh mục bằng cách bán hợp đồng tương lai VN30 Như vậy, sự mất mát về giá trị của danh mục chứng khoán cơ sở sẽ được bù đắp bằng

sự sinh lời từ hợp đồng tương lai

Số lượng hợp đồng = (beta mong muốn - beta danh mục) x (giá trị danh mục/giá trị một HĐTL)

Ví dụ về chiến lược phòng ngừa rủi ro đối với một danh mục đầu tư trong thực tế:

Danh mục đầu tư hiện tại mà nhà đầu tư đang nắm giữ như sau:

Beta từng cổ phiếu 0.76 0.82 0.64

Tỷ trọng phân bổ tài sản 40.88% 39.00% 20.09%

Beta danh mục đầu tư 0.76

Giả sử nhà đầu tư dự đoán doanh mục của mình sẽ giảm 10% sau một tháng nữa nhưng nhà đầu tư lại không muốn bán danh mục của mình, nhà đầu tư có thể tiến hành phòng hộ bằng cách bán 51 hợp đồng VN30F2017 tại mức giá 1493.2 Số lượng hợp đồng được tính toán như sau:

Giá hợp đồng VN30F2107 (VND) 149,320,000 Giá thị trường danh mục (VND) 1,000,000,0000

6

Sau một tháng, nếu dự báo của nhà đầu tư là đúng thì kết quả phòng hộ của nhà đầu tư như sau:

HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI VN30F2107

Giá hợp đồng VN30F2107 cần mua (VND) 129,672,631.6 Giá hợp đồng VN30F2107 bán ban đầu (VND) 149.320.000

DANH MỤC ĐẦU TƯ

Như vậy, khoản lỗ của danh mục trên thị trường cơ sở đã được bù đắp bằng lợi nhuận có được từ thị trường tương lai và nhà đầu tư vẫn giữ nguyên được danh mục cổ phiếu ban đầu sau giai đoạn điều chỉnh của thị trường

2.3 Ưu và nhược điểm hợp đồng tương lai

2.3.1 Ưu điểm của hợp đồng tương lai

Phòng ngừa rủi ro

Đầu tiên, hợp đồng tương lai mang đến sự đảm bảo cao khi đầu tư Hợp đồng này đem lại cho những ai muốn quản lý rủi ro biến động giá có cơ hội chuyển đổi sự rủi ro này sang bất kỳ ai sẵn sàng chấp nhận rủi ro, với hy vọng sẽ không ngừng gia tăng lợi nhuận Quá trình chuyển đổi này được gọi là phòng ngừa rủi ro

Tính thanh khoản cao

7

Hiện nay, hợp đồng tương lai là sản phẩm được niêm yết và chuẩn hóa Căn cứ vào các điều khoản của hợp đồng, người tham gia đều được biết trước một cách rõ ràng

và cụ thể nhất họ sẽ mua gì hoặc bán gì, vào thời điểm nào trong tương lai và giao dịch

nó như thế nào

Đòn bẩy tài chính

Khi tham gia hợp đồng tương lai, nhà đầu tư có thể sẽ thu được những khoản lợi nhuận “khổng lồ” với số vốn đầu tư ban đầu rất nhỏ Một nhà đầu tư muốn bán hay mua hợp đồng thì chỉ cần đáp ứng được yêu cầu ký quỹ, với tính chất quan trọng là cam kết tài chính đảm bảo thực hiện hợp đồng

Nếu dự đoán (kỳ vọng) của bạn về biến động giá của tài sản cơ sở đúng, họ sẽ thu được lợi nhuận từ vị thế hợp đồng tương lai mà mình nắm giữ Nhờ vào hiệu ứng đòn bẩy, mức sinh lời trên thị trường chứng khoán phái sinh thường cao hơn nhiều so với thị trường cơ sở

Giao dịch T+0

Trong hợp đồng tương lai, nhà đầu tưcó thể ngay lập tức đóng vị thể vừa mở (bất

kể là vị thế mua hay bán) Vì thế, nhà đầu tư có thể liên tục mở và đóng vị thế trong phiên giao dịch để tìm kiếm lợi nhuận dựa trên mọi biến động của thị trường

Đây là ưu điểm khác biệt nổi trội của hợp đồng tương lai so với thị trường cơ sở Bởi trong thị trường cổ phiếu, nhà đầu tư khi mua cổ phiếu phải chờ ít nhất 2 ngày để

số cổ phiếu ấy về tài khoản rồi mới có thể bán

Cơ hội kiếm lợi nhuận ngay cả khi thị trường giảm điểm

Hiện nay, trên thị trường cổ phiếu, nhà đầu tư không có công cụ để tìm kiếm lợi nhuận khi thị trường giảm điểm Ngược lại, trong hợp đồng tương lai, bạn có thể tham gia vào vị thế bán hợp đồng bất cứ khi nào

2.3.2 Nhược điểm của hợp đồng tương lai

Rủi ro của hiệu ứng đòn bẩy

Bên cạnh ưu điểm là đòn bẩy tài chính Đây còn là con dao hai lưỡi khi điều này cũng tạo nên rủi ro lớn cho nhà đầu tư Không ít người vẫn nghĩ rằng đòn bẩy tài chính

là một chiếc cần câu vô cùng lợi hại Tuy nhiên, trên thực tế, hiệu ứng đòn bẩy tài chính

sẽ chỉ tạo ra những con số lợi nhuận ấn tượng nếu dự báo (kỳ vọng) của người sử dụng hợp đồng về chiều hướng biến động giá tài sản cơ sở trở thành hiện thực

Ngược lại, trong trường hợp sự thay đổi về giá tài sản cơ sở trên thị trường không đúng với các dự đoán, thua lỗ sẽ xảy ra Đặc biệt, do tác động của đòn bẩy, mức thua lỗ

8

sẽ tính theo phần trăm số vốn đầu tư ban đầu Điều này tương đương với việc nhà đầu

tư có thể sẽ bị thua lỗ lớn hơn rất nhiều so với đầu tư trên thị trường giao ngay

Yêu cầu ký quỹ bổ sung

Một nhược điểm lớn khác của hợp đồng tương lai chính là yêu cầu ký quỹ bổ sung

• Cơ chế thanh toán của hợp đồng tương lai là thanh toán hàng ngày

• Trong đó, các khoản lãi/ lỗ phát sinh từ hợp đồng đều được hiện thực hóa mỗi ngày và phản ánh ngay trên tài khoản ký quỹ của nhà đầu tư

Nếu số tiền trên tài khoản ký quỹ xuống thấp hơn hoặc bằng so với mức ký quỹ duy trì, nhà đầu tư buộc phải thực hiện ký quỹ bổ sung ngay Do đó, khi tham gia vào hợp đồng tương lai, các nhà đầu tư cần phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng nhất định về khả năng tài chính Bởi nếu bạn không thực hiện ký quỹ bổ sung kịp thời khi có yêu cầu, vị thế của bạn sẽ bị đóng lại Điều này sẽ gây nên nhiều thua lỗ và có thể dẫn đến việc phá sản