Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể loại

“Theo tư liệu mới sưu tầm được Nguyễn Hữu Viêm trong bài báo đầu tiên giới thiệu tập thơ Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên báo Hà Nội Mới, số 48, ra ngày 25/11/1990, thì tá

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS TRẦN KHÁNH THÀNH

VINH - 2011

Lời cảm ơn

Để thực hiện luận văn này, trong suốt quá trình, tôi đã nhận được sự quan tâm và giúp đỡ của nhiều người Nhân dịp luận văn hoàn thành, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc tới các thầy cô giáo, những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và đặc biệt là PGS.TS Trần Khánh Thành - người đã trực tiếp hướng dẫn tôi

Tôi xin chân thành cảm ơn UBND huyện Như Thanh, Phòng Giáo dục Như Thanh, trường THCS Thanh Tân đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình đi học và hoàn thành luận văn này

Vinh, ngày 6/12/2011

Tác giả

1.2.2 Cương vị là đại biểu Việt Nam độc lập đồng minh và phân bộ

Quốc tế tế của Việt Nam sang liên hệ với Trung Quốc chống phát xít

và chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa

2.1 Tính xác thực về thời gian và không gian 37

2.2 Tính xác thực về nhân vật và sự kiện 48 2.2.1 Nhân vật đều có danh tính rõ ràng, cụ thể 48

2.2.2 Sự kiện có thật 55

2.3.1 Mục đích sáng tác trước hết là cho mình 64 2.3.2 Người chiến sĩ đấu tranh cho tự do bị mất tự do 72

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ kiệt xuất của dân tộc Việt Nam, là anh

hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới Cùng với sự nghiệp cứu nước vĩ đại của mình, Bác còn để lại cho nền văn học dân tộc nước nhà sự nghiệp văn, thơ đồ sộ Hiện nay phong trào nghiên cứu, học tập tư tưởng của Người ngày càng lan rộng và có chiều sâu, tư tưởng đó không chỉ có ý nghĩa trong đấu tranh giải phóng dân tộc, trong công cuộc đổi mới mà còn có ý nghĩa bền vững, lâu dài về mọi mặt đối với Đất nước trong tương lai Với giá trị to lớn về mọi mặt Trung ương Đảng phát động phong trào “Học tập tư tưởng và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” trên phạm vi toàn quốc

Vì thế nghiên cứu và tìm hiểu các sáng tác của Người sẽ giúp chúng ta có một

cách nhìn toàn diện hơn về tư tưởng vĩ đại của Bác Hồ

1.2 Nhật ký trong tù là một tác phẩm thơ ca đặc sắc vươn tới đỉnh cao

và vượt lên mọi hiện tượng thơ ca quen thuộc Bởi những giá trị lớn lao về nội dung và nghệ thuật của nó mang lại mà cho đến nay chúng ta vẫn chưa thể

nào khai thác hết được Nhật ký trong tù là sự kết hợp hài hoà giữa thể ký và

thể thơ, giữa tính dân tộc và tính thời đại, giữa tính chất tinh hoa cổ thi và tính hiện đại của thơ ca cách mạng, giữa nét bình dị, trong sáng, gần gũi và sự hàm

xúc, uyên thâm của một tù nhân - một vĩ nhân

1.3 Tìm hiểu nghiên cứu Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể loại không

những sẽ phát hiện được tính độc đáo về phương diện nghệ thuật mà còn được dõi theo bước chân của Bác, chiêm ngưỡng vẻ đẹp tâm hồn, trí tuệ của Bác qua tập nhật ký bằng thơ này Từ đó có thể vận dụng những tri thức vào việc giảng dạy văn học cũng như học tập tư tưởng và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh được tốt hơn

Vì những lý do trên chúng tôi chọn Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể

loại làm đề tài luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Vấn đề nghiên cứu Nhật ký trong tù

Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh ngay từ khi ra đời đã được đông đảo

các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và phê bình văn học, giới văn nghệ sĩ trong

và ngoài nước đặc biệt quan tâm Vì thế cho đến nay, số lượng các công trình

nghiên cứu, các bài viết về Nhật ký trong tù rất phong phú

Bài viết đầu tiên về Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh là T.S Quyển

Nhật ký thơ của cụ Hồ ( 06-11-1946), số 43, Đồng Minh, Hà Nội

“Theo tư liệu mới sưu tầm được Nguyễn Hữu Viêm trong bài báo đầu

tiên giới thiệu tập thơ Nhật ký trong tù của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên báo Hà

Nội Mới, số 48, ra ngày 25/11/1990, thì tác giả T.S (có khả năng là bút danh của Lê Tùng Sơn, một nhà cách mạng), là người đầu tiên được xem tập thơ

Ngục trung nhật ký, tại Liễu Châu sau khi Hồ Chủ tịch mới ra tù, sau đó ông

giới thiệu tập thơ trên báo Đồng Minh (Tuần báo tuyên truyền của Việt Nam

cách mạng đồng minh hội, bắt đầu chuyển về Hà Nội từ tháng XII - 1945),

trong bài hồi ký ngắn gọn đó có bản phiên âm và dịch thơ bài Khai quyển" [6,

654 - 655]

Ở một tài liệu khác cũng khẳng định T.S là người đầu tiên viết về Nhật

ký trong tù: “T.S: Có ai ngờ, Cụ là một người rất sính thơ Mỗi một việc, mỗi

một cử chỉ của đời sống hàng ngày là một đầu đề cho hứng thơ của Cụ Tất cả những bài thơ ấy là quyển nhật ký của Cụ Cụ đưa cho tôi xem quyển thơ kia

mà ít người được Cụ cho biết Đó là quyển sách đóng bằng giấy bản tốt vừa to bằng bàn tay, nhan đề là “Ngục trung sinh hoạt” Trong trang đầu vẻ hai bàn tay bị trói, do chính tay Cụ vẻ lấy Tôi chỉ còn nhớ mỗi một bài đầu của quyển

sách đó Bài ấy như sau: Lão phu nguyên bất ái ngâm thi, Nhân vị tù trung vô

sở vi; Liêu tá ngâm thi tiêu vĩnh nhật, Thả ngâm thả đãi tự do thì Dịch là:

Già này vốn chẳng thích ngâm thi, Nhân ở trong tù chẳng việc chi, Mượn thú

ngâm thi khuây lúc rỗi,Vừa ngâm vừa đợi tự do thì (Quyển nhật ký của cụ Hồ Báo Đồng Minh số 43 ngày 6-6-1946)” [3, 271 - 272]

Từ khi Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh đượcViện văn học dịch

tương đối đầy đủ 114/133 bài và công bố rộng rãi đầu năm 1960, tác phẩm đặc sắc này đã lôi cuốn đông đảo các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu trong

và ngoài nước tham gia với hàng loạt các công trình nghiên cứu, các bài viết được công bố

Nguyễn Trác - Hoàng Dung - Nguyễn Đăng Mạnh (1962), Giáo trình

lịch sử văn học Việt Nam, Tập V, Nxb Giáo dục, Hà Nội Chương VIII của

cuốn sách giới thiệu hoàn cảnh ra đời của tập thơ và các mục: Một bản cáo trạng lên án chế độ xã hội đen tối và chế độ nhà tù đẫm máu cuả bọn Quốc dân đảng Tưởng Giới Thạch - Một tâm hồn cộng sản Việt Nam vĩ đại - Một hồn thơ lỗi lạc - Vài nét về nghệ thuật của tập thơ: trữ tình và trào phúng; hiện thực cách mạng và lãng mạn cách mạng

Hoàng Xuân Nhị (1976), Tìm hiểu tính Đảng trong thơ Hồ Chủ tịch, Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp, Hà Nội Các bài thơ trong Nhật ký

trong tù được phân tích đan xen trong các phần: Những bài đặc biệt hay trong

thơ Hồ Chủ tịch và sự thống nhất giữa Đảng cộng sản, tính nhân dân và chủ nghĩa anh hùng cách mạng…Nội dung chuyên luận chủ yếu tìm hiểu tính tư

tưởng, tinh thần cách mạng Hồ Chí Minh qua tập Nhật ký trong tù

Nhiều tác giả (1977), Đọc “Nhật ký trong tù”, phần nghiên cứu của tập sách tập hợp bài viết về Nhật ký trong tù của một số nhà thơ, nhà nghiên cưú

và phê bình văn học: Trần Huy Liệu, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Lê Đình Kỵ, Nguyễn Đăng Mạnh, Đặng Thai Mai, Hoàng Trung Thông Sách có in lại toàn

bộ tập thơ Nhật ký trong tù theo bản dịch của Viện văn học 1960

Nhiều tác giả (1979), Nghiên cứu học tập thơ Hồ Chí Minh, đây là công

trình nghiên cứu tập hợp các bài viết, các công trình nghiên cứu trước đó và cùng thời của các nhà nghiên cứu, phê bình trong và ngoài nước về thân thế,

sự nghiệp và những thành tựu lý luận, sáng tác văn học của Hồ Chủ tịch,

trong đó có Nhật ký trong tù Tiêu biểu như: J.Budaren (Pháp), Một cách cổ

điển và những sáng tạo hiện đại; Leili Baso (Italia), Viết lúc chờ tự do;

Nguyễn Đăng Mạnh, Vài suy nghĩ nhỏ về một phong cách lớn; N.I.Niculin (Liên Xô) Chủ Tịch Hồ Chí Minh - nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình; P

Antokolski (Liên Xô), Gặp tác giả “Nhật ký trong tù”

Hà Minh Đức (1979), Chủ tịch Hồ Chí Minh nhà thơ lớn của dân tộc

Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Công trình này tìm hiểu tác phẩm

thơ ca của Hồ Chủ tịch nói chung và tập Nhật ký trong tù nói riêng Một quan

niệm cách mạng về thi ca - Tư tưởng và nguồn cảm hứng chủ đạo trong thơ

Hồ Chí Minh - Tính đảng, chủ nghĩa nhân đạo, tính hiện thực, tính sáng tạo nghệ thuật, tính kế thừa truyền thống, sự cách tân, phong cách trào phúng và đặc điểm nghệ thuật ngôn từ

Viện ngôn ngữ học (1980), Học tập phong cách ngôn ngữ của Chủ tịch

Hồ Chí Minh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Đây là công trình tập hợp nhiều

bài viết, nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu

Tiêu biểu như: Lê Trí Viễn, Thử gửi đi vào chỗ tinh vi của nguyên tác và bản

dịch Phan Văn Các, Tiếng Hán trong thơ Hồ Chí Minh

Các công trình nghiên cứu, các bài viết trên chủ yếu khai thác, khám

phá Nhật ký trong tù ở phương diện nội dung, ý nghĩa của tác phẩm như: vẻ

đẹp tâm hồn, tinh thần lạc quan, ý chí cách mạng, giá trị hiện thực, giá trị tố cáo, ý thơ, tứ thơ…Về phương diện nghệ thuật chủ yếu bàn về hình ảnh thơ,

sử dụng ngôn từ, cấu trúc câu thơ, bài thơ…mà chưa đề câp đến thể loại của tác phẩm văn học độc đáo này

2.2 Vấn đề cứu thể loại Nhật ký trong tù

Nhìn chung đây còn là một vấn đề mới mẻ Đã có một số ít công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề này, tuy nhiên chỉ dừng lại ở mức độ phân tích, bình giảng, nêu ra mà chưa giải quyết một cách thỏa đáng Song dù sao

đó cũng là những người tiên phong cho việc nghiên cứu thể loại văn học của

Nhật ký trong tù

Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn Mấy vấn đề về phương pháp tìm hiểu

phân, phân tích thơ Hồ Chủ tịch, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1981, đã nêu lên

được những đặc trưng cơ bản nhất của thể thơ tứ tuyệt trong thơ Bác nói

chung và Nhật ký trong tù nói riêng Ngoài ra tác giả bài viết còn đề cập đến

vì sao tác giả lại sử dụng thể thơ tứ tuyệt nhiều như vậy Công trình này gồm

5 chương và phụ lục, tìm hiểu, phân tích thơ Hồ Chí Minh trên các phương diện quan điểm sác tác, phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa, thể loại và phong cách nghệ thuật Ở công này, tác giả nhấn mạnh sự kết hợp hài hòa

giữa thể nhật ký và thể thơ trong Nhật ký trong tù Nhưng tác giả chưa chỉ rõ

đâu là đặc trưng của thể ký, đâu là đặc trưng của thể thơ

Trần Mai Phương (2006), Phong cách thơ tứ tuyệt Hồ Chí Minh, Luận

văn Thạc sỹ Ngữ văn- Trường đại học Vinh Luận văn này đã nêu lên được

thể loại thơ của Nhật ký trong tù và những biểu hiện của thơ tứ tuyệt đã hình

thành nên phong cách thơ tứ tuyệt của Hồ Chí Minh

2.3 Qua khảo sát các công trình nghiên cứu, các bài viết về Nhật ký

trong tù thì chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên biệt về Nhật ký trong tù nhìn từ thể loại Luận văn tập trung tìm hiểu: Nhật ký trong tù từ góc

nhìn thể loại với tư cách như một vấn đề chuyên biệt để đưa ra cách đánh giá,

kiến giải về sự kết hợp tài hoa, hài hòa giữa thể kí và thể thơ của tác phẩm văn học độc đáo và đặc sắc này

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể loại

3.2 Phạm vi và giới hạn đề tài

- Luận văn tập trung khảo sát tập thơ Nhật ký trong tù

- Tài liệu: Các tài liệu viết về Nhật ký trong tù

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể loại, luận văn muốn khám

phá vẻ đẹp độc đáo của tác phẩm trên cả hai phương diện nhật ký và thơ ca

Từ hai phương diện ấy khẳng định những giá trị độc đáo của tác phẩm: Giá trị lịch sử, giá trị tư tưởng, giá trị nhân đạo, giá trị thẩm mĩ

5 Phương pháp nghiên cứu

Để làm rõ mục đích nghiên cứu luận văn vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó có các phương pháp chính: Phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh loại hình, phương pháp cấu trúc - hệ thống

6 Đóng góp của luận văn

- Có thể nói lần đầu tiên Nhật ký trong tù nhìn từ góc nhìn thể loại được

tập trung khảo sát, phân tích có hệ thống

- Kết quả của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy

Nhật ký trong tù ở trường phổ thông và chuyên nghiệp, đồng thời có thể dụng

vào việc học tập tư tưởng và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Nhật ký trong tù một hiện tượng văn học đặc biệt

Chương 2: Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể loại ký

Chương 3: Nhật ký trong tù từ góc nhìn thể loại thơ

Chương 1

NHẬT KÝ TRONG TÙ MỘT HIỆN TƯỢNG VĂN HỌC ĐẶC BIỆT

1.1 Hoàn cảnh sáng tác

1.1.1 Trong tù

Ngục trung nhật ký (Nhật ký trong tù) của Hồ Chí Minh được viết ròng

rã hơn một năm (từ ngày 29/8/1942 đến ngày 10/9/1943) trong các nhà tù thuộc tỉnh Quãng Tây - Trung Quốc, thời gian Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam giữ Điều đặc biệt và khác biệt so với các tù nhân khác là trong thời gian đó, Người đã bị giải đi khắp 13 huyện, bị giam giữ ở mười tám nhà lao: “Theo ghi chép trong các bài thơ thì mười ba huyện Bác đã bị giải qua và bị giam giữ là: Tĩnh Tây, Thiên Bảo, Điền Đông, Quả Đức, Long An, Đồng Chính, Ung Ninh, Vũ Minh, Tân Dương, Thiên Giang, Lai Tân, Liễu Châu, Quế Lâm Mười tám nhà giam theo ghi chép là: CHS, Tỉnh Tây, Thiên Bảo, Long Tuyền, Điền Đông, Quả Đức, Long An, Đồng Chính, Bình Mã, Nam Ninh, Ung Ninh, Vũ Minh, Tân Dương, Thiên Giang, Lại Tân, Liễu Châu, Quế Lâm, Cấm bố thất của Bộ chính trị chiến khu IV Tên nhà giam

CHS “Kể về cuộc đời hoạt động của Hồ Chủ tịch” của Trần Dân Tiên, còn

tên các nhà giam sau đều lấy từ cuốn Ngục trung nhật ký” [117, 538]

Trong suốt thời gian bị tù đầy, Hồ Chí Minh đã ghi chép lại những tình cảm, cảm xúc, các sự việc đã diễn ra mà mình được chứng kiến - đó chính là

cuốn Nhật ký trong tù Hay nói cách khác Nhật ký trong tù là tập ký bằng thơ

đã ghi chép lại biết bao nhiêu sự việc, cảnh ngộ và tâm tình từ khi Người bị bắt ở phố Túc Vinh và nhà lao đầu tiên ở Tỉnh Tây cho đến cảm hứng thi ca cuối cùng khép lại tập thơ sau mười bốn tháng phải chịu cảnh tù đày

Qua mỗi trang Nhật ký trong tù ta càng hiểu rõ thêm những khổ cực, những khó khăn vất vả mà Người đã trải qua Bài thơ số 101 Tứ cá nguyệt

liễu (Bốn tháng rồi) đã nói lên điều đó:

Một ngày tù, nghìn thu ở ngoài, Lời nói người xưa đâu có sai;

Sống khác loài người vừa bốn tháng, Tiều tụy còn hơn mười năm trời

Bởi vì:

Bốn tháng cơm không no, Bốn tháng đêm thiếu ngủ, Bốn tháng áo không thay, Bốn tháng không giặt giũ

Cho nên:

Răng rụng mất một chiếc, Tóc bạc đi mấy phần, Gầy đen như quỷ đói, Ghẻ lở mọc đầy thân

May mà:

Kiên trì và nhẫn nại, Không chịu lùi một phân

Vật chất tuy đau khổ, Không nao núng tinh thần

Đây là bài thơ quan trọng trong tập nhật ký, sơ kết bốn tháng sống trong cõi tù Bài thơ được chia làm bốn phần Phần thứ nhất nói về tâm trạng

và cảnh ngộ của người tù Bác mượn câu thơ cổ đầy tính ước lệ Nhất nhật tù,

thiên thu tại ngoại (Một ngay tù, nghìn thu ở ngoài) để diễn tả tâm trạng của

mình đã được thể hiện qua bốn tháng sống không giống loài người, đã dẫn đến thể trạng thân thể bị suy sụp, tiều tụy bằng cả mười năm trời Phần thứ hai nói về cuộc sống không phải của loài người: nhu cầu sống bị tước đoạt, mức sống cả dưới mức tối thiểu: ăn không no, ngủ không yên, không thay quần áo, không tắm rửa ròng rã liên tục bốn tháng rồi Phần thứ ba nói về kết quả tàn phá của nhà tù đối với cơ thể người tù: răng rung, tóc bạc thêm, người gầy đen, ghẻ lở đầy thân Phần thứ tư nói về kết quả của cuộc đấu tranh của người tù: kiên trì chịu đựng đã thắng lợi, nhà thơ đã kiên trì và nhẫn nại, không chịu lùi một phân cho nên tuy thiếu thốn, đau khổ về vật chất mà tinh

thần vẫn kiên định Bất động giao tinh thần (Không nao núng tinh thần) Bài

thơ này đã thể hiện một tinh thần thép, một ý chí sắt đá, kiên định của người

tù Hồ Chí Minh chiến đấu để chiến thắng tù ngục, sống để trở về với cuộc đời hoạt động cách mạng cứu nước, cứu dân

Điều đáng ngạc nhiên, cùng một chế độ nhà tù Quốc dân đảng mà mỗi nhà giam lại có một chế độ sinh hoạt riêng Ở nhà tù Quả Đức và nhà ngục Tân Dương, tù nhân phải tham gia vào việc lo liệu lấy cơm nước Nhà lao

Nam Ninh lại được kiến trức theo kiểu “tân thời”: điện sáng suốt đêm, tù

nhân bị hành hạ theo một cách khác đó là cái đói hoành hành Nhà lao Tĩnh Tây hỗn tạp trong cảnh chơi bời cờ bạc, hà hiếp sát hạch, bóc lột tù nhân…Tuy khác nhau bên ngoài, nhưng thực chất đều là chế độ nhà tù tàn bạo của Tưởng Giới Thạch Nhà tù tỉnh, nhà tù huyện, nhà tù xã…nhà giam mọc lên như nấm để đối phó lại những thế lực, những con người đi trái lại với chế độ của chúng hoặc bị chúng tình nghi là có tội Do vậy, trong nhà tù cảnh đói ăn, thiếu mặc, bệnh tật hành hạ tù nhân hết ngày này qua ngày khác cho đến chỗ phế tàn và chết thê thảm là chuyện thường xuyên

Trong lời tựa Nhật ký trong tù dịch ra tiếng Nga Anto Konxki khẳng

định: “Nhật ký trong tù của Người viết những năm 1942- 1943 Hồi đó là tù

nhân của Quốc dân đảng, Người đã ghi lại những khổ thơ tứ tuyệt thanh thoát

những suy nghĩ và tình cảm buồn bực nhưng không giảm chí khí lạc quan của mình” [83, 556-560]

Ở lời mở đầu Tuyển tập các bài báo và luận văn chính trị của Hồ Chí

Minh do Rơnê Peesstac viết: “Trong thời gian ở tù, Bác Hồ chỉ còn da bọc

xương, nhưng trong tâm trí người vẫn còn đủ sức mạnh để sáng tác những vần thơ đẹp nhất Và sau này những vần thơ đó đã xuất hiện trong một tập sách

với nhan đề Nhật ký trong tù Đó là những vần thơ được viết bằng chữ Hán

với những hình tượng rõ nét được khắc họa bởi nhạc điệu trữ tình của không khí lạc quan lộng thổi trên những tán lá cô đơn nơi tâm hồn Người Đó là tiếng nói trong sáng không thể quên được đã hòa quyện với cuộc sống hằng ngày trong nhà tù Những vần thơ đã kết hợp một cách thiên tài giữa truyền thống thơ cổ điển và hiện thực xã hội chủ nghĩa Đó là những bài ca chân chất

và giàu lòng thương mến,… Tiếng thơ của Người là tiếng hát của một con người bị chấn song sắt nhà tù với ngăn cách với Tổ quốc ngay trong lúc nó đòi hỏi kinh nghiệm cách mạng, cái hơi thơ hấp dẫn, cái sức mạnh tư tưởng của mình cùng tình cảm nhân văn ấy, cái tình cảm về sự tốt lành bất khả xâm phạm trong cuộc sống,…” [82, 330 - 333]

Tóm lại, Nhật ký trong tù là những trang ký bằng thơ được viết ra trong

ngục tù và xiềng xích, trong vòng kiểm soát chặt chẽ của kẻ thù Qua tập thơ

Nhật ký trong tù chúng ta càng hiểu rõ hơn về những khó khăn gian khổ mà

Bác phải chịu đựng trong nhà tù Tưởng Giới Thạch và qua đây chúng ta lại càng hiểu rõ và sâu sắc hơn về ý chí cách mạng, tinh thần cách mạng, bản lĩnh cách mạng của người chiến sĩ cách mạng Hồ Chí Minh Đó là tinh thần và ý chí vượt khổ, vượt khó; cho dù phải sống trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn như thế nào nhưng Bác Hồ của chúng ta vẫn một lòng kiên trung vì lý tưởng cách mạng:

Vật chất tuy đau khổ Không nao núng tinh thần

1.1.2 Bị bắt oan

Hạ tuần tháng tám năm 1942, có Lê Quảng Ba dẫn đường, một lẫn nữa

Hồ Chí Minh lại từ Pắc Pó - Cao Bằng sang Trung Quốc Mục đích chuyến sang Trung Quốc lần này là tới Trùng Khánh hội kiến với đoàn đại biểu Trung Quốc do Chu Ân Lai đứng đầu để trao đổi, nhận định về thời cuộc Trước khi đi, Hồ Chí Minh in sẵn danh thiếp, “giữa danh thiếp ghi ba chữ Hồ Chí Minh, một bên ghi tân văn ký giả, một bên in Việt Nam - Hoa Kiều”

“Sau khi tới Tĩnh Tây - Quảng Tây - Trung Quốc, Hồ Chí Minh lần lượt đến Vinh Lao, Long Lâm, ở lại một thời gian ngắn trong nhà một số người dân biên giới Trung Quốc mà ông quen biết Ngày 25 tháng Tám tới Ba Mông thuộc huyện Tĩnh Tây, ở nhà một nông dân tên là Từ Vĩnh Tam Ông Từ Vĩnh Tam kể lại: “Năm ấy Chủ tịch Hồ Chí Minh do đồng chí Lê Quảng Ba dẫn đường từ Việt Nam sang Hơn 4 giờ chiều ngày 12 tháng bảy âm lịch thì đến nhà tôi …” Tôi lập tức quét dọn nhà cửa, sắp đặt chỗ nghỉ ngơi cho ông Ông bảo với tôi lần này sang đây là muốn đến Trùng Khánh để gặp một nhân vật quan trọng, dự định từ đây tới Bình Mã (nay là huyện lị Điền Đông, tỉnh Quảng Tây) rồi từ Bình Mã đáp xe ô tô Hồ Chủ tịch còn cho tôi xem tờ danh chữ “Phân hội Việt Nam Hội chống xâm lược quốc tế”, “Tân văn ký giả”,

“Hồ Chí Minh” Hồ Chí Minh còn nói chỉ định ở Ba Mông một đêm, sáng sớm hôm sau lên đường Lúc ấy vừa hay có mấy người bạn đến nhà tôi, họ đều biết Hồ Chí Minh và đều tham gia nhận anh em giữa người Trung Quốc

và người Việt Nam Mọi người bảo hôm sau nữa là tết Trung nguyên (14 tháng Bảy) ở Quảng Tây là ngày lễ lớn, ăn tết với chúng tôi đã rồi lại đi Hồ Chủ tịch đành ưng thuận Như thế là Hồ Chủ tịch ở trong nhà tôi ba ngày, nói chuyện rất thân mật với chúng tôi Hồ Chủ tịch nói: “Trước kia các bạn Trung Quốc giúp đỡ chúng tôi rất nhiều, chúng tôi đều ghi nhớ trong lòng Từ nay

về sau chúng tôi luôn luôn cần đến sự giúp đỡ của anh em người Trung Quốc nữa” Tôi nói anh em Trung - Việt vốn là người cùng một nhà cả mà Khi ấy

Hồ Chủ tịch còn lấy cuốc theo tôi ra đồng thăm nước, lúc rảnh lại cùng tôi chơi cờ ngũ giác Tối hôm tết Trung nguyên ngoài tôi ra còn có Dương Đào, Vương Tích Cơ, Hoàng Đạt Hán, Hoàng Đức Quyền…cùng Hồ Chủ tịch ăn

tết ở nhà tôi Mọi người vừa ăn, vừa bàn xem ai đưa Hồ Chủ tịch đi Dương Đào nói: “Để tôi đi cho, vả dù không ra khỏi cửa thì Quốc dân đảng bắt lính cũng không bỏ sót tôi đâu!” Thế là quyết định Dương Đào đưa Hồ Chủ tịch lên đường Lúc âý Dương Đào con chưa tròn hai mươi tuổi

Sáng sớm ngày 27 tháng Tám, Hồ Chí Minh lên đường Lê Quảng Ba ở lại Ba Mông Khi hai người tới thôn Túc Vinh, huyện Đức Bảo thì bị lính canh trụ sở thôn của Quốc dân đảng bắt giữ” [12, 601-603]

Theo báo cáo của Trương Phát Khuê, Tư lệnh Bộ tư lệnh đệ tứ chiến khu thì: “Nguyên nhân Hồ Chí Minh bị bắt giữ là do lính gác nghi ngờ về thân thế của ông Khi kiểm tra giấy tờ tùy thân của ông, họ thấy ngoài chứng minh thư ghi “phân hội Việt Nam Hội chống xâm lược quốc tế”, ông còn mang theo giấy chứng nhận hội viên “Học hội tân văn ký giả thanh niên Trung Quốc”, giấy chứng nhận thông tấn viên đặc phái của tân văn quốc tế, giấy thông hành tư lệnh của bộ Tứ chiến khu…tất cả các giấy tờ này đều ký

từ năm 1940, đã không còn hiệu lực vì quá hạn Lính gác cho rằng thân thế

Hồ Chí Minh rất phức tạp, rõ ràng gây ghi ngờ là gián điệp nên họ bắt giữ ông” [6, 603]

Theo tư liệu lịch sử do cục công an huyện Đức Bảo, tỉnh Quảng Tây:

“Hôm ấy, khi Dương Đào và Hồ Chí Minh đi đến Túc Vinh, huyện Đức Bảo,

họ bị lính gác Hướng Phúc Mậu kiểm tra Khi đó Hồ Chí Minh rút trong túi tờ chứng minh thư, trên viết: “Nay đặc phái Hồ Chí Minh gặp chính quyền Trung Quốc, mong giúp đỡ trên đường đi, không được làm khó dễ Nay chứng nhận” Dòng lạc khoản đề “Phân hội Việt Nam Hiệp hội chống xâm lược quốc tế” Ngoài giấy chứng nhận này lính gác còn soát thấy mấy loại giấy chứng nhận khác Họ thấy hình tích Hồ Chí Minh rất đáng nghi ngờ bèn đưa ông vào trụ sở thôn, giao cho ông trưởng phố Mã Hiến Vinh thẩm vấn, sau đó gọi điện báo cho cảnh sát và một nhân viên giải Hồ Chí Minh và Dương Đào về huyện” [12, 104]

Ngày 29 tháng Tám Hồ Chí Minh bị giải từ huyện lỵ Đức Bảo sang huyện lỵ Tĩnh Tây Trên đường đi vừa hay gặp chị gái của Từ Vĩ Tam từ Ba Mông đến phố Đô An đi ngang qua Bà họ Từ thầy Hồ Chí Minh bị bắt, không kịp lên phố nữa, chạy thẳng một hơi về nhà báo tin Lúc ấy Lê Quảng

Ba vẫn ở nhà Từ Vĩ Tam Được tin lập tức mọi người bàn tính quyết định để Vương Tích Cơ ngay hôm sau đến huyện lỵ Tĩnh Tây nghe ngóng tình hình Vương Tích Cơ kể lại rằng: “Sáng sớm hôm sau tôi liền tới huyện Nhờ một người quen, tôi được biết Hồ Chủ tịch bị giam thuộc văn phòng các chuyên viên Tôi vội vàng nấu cơm, mua thức ăn đựng vào hai hộp, lấy lý do đưa cơm để vào thăm May sao quê tôi tôi có người người làm việc canh gác ở đó nên vào thăm rất dễ dàng Hồ Chủ tịch bị giam ở một căn phòng nhỏ, thấy tôi vào trong một lúc ông không thốt nên lời Tôi bảo ông cứ yên tâm, đợi chúng tôi ở bên ngoài nghĩ cách, lại nói cho ông biết trong số người canh gác có người quen của chúng tôi, thiếu cái gì có thể báo tin ra Ăn cơm xong ông lấy một cái bút chì viết bức thư bằng tiếng Việt giao cho tôi Nhận thư xong tôi vội vàng giấu trong tay áo Rời nhà giam thuộc văn phòng chuyên viên, tôi lập tức về nhà đưa thư cho Lê Quảng Ba Ngày hôm sau Lê Quảng Ba đi thẳng về Việt Nam báo tin Hồ Chí Minh bị giam ở văn phòng chuyên viên mấy ngày thì bị đưa đến nhà giam huyện Tĩnh Tây Vào đấy thì khó rồi, cả chân cũng bị cùm Bị giam trong nhà tù huyện một thời gian thì ông bị giải đi nơi khác” ( ngày 24 tháng 6 năm 1981, người viết sách phỏng vấn Vương Tích Cơ ghi lại) [119, 221-222]

“Nhà đương cục huyện Tĩnh Tây cho rằng Hồ Chí Minh là người Việt Nam mà mang nhiều giấy tờ liên quan đến phía Trung Quốc thì rõ ràng là một hiềm ghi phạm quan trọng, vì thế quyết định giao ông cho cơ quan quân sự cao nhất của Quảng Tây lúc bấy giờ - Văn phòng Quế Lâm thuộc ủy ban quân

sự chính quyền Quốc dân đảng để thẩm tra Thế là Hồ Chí Minh bị giải đi từ Tĩnh Tây qua Điền Đông, Long An, Thiên Đẳng, Ung Ninh, Nam Ninh, Vũ Minh, Tân Dương, Lai Tân rồi lại Liễu Châu…Thế là ngày 10/12/1942 đến

Quế Lâm, ít lâu sau bị giải về Liễu Châu giao cho ban chính trị Bộ tư lệnh đệ

tứ chiến khu thẩm tra” [6, 605]

Trong Nhật ký trong tù bài thơ Thế lộ nan (Đường khó đi) nói rõ về

Bài số 6:

Trung thành ta vốn lòng không thẹn Lại bị tình nghi làm Hán gian,

Xử thế từ xưa vốn chẳng dễ

Mà nay xử thế khó khăn hơn

Thế lộ nan (Đường khó đi) là một chùm thơ gồm ba bài thơ, mỗi bài có

một nội dung khác nhau Bài số 4 nói về tai họa bất ngờ - bị bắt giam Tác giả nói rõ mình là người hoạt động lịch lãm phong trần từng đi khắp đèo cao khắp núi cao, từng gặp bao gian nan nguy hiểm, kể cả hổ giữ nhưng vẫn được yên

ổn Non cao gặp hổ mà yên ổn Thế mà nay trên đường phẳng, giữa đồng bằng

gặp người lại bị bắt giam Bài số 5 nói về thân phận bị phủ nhận: Người đại

biểu của nhân dân Việt Nam biến thành tù nhân Phải nói rằng Hồ Chí Minh rất nhất quán trong lập luận, luôn luôn xác định danh tính của mình là đại biểu của nhân dân Việt Nam sang Trung Hoa để hội đàm với các yếu nhân trên mặt trận chống đế quốc xâm lược, là một bộ phận của lực lượng Đồng Minh,

là bạn của nhân dân Trung Hoa là người trong cùng chiến tuyến chống phát

xít Nhật nào ngờ lại bị bắt giam trên đất bạn Thật là: Sóng gió đất bằng đâu

bỗng nổi, Bắt làm khách quý ở nhà giam Dù bị bắt giam nhưng Bác không

thừa nhận mình, nhận mình là người tù mà khẳng định mình là khách, hơn thế nữa còn là khách quý của nhân dân Trung Hoa Bài thơ số 6 nói về cảnh ngộ

xử thế khó khăn thế khó khăn trong một quan hệ xã hội mới Biết vậy, biết

mình bị bắt oan, bị nghi là Hán gian là sự “hiểu nhầm” nhưng để tránh được

sự hiểu nhầm và minh oan được cho mình là vô cùng khó khăn Xử thế xưa

nay vốn chẳng dễ, Mà nay xử thế khó khăn hơn!

Ở bài thơ số 107 “?” ( Dấu hỏi) nhà thơ tỏ thái độ bực mình sau bốn

mươi ngày bị giải khổ sở từ Liễu Châu đến Quế Lâm lại phải quay trở lại Liễu Châu:

Liễu Châu, Quế Lâm lại Liễu Châu,

Đá qua đá lại, bóng chuyền nhau;

Quảng Tây đi khắp, lòng oan ức,

Giải đến bao giờ, giải tới đâu?

Đến đây không thể bình tĩnh được nữa, người tù đã tỏ thái độ bực mình

và đã phải thốt lên Quảng Tây đi khắp, lòng oan ức, Giải đến bao giờ, giải tới

đâu? Câu thơ là lời tự bạch cũng là lời khẳng định về lòng oan ức của mình

đang phải phải chịu

Sau hơn một năm bắt bớ giam cầm oan trái, vì không thể buộc tội Hồ Chí Minh và trước sức ép của Đảng Cộng sản Đông Dương, Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng như dư luận của quốc tế đến ngày 10/9/1943 chính quyền

Tưởng Giới Thạch đã phải trả tự do cho Hồ Chí Minh, từ đây chấm dứt cảnh

tù đày và kết thúc cuốn Ngục trung nhật ký

1.2 Tác giả đặc biệt

1.2.1 Lãnh tụ cách mạng Việt Nam

Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh sinh ngày 19 tháng 05 năm 1890, mất

ngày 02 tháng 09 năm 1969, là lãnh tụ kiệt xuất của dân tộc Việt Nam “Cuộc đời đấu tranh cách mạng Hồ Chủ tịch là tấm gương chói lọi nhiệt tình cách mạng, ý chí cách mạng, thắng không kiêu, bại không nản, một lòng kiên trì cuộc đấu tranh cách mạng gian khổ, lâu dài đến thắng lợi cuối cùng” [20, 533]

Cả cuộc đời Người hy sinh và phấn đấu cho dân tộc Việt Nam, nhân dân Việt Nam, đất nước Việt Nam với một mong muốn đồng bào ta ai cũng

có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành Với một khẩu hiệu mà người đã kiên định theo đuổi suốt cuộc đời “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, với một quyết tâm đấu tranh giành độc lập dân tộc: “Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” (Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến) Sự nghiệp cách mạng của vị lãnh tụ Hồ Chí Minh gắn liền với sự nghiệp và thắng lợi to lớn của cách mạng Việt Nam

Hồ Chủ tịch là hình ảnh của sự kết nghĩa anh em, của phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân ta với giai cấp vô sản thế giới, với cách mạng tháng mười Nga, với các nước xã hội chủ nghĩa Hồ Chủ tịch là sự gặp nhau giữa chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa Quốc tế vô sản Đó là nguồn gốc của cách mạng Việt Nam mà Hồ Chí Minh là Người có công xây dựng Hồ Chí Minh quả thực là bậc “Đại trí, đại nhân, đại dũng” (Viên Ưng - Trung Quốc) [127, 137]

1.2.2 Cương vị là đại biểu Việt Nam độc lập đồng minh và Phân bộ Quốc tế phản xâm lược của Việt Nam sang liên hệ với Trung Quốc chống Phát xít và chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa

Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam và các dân tộc khác bị áp bức đã suốt đời sống và chiến đấu vì lý tưởng hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội Nhưng trong hành trình thực hiện lý tưởng

đó, Người đã nhiều lần bị bắt giam, bị vào tù Mà có lẽ thời gian hơn một năm

bị bắt và giam giữ ở nhà tù tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc từ tháng 8 -1942 đến tháng 9 -1943 là minh chứng rõ nhất cho những gian lao vất vả mà Người phải chịu cũng như thấy được sự hy sinh thầm lặng và cống hiến lớn lao của

Hồ Chủ tịch với cách mạng Việt Nam và nhân dân tiến bộ trên toàn thế giới

Việc sang Trung Quốc của Hồ Chí Minh lần này là cực kỳ quan trọng bởi phong trào cách mạng ở Việt Nam đang lên cao, phe đồng minh đã chiếm

ưu thế Bác sang Trung Quốc lần này với mục đích tìm sự chi viện của Quốc

tế thì vô cớ bị bắt giam, mở đầu một chặng đường đấu tranh mới chống lại sự hủy diệt của nhà tù để trở về chiến đấu, để thực hiện công việc cứu nước, cứu dân của mình

Mặc dù là đại biểu, là đồng chí trong chiến tuyến chống phát xít nhưng

Hồ Chí Minh lại được “đón tiếp” theo cách riêng của chính quyền Quốc dân đảng đó là giam trong tù Điều này đã được Bác nói rõ trong bài thơ số 35

Các báo:hoan nghênh Uy-Ky đại hội ( Các báo đăng tin hội họp lớn hoan

nghênh Uy-Ky):

Cùng là đi Trùng Khánh, Cùng là bạn Trung Hoa;

Anh làm khách trên sảnh, Tôi thân tù dưới nhà;

Cũng là đại biểu cả, Khinh trọng sao khác xa?

Thói thường chia ấm lạnh,

Về đông nước chảy mà!

Bài thơ tả quang cảnh các nhà đương cục Quảng Tây phân biệt, đối xử trong việc đón tiếp đoàn đại biểu Mỹ và Việt Nam cùng đến thăm nước Trung Hoa dân quốc Nhà thơ đặt câu hỏi vì sao Uy-Ky là đại biểu nước Mỹ trong liên minh quốc tế chống phát xít tháng 10 năm 1942 đến thăm Trùng Khánh,

đi qua Liễu Châu được Bộ tư lệnh đệ Tứ chiến khu và nhà đương cục Quốc dân đảng tổ chức mít tinh hoan nghênh và mở tiệc thiết đãi; còn mình cũng là đại biểu của nước Việt Nam thì bị bắt ở tù Vì sao đều là đại biểu cả mà lại phân biệt đối xử khác nhau như vậy? Bài thơ còn tố cáo chế độ chính trị hai mặt của nhà đương cục Trung Quốc: yêu chuộng nước lớn, xem thường nước

bé

Qua bài thơ chúng ta thấy sự quan tâm của Bác đến tin tức chính trị hằng ngày, qua đó thể hiện một nhãn quan nhạy bén về mối quan hệ toàn cầu: những quan hệ phức tạp, tế nhị trên trường chính trị thế giới, các lực lượng khác nhau trên cùng một mặt trận chống phát xít Đồng thời cho thấy trái tim

và trí tuệ gắn bó sâu sắc trong cuộc đấu tranh chung của toàn nhân loại mà mình đang gánh trên vai trọng trách đó Nghệ thuật đối lập đặc sắc, độc đáo

đã làm tăng thêm gá trị nhiều mặt của bài thơ

Tuy bị giam trong tù nhưng Bác vẫn quan tâm đến diễn biến của cuộc chiến tranh thế giới, lúc này cuộc chiến tranh thế giới thứ hai đang diễn ra ác liệt, phe Đồng Minh đã chuyển sang thế chủ động tấn công, các chiến sĩ đua nhau ra mặt trận còn mình thì lại bị nhốt trong tù, không được xông ra cùng

chiến đấu, có chí cao cũng chẳng làm được gì Bài thơ số 59 Nạp muộn (Buồn

bực) đã nói lên điều đó:

Tráng sĩ đua nhau ra trận tiền;

Hoàn cầu lửa bốc rực trời xanh;

Trong ngục người nhàn nhàn quá đỗi;

Chí cao mà chẳng đáng đồng chinh

Với hoàn cảnh thực tế của mình và diễn biến của chiến sự đó là sự đối lập giữa cảnh trong tù và cảnh ngoài nhà tù Ngoài nhà tù thì chiến tranh đang diễn ra ác liệt, các chiến sỹ thì tranh nhau ra mặt trận còn trong tù thì Bác nhàn đến muốn chết nên Người tự thấy mình vô dụng bởi không được trực tiếp tham gia phong trào đấu tranh chính nghĩa của nhân loại Trong hoàn cảnh đó Người tự trách mình là đúng Song Người có biết đâu, chính Người cũng đang trực tiếp đấu tranh chống thế lực phi nghĩa, đó chính là chế độ nhà

tù Quốc dân đảng! Đúng như Vũ Tuấn Anh nhận xét: “Dũng khí cách mạng thấm đẫm trong từng câu thơ đẫm lệ viết trong những lúc đau đớn, uất ức khi

nghĩ đến vận mệnh đất nước và hoàn cảnh bản thân mình: Chí cao mà chẳng

đáng đồng chinh” [117, 430]

Trong bài thơ số 80: Anh phỏng hoa đoàn ( Đoàn đại biểu nước Anh

thăm nước Trung Hoa dân quốc), Bác đã nói lên thái độ bất bình của mình trước cảnh đoàn đại biểu nước Anh sang Trung Quốc thì được đón tiếp nhiệt tình còn mình thì được đón tiếp rất đặc biệt bằng cách tống vào nhà tù:

Đoàn Mỹ đi rồi, đoàn Anh đến Khắp chốn mừng reo tỏ nhiệt tình

Ta cũng một đoàn thăm quý quốc, Lại dành riêng một chốn hoan nghênh

Cũng giống như đương cục Quảng Tây đón đoàn đại biểu nước Mỹ ở bài thơ số 36, chính quyền Quốc dân đảng ở Quảng Tây cũng phân biệt đối xử trong việc đón tiếp đoàn đại biểu Anh và Việt Nam cùng là đại biểu đến thăm nước Trung Hoa dân quốc; ấy vậy là đoàn đại biểu nước Anh thì được đón tiếp nhiệt tình niềm nở còn đoàn đại biểu Việt Nam (đại diện là Hồ Chí Minh) lại được dành riêng một cách đón tiếp đó là tống giam vào tù Bài thơ thể hiện thái độ tố cáo chế độ chính trị hai mặt, đường lối đối ngoại phản động của chính quyền Quốc dân đảng

Hồ Chí Minh không chỉ là một lãnh tụ thiên tài của cách mạng Việt Nam, của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của các nước bị nô lệ trên thế giới, của nhân dân tiến bộ mà còn là người luôn luôn thông cảm và thán phục những người cùng đấu tranh cho nền độc lập của dân tộc mình như Nê-

ru (Ấn độ) Bài thơ số 87, 88: Ký Ni-Lễ (Gửi Nê-ru) đã nói về tình bạn thâm

giao giữa Bác và Nê-ru

Bài số 87

Khi tôi phấn đấu anh hoạt động,

Anh phải vào lao tôi ở tù;

Muôn dặm xa vời chưa gặp mặt, Không lời mà vẫn cảm thông nhau

Bài số 88

Hai ta cảnh ngộ vốn không khác, Cảnh ngộ giờ đây khác bội phần, Tôi, chốn lao tù người bạn hữu Anh trong gông xích bọn cửu nhân

Bài thơ số 87, nói về mối tình giữa hai người mất nước chưa hề gặp nhau, nhưng đồng tình và cảm thông về những hoạt động cách mạng cứu nước và hoạn nạn tù ngục của nhau mà thành bạn Tình bạn giữa Bác và Nê-

ru là tình thâm giao đặc biệt Cả hai người đều là người dân mất nước, đều hoạt động cách mạng để cứu nước, đều gặp hiểm nguy trên con đường cách

mạng Anh phải vào lao tôi ở tù, mặc dù chưa gặp mặt nhau đã ngưỡng mộ và

cảm thông nhau tự nhiên mà thành bạn:

Muôn dặm xa vời chưa gặp mặt,

Không lời mà vẫn cảm thông nhau

Bài thơ số 88 nói về hoàn cảnh bị cầm tù giữa hai người bạn, một bên

do kẻ thù, một bên do bạn bè Nê-ru là chiến sĩ của nền độc lập Ấn Độ, là học

trò và là người kế nghiệp của Găng đi Từ tháng 10 năm năm 1921 đến tháng

4 năm 1945, Nê-ru bị bắt giam chín lần Khi Bác bị chính phủ Dân quốc Trung Hoa của Tưởng Giới Thạch bắt giam ở Quảng Tây, Nê-ru cũng bị thực dân Anh bắt giam Sau này cả Bác Và Nê-ru thoát tù ra đã làm nên nghiệp lớn Năm 1945 nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời Bác được bầu làm Chủ tịch nước từ năm 1945 đến năm 1969 Ngày 15-8-1947 Ấn Độ được tự trị, ngày 26-01-1950 nước cộng hòa Ấn Độ được thành lập Nê-ru trở thành thủ tướng Ấn Độ từ năm 1947 đến năm 1964 (khi ông qua đời) Bác và Nê-ru

là người cùng thời, cùng chung chí hướng, hai vĩ nhân đã trở thành bạn thâm giao Song trong vô số điểm chung đó lại có điểm khác biệt: Bác bị chính quyền bạn Trung Hoa cầm tù còn Nê-ru thì bị gông cùm, xiềng xích của kẻ

thù Đúng như nhận xét của Phan Văn Các: “Hai khổ thơ tứ tuyệt Gửi Nê-ru

(I và II) Hồ Chí Minh chẳng những là chiến sĩ Việt Nam đầu tiên đặt nền móng cho tình hữu nghị Việt Nam - Ấn Độ bằng hoạt động phong phú và hữu hiệu của ông cho phong trào giải phóng dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới,

mà là thi sĩ Việt Nam đầu tiên ghi nhận bằng hình tượng nghệ thuật “cảnh ngộ vốn giống nhau” của hai nhà yêu nước và cũng là hai dân tộc Việt - Ấn đã khẳng định sâu sắc chân lý của thời đại về mối "giao cảm sâu xa đã sẵn có từ trong im lặng” giữa những người bạn chiến đấu, dù ở muôn dặm xa xôi, chưa từng gặp mặt” [117, 499]

Bài thơ Gửi Nê-ru không chỉ làm cảm động bạn đọc về tình bạn thâm giao của hai người mà còn khẳng định một chân lý: trên đời này, trên thế giới này thấu hiểu nhau như Bác Hồ với Nê-ru là một trong những điển hình của các đại nhân, nó mãi mãi làm đẹp cho nền văn hóa chung của con người, cho toàn thể nhân loại

Như vậy, chuyến sang Trung Quốc của Hồ Chí Minh (với tư cách là đại biểu Việt Nam độc lập Đồng Minh và Phân bộ phản xâm lược Quốc tế của Việt Nam) tuy diễn ra không như mong muốn: mới sang đến nước bạn đã bị bắt, bị giam giữ, bị giải đi hết nhà lao này đến nhà lao khác và mười ba huyện thuộc tỉnh Quảng Tây đã làm cho thân thể hao mòn, gầy gò ốm yếu tưởng

chừng như không thể vượt qua được, không thể tiếp tục sống nổi Nhưng với

ý chí và nghị lực phi thường, mặc dù bị chế độ nhà tù hành hạ đủ đường Bác

Hồ kính yêu của chúng ta vẫn toàn tâm, toàn ý dõi theo diễn biến của cách mạng trong nước cũng như cách mạng của thế giới và nhiệm vụ quốc tế của mình Với sự nhẫn nại chịu đựng, chờ thời cơ và tinh thần chiến đấu bất diệt sau gần mười bốn tháng giam giữ, chính quyền Tưởng Giới Thạch không tìm thấy bằng chứng phạm tội của Bác đành phải trả tự do cho Người Song chúng tiếp tục giam lỏng Người, giám sát Người, gần một năm sau mới trả tự

do hoàn toàn cho Bác Trong thời gian bị giam lỏng, Bác Hồ đã khôn khéo, tìm mọi cách liên lạc và chỉ đạo cách mạng nước ta Khi về nước, Người đã trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam, chớp thời cơ “nghìn năm có một” làm nên thắng lợi lịch sử - thắng lợi của cách mạng tháng Tám năm 1945, thành lập nên nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc, nhân dân, đất nước Việt Nam - kỷ nguyên Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Thắng lợi vẻ vang của cách mạng Việt Nam và thế giới khẳng định rằng Hồ Chí Minh đã hoàn thành nhiệm vụ Quốc tế cao cả của mình và đã thực hiện tốt mục đích của mình đề ra

1.3 Hình thức đặc biệt

1.3.1 Nhật ký bằng thơ

Ngục trung nhật ký đúng như nhan đề của nó trước hết là tập nhật ký,

ghi lại những nét sinh hoạt hằng ngày, tâm tư, tình cảm, hoàn cảnh, nguyện vọng của người tù Đó là những cảnh, những việc tác giả đã gặp, đã chứng kiến trên đường chuyển lao; những suy nghĩ và cảm xúc của nhà thơ trong những ngày Người bị giam cầm Nhưng vì là thơ trữ tình, là nhật ký tâm tình nên tập thơ vẫn phản ánh tâm hồn cao đẹp, bản lĩnh cách mạng phi thường của tác giả Hồ Chí Minh, Người chiến sĩ vĩ đại đã vươn lên trong hoàn cảnh tối tăm của chế độ nhà tù Tưởng Giới Thạch đề rồi tỏa sáng và mãi mãi sáng ngời Song ẩn sau người chiến sĩ cộng sản kiên trung và bản lĩnh đó đã hiện lên tâm hồn cao đẹp, giàu tình thương yêu của một nghệ sĩ - thi sĩ tài ba

Nhật ký trong tù là một tập nhật ký bằng thơ, đó là sự kết hợp linh hoạt,

hài hòa giữa chất ký của cuộc sống và phần xúc cảm nên thơ đã tạo cho tác phẩm một dáng vẻ đặc biệt Tập ký mang nhiều tính chất xác thực, đúng đặc trưng của ký Về thời gian Bác Hồ nhắc đến hai mùa thu trong cảnh ngục tù:

từ ngày 29-8-1942 đến ngày 10-9-1943, giữa hai mốc còn ghi trên trang sách chứa đựng biết bao sự việc, cảnh ngộ và tâm tình, từ khi Người bị bắt ở phố Túc Vinh, huyện Tĩnh Tây cho đến cảm hứng thi ca cuối cùng khép lại tập thơ sau mười bốn tháng phải chịu cảnh tù đày “Mười bốn trăng tê tái gông cùm” (Tố Hữu) Lật giở từng trang nhật ký, Bác đã ghi lại những sự việc diễn ra hàng ngày, từ chuyện ăn uống, sinh hoạt của tù nhân, bộ mặt của kẻ thù, cho đến những tin tức bên ngoài bay tới lọt vào bốn bức tường nhà giam… “Cũng

vì thế mà trong tập thơ có cả những chi tiết tưởng như vụn vặt, bình thường cũng nhắc đến thơ một sự chọn lọc có dụng ý nghệ thuật Nghe tiếng gà gáy, tiếng giã gạo từ nhà bên, lính canh lấy cắp gậy, chuyện nước nôi khan hiếm, giấc ngủ không an trong đêm lạnh, cái cùm hung dữ, mụn ghẻ, chiếc răng rụng… qua những sự việc tưởng như nhỏ nhặt ấy, người đọc bắt gặp cách xử

lý và tâm vóc của một tâm hồn lớn” [83, 480]

Chất nhật ký trong tập Nhật ký trong tù đúng như Đặng Thai Mai đã

nhận xét: “Tập thơ trước hết là một tác phẩm tả thực Mà tả thực ở đây không chỉ phơi bày ra cái đau đớn của con người, của cuộc sống Tả thực ở đây là một bản cáo trạng Và đồng thời tập thơ cũng cho ta thấy tất cả cái khả năng của con người không phải chỉ là khả năng chịu đựng mà thôi Trước hết khả năng của con người vượt mọi đau khổ, cực nhọc để đấu tranh và đấu tranh đi tới thắng lợi” [60, 50]

Chất ký thể hiện rõ nhất trong Nhật ký trong tù là cuốn sổ ghi chép hóa

thành cuốn Nhật ký trong tù Những gì mà người ta viết trong cuốn nhật ký

của mình là sự khẳng định mình, giống như viết dưới giá treo cổ của Julint Phuxich hay Môalit của Mura Dshaliu Dấu vết cuộc đời của Người chiến sĩ

cách mạng vẫn có thể tìm thấy được trong cuốn sách này Cuốn Nhật ký trong

tù là một cuốn nhật ký được trình bày dưới hình thức thơ, được Bác Hồ phác

họa bằng ngôn ngữ nghệ thuật “Người viết để tự khuyên mình và đồng thời

để hỗ trợ cho việc mục tiêu nhanh chóng tạo thế lực hợp pháp và nhanh chóng

hoàn thành nhiệm vụ của mình Nhật ký trong tù là sự bộc lộ bằng văn học

của một nhân vật cách mạng rất sống có vốn học thức phi thường” [83, 566]

Nhật ký trong tù là một tập nhật ký bằng thơ do Hồ Chí Minh viết ròng

rã suốt 378 ngày trong các nhà ngục ở tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc, thời gian tác giả bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam giữ Vì là một tập nhật ký viết trong tù, chúng ta có quyền gợi lên ở đây một giả định để cân nhắc cho hết lẽ, rằng tập nhật ký bằng thơ này người tù cũng định viết cho đám binh lính và quan lại các cấp của chính quyền Quốc dân đảng đọc, lợi dụng hoàn cảnh đọc sách trớ trêu của chúng, chúng có thể lục soát hành lý của người tù bất cứ lúc nào và chúng có thể tịch thu những thứ có trong hành lý đó Nhưng

là sự việc ấy không xảy ra, hay có bất chợt sảy ra lúc nào thì các đối tượng lật vội từng trang, chữ được chữ mất ấy, cũng khó có thể nói là đối tượng chính của tập thơ Vì thế, đối tượng chính của cuốn sách này không phải ai khác mà chính là tác giả viết ra nó Đúng vậy, đã là nhật ký thì người viết ghi lại những

gì đáng nhớ của mình chứ có nghĩ gì đến viết để cho người khác đọc đâu!

Chính vì thế Bác đã nêu rõ lý do viết bài Khai quyển (Mở đầu tập thơ):

Ngâm thơ ta vốn không ham, Nhưng vì trong ngục biết làm chi đây;

Ngày dài ngâm ngợi cho khuây Vừa ngâm vừa đợi đến ngày tự do

Tác giả thừa nhận Ngâm thơ ta vốn không ham Không ham ở đây

không có nghĩa là không thích mà thừa nhận mình không phải là nhà thơ chuyên nghiệp, không thường xuyên làm thơ, không dồn toàn tâm, toàn trí

cho sự nghiệp sáng tác thơ ca, không ham cũng không có nghĩa là không biết làm, Bác Hồ của chúng ta nói không ham nhưng đã làm và làm rất nhiều bài

thơ hay, nhưng người làm thơ khi nhàn rỗi quá, tù túng quá khi không có việc

gì làm Nhưng vì trong ngục biết làm chi đây nên cách tốt nhất là làm thơ, ghi

nhật ký Điều này hoàn toàn phù hợp với tâm lý chung: khi không có việc gì

làm, người ta có thể làm những gì không thích Bác Hồ làm thơ Nhật ký trong

tù cũng vậy, cho dù có thể là cách nói có phần khiêm tốn của Bác “không

ham” với chính Bác vậy Song mục đích, lý do làm thơ của Bác là nhằm giết thời gian, tiêu khiển, tiêu sầu và cao hơn nữa là giải tỏa áp lực tâm lý của

mình Ngày dài ngâm ngợi cho khuây để chờ đợi, hướng tới ngày tự do Vừa

ngâm vừa đợi đến này tự do

Điều đặc biệt làm nên sự khác biệt của Nhật ký trong tù so với các cuốn

nhật ký khác là ở chỗ: thông thường nhật ký là ghi lại những sự việc diễn ra hằng ngày bằng hình thức tự sự

Theo Từ điển văn học: “Nhật ký là hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất được

thực hiện dưới dạng những ghi chép hằng ngày theo thứ tự ngày tháng về sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến Khác với hồi ký, nhật ký thường chỉ ghi lại những sự kiện, những cảm nghĩ “Vừa mới xảy ra chưa lâu” [34, 327]

Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh, xét về hình thức thì không phải là

hình thức tự sự mà là hình thức thơ - hình thức trữ tình Về mặt nội dung, nhật

ký thông thường ghi chép lại các sự việc theo trình tự xảy ra của sự việc bằng

lối kể chuyện thông thường (kể, tả) còn Nhật ký trong tù ngoài việc kể, tả còn trực tiếp bộc lộ tình cảm, cảm xúc theo lối trữ tình Do đó Nhật ký trong tù

của Hồ Chí Minh không phải là một nhật ký theo cách hiểu của Phương Tây

Chỗ đặc biệt của tập thơ Nhật ký trong tù này là nó lại được viết bằng thơ,

bằng những bài thơ bề ngoài là tự sự, song chủ yếu là để ký thác tâm tình Bởi thế, tính chất “chép việc” tuy vẫn còn nhưng bị hạn định trong số lượng câu

và chữ; còn tính trữ tình thì rõ ràng được nhân lên, vì lẽ trữ tình còn là tiếng nói ở giữa những khoảng trống của câu và chữ, là tiếng nói không lời còng vang mãi, vang xa khi lời thơ đã khép lại

Sức sống và sự hấp dẫn của Nhật ký trong tù là sự kết hợp hài hòa,

nhuần nhuyễn giữa ký và thơ, giữa tự sự và trữ tình, giữa hiện thực và hồn thơ

giàu cảm xúc, thấm đẫm tình người Trong những trang thơ - ký đâu đâu ta cũng bắt gặp những cảnh: muỗi, rệp, ghẻ lở, ăn đói, mặc rét, bị áp giải trong đêm giá rét, phải đi bộ quá sức, ốm đau, bệnh tật, sức khỏe suy kiệt, thân hình tàn tạ, chân yếu, mắt mờ, tóc bạc thêm…Ấy thế mà trong hoàn cảnh đó, Hồ Chí Minh vẫn làm thơ và cho những vần thơ hay Song thơ ở đây không phải chỉ là thơ “tả thực” dẫu đây là một tập nhật ký bằng thơ ghi chuyện hằng ngày, có các cảnh đun nấu, ăn uống, tắm rửa, rận rệp, có chuyện chết chóc, trẻ khóc, đánh bạc…Có thể nói, hiếm có tập thơ nào nói được nhiều “sự thật” đó thế Sự thật về một cảnh ngộ cụ thể, một trạng huống xã hội và sự thật về nỗi đọa đày của một con người Nhưng dường như “sự thật” đó không phải là cái

mà tập thơ muốn diễn đạt Cái tập thơ muốn gửi gắm ở đây có khi chỉ đơn giản là sự ghi lại một cảnh huống, một tâm trạng, một xúc cảm, trong dạng nhật ký - thơ hoặc thơ - nhật ký, theo một cách hiểu và cảm nhận thông thường Không nhằm bất cứ một định hướng nào về ý chí, nghị lực của niềm tin mà chỉ là trạng thái tự nhiên, hồn nhiên của cảm xúc, Hồ Chí Minh đã đến

với hồn thơ hay chính vì vậy mà chất thơ thật sự Chất thơ trong Nhật ký

trong tù lại ẩn sau và bừng sáng từ chất liệu tả thực của ký Cùng với chất ký,

chất thơ còn là sự hiện hữu của tình thương yêu, sự cảm thông chia sẻ và tình cảm, cảm xúc chân thành mà mãnh liệt…đều có thể tìm thấy ở cuốn nhật ký

bằng thơ - Nhật ký trong tù

Nhật ký trong tù là một quyển nhật ký viết bằng thơ, một tập thơ viết

theo lối ký Đó là hiện tượng hiếm có trong văn học sử của nước ta Nên ta thấy trong cuốn nhật ký này chủ yếu là nhật ký tâm tình Do đó nội dung chủ

yếu của cuốn Nhật ký trong tù là bức chân dung tinh thần tự họa của Hồ Chí

Minh Mỗi bài thơ thể hiện một khía cạnh của một tâm hồn cao cả, phong phú chứa chan nhân tình Chính chất hiện thực đã làm cho tập thơ mang đậm chất

ký, còn tính hướng nội lại làm cho cuốn nhật ký này thấm đẫm chất thơ Sự kết hợp đan xen, hài hòa và tài tình giữa chất ký với chất thơ, giữa hiện thực

và tâm hồn đã đem đến sự khác biệt và cũng chính sự khác biệt đó đã đem lại

sự kỳ diệu cho tập thơ, đem lại sức sống vĩnh hằng cho cuốn nhật ký Chính

tập thơ - cuốn Nhật ký trong tù đã giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tài năng thiên

bẩm của người chiến sĩ cách mạng kiên trung với ý chí và bản lĩnh vững vàng cũng như một tâm hồn luôn rộng mở để cho dù là “vô tình” đã đem đến cho nền văn học dân tộc một tác phẩm văn học có một không hai mà đến bây giờ chúng ta vẫn chưa tìm hiểu hết giá trị to lớn mà nó mang lại Với cá nhân tôi,

Nhật ký trong tù có thể xem là cuốn bách khoa toàn thư, có thể đặt nó ngang

hàng với bất kỳ một tác phẩm văn học nào trên thế giới! Đúng như nhà phê bình Phêrenxơ Xđilagi (Thụy Điển) nhận xét: “Đây là một cuốn sách mà tất

cả những người yêu thơ đều nên đọc, vô luận người đọc đó mang chính kiến như thế nào” [117, 279]

1.3.2 Viết bằng chữ Hán

Ngục trung nhật ký là một tập nhật ký bằng thơ chữ Hán, được Hồ Chí

Minh sáng tác trong nhà ngục Quảng Tây - Trung Quốc từ tháng 8 năm 1942 đến tháng 9 năm 1943 Giai đoạn này nền văn học Viêt Nam có những chuyển biến tích cực và đạt được những thành tựu rực rỡ

Phong trào thơ mới (1930 - 1942) đã đạt được những thành tượu to lớn

“Một năm cuả ta bằng ba mươi năm của người”(Vũ Ngọc Phan), thơ mới đã hoàn toàn chiếm ưu thế và thắng thơ cũ, thể hiện sự đổi mới phù hợp với xu hướng của một nền văn học hiện đại cả về nội dung và hình thức Về nội dung, nếu như thơ cũ thường thể hiện chí hướng của mình với tư cách “Văn dĩ tải đạo” thì thơ mới đã nói lên tất cả nhũng gì thuộc về tâm tư, tình cảm, cảm xúc, nguyện vọng của con người trong cuộc sống; đối tượng trung tâm mà thơ mới nói đến là con người hay nói cách khác thơ mới lấy con người làm trung tâm, khác với thơ cũ lấy thiên nhiên, vũ trụ làm trung tâm Về hình thức, ngoài các thể thơ đã có như: lục bát, song thất lục bát, thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn tứ tuyệt, thất ngôn bát cú Đường luật thì thơ mới đã có thêm thể thơ tự

do, thể thơ văn xuôi, thể thơ tám chữ…Về chữ viết, những sáng tác chữ Hán vẫn còn tuy nhiên với số lượng rất ít và chất lượng không cao nên ít nhận được sự ủng hộ của độc giả Giai đoạn này chữ Quốc ngữ đã chiếm ưu thế,

ngôn ngữ thời kỳ này mức độ trang trọng gần gũi, thân mật và được bạn đọc đồng tình ủng hộ Như vậy, đến năm 1942 thơ mới đã hoàn toàn thắng thơ cũ

và nền văn học nước ta phát triển theo hướng hiện đại

Trong hoàn cảnh đó, Hồ Chí Minh sáng tác Ngục trung nhật ký bằng

chữ Hán, quả thực là một hiện tượng văn học đặc biệt! Hồ Chí Minh là người

có học vấn sâu rộng, Người đã thông thái, ảnh hưỡng của nhiều nền văn học, biết nhiều chữ viết của nhiều nước từ Đông sang Tây rồi lại từ Tây sang Đông Khi còn hoạt động ở Pháp, Người đã sáng tác và cho đăng báo hàng

loạt tác phẩm bằng tiếng Pháp như: Lời than vãn của bà Trưng Trắc (1922),

Vi hành ( 1923), Bản án thực dân Pháp (1925),…Khi hoạt động ở Liên Xô,

Người viết bằng tiếng Nga, ở Tây Ban Nha cũng vậy Ở nước nào thì Người sáng tác bằng tiếng nước đó Vì sao vậy? Điều đó đã được Bác giải thích: ở nước nào mình viết bằng tiếng nước đó để người đọc hiểu được, có như vậy mới nhận được sự giúp đỡ của người bản xứ tới phong trào cách mạng của nước mình nói riêng và thế giới nói chung Song đó là đối với các tác phẩm

nhằm mục đích cổ động, tuyên truyền Còn Nhật ký trong tù là tác phẩm

Người viết riêng cho mình chắc không nằm trong lời giải thích đó Nhưng vì sao Bác lại không viết bằng tiếng khác mà lại viết bằng tiếng Hán hẳn là có nguyên nhân (lý do) của nó

Trước hết, Hồ Chí Minh là người rất am hiểu tiếng Hán và đã đọc được

rất nhiều thơ cổ Trung Quốc đặc biệt là Thiên gia thi và để tránh những phiền

toái không đáng có, tốt nhất là mình viết bằng thứ chữ mà bọn cai ngục và lính canh biết nếu bọn chúng có đọc được cũng không ghép tội được mình nên Người đã lựa chọn viết bằng chữ Hán

Nhật ký trong tù được sáng tác trong khi “Giữa không khí héo hon tàn

lụi giữa bộ phận văn chương không còn mấy ai biết đến là văn học chữ Hán

do người Việt Nam sáng tác, bước vào thập niên cuối cùng của nửa đầu thế ký

XX bỗng đâu lại có một tiếng nói đột xuất khác thường, cất lên từ một chân

trời mới lạ! Tập Ngục trung nhật ký của Hồ Chí Minh - Nguyễn Ái Quốc

chính là chân trời chưa biết đến ấy là nguồn sinh lực mới tươi tắn trở lại dòng thơ Việt - Hán, đã tạo nên một kết cục viên mãn ít ai ngờ tiến trình một nghìn năm thơ ca chữ Hán Việt Nam” (Đặng Thai Mai) [12, 54-55]

Ngục trung nhật ký là một tập nhật ký bằng thơ chữ Hán nhưng không

phải của một nhà thơ chuyên nghiệp mà của một lãnh tụ cách mạng Không phải một nhà cách mạng thuộc lớp ông Giải San hay ông Nghè Ngô mà là một lãnh tụ cách mạng lớp mới, từng đặt chân lên rất nhiều xứ sở Phương Tây Cũng không mang nặng dáng dấp của một thi tù thảo, một thi tù tùng thoại với đầy đủ các khuôn phép, ước lệ quen thuộc trong văn thơ chữ Hán xa xưa, đây là một tập thơ - nhật ký khá phong phú, gặp gì ghi nấy, xúc cảm thế nào thì ghi như vậy, trong đó có đủ từ những chuyện nhỏ nhặt, tầm thường nhất của cái sinh hoạt nhà tù, những chuyện “không thơ” một chút nào(nhất là thơ chữ Hán) như chuyện chia nước, gãi ghẻ, bị còng tay, trói chân, ngồi trên hố

xí, buồn ỉa… cho đến những tin tức nóng bỏng của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai Rồi lại có cả những chuyện về trăng, hoa, tuyết, nguyệt, những giấc

mơ cỡi rồng lên trời, những đêm thu huyền ảo, những buổi chiều tàn gợi biết bao cảm xúc, những đêm trăng sáng đầy mơ mộng… mà chúng ta thường thấy trong thơ của các thi sĩ Phương Đông cổ điển

Phải nói rằng đây là một tập thơ chữ Hán ra đời vào hoàn cảnh lúc bấy giờ mà gây được nhiều ấn tượng trong lòng người đọc là một điều xưa nay chưa hề có! Hình như mọi truyền thống tốt đẹp của thi ca chữ Hán đều hội tụ lại ở đây? Nhưng cũng chính tập thơ này, hình như có cái gì bất truyền thống, phá cách đến táo tợn, hàm chứa trong nó Có không ít ngôn ngữ bạch thoại và

cả ngôn ngữ Châu Âu - cả hai loại này đều là những lời ăn, tiếng nói không mấy khi được bén mảng tới tao đàn “nàng thơ” lại được đưa, nhập vào đây một cách phóng túng? Mặt khác tập thơ vẫn để lại những dấu ấn rất mực sâu đậm trong tình cảm chúng ta về một phong cách ngôn từ rất mực trang nhã của thi ca cổ điển

Ngoài trình tự thời gian, tập thơ không tuân thủ một ràng buộc nào khác, chịu sự chi phối của chủ đề nào định trước Song chính sự bất thường

đó lại làm cho tập thơ có một kết cấu chặt chẽ, bài này móc xích với bài kia, mỗi bài là một biểu tượng nghệ thuật nhằm giúp tác giả giành thắng lợi trong cuộc đấu tranh bền bỉ để ra khỏi nhà tù Điều đáng nói là người viết không quan tâm nhiều đến hiệu quả nghệ thuật của những gì mình viết ra nhưng nó lại đạt được hiệu quả nghệ thuật rất cao Đấy chính là ý nghĩa thời đại, là sức chứa lớn lao của mọi tác phẩm văn chương chân chính

Lời nói đầu tập Nhật ký trong tù dịch sang tiếng Ý do Lelio Basso viết:

“Những bài thơ trong tập Nhật ký trong tù do Người viết bằng chữ Hán trong

thời kỳ này và cũng là một trong các hoạt động cách mạng hàng ngày Cụ

không phải là một nhà thơ chuyên nghiệp như Người đã từng nói: Ngâm thơ

ta vốn không ham… Nhưng tình cảm được biểu hiện trong thơ của Người lại

rất phong phú: đó là tình yêu đất nước, yêu tự do và cũng chính lý tưởng mà Người đã cống hiến cả cuộc đời chiến đấu của mình Trong đó lòng yêu nước

và lòng yêu nhân dân nổi bật” [83, 542]

Đúng như Đặng Thai Mai nhận xét: “…Một tập thơ mà tác giả là người Việt Nam, nhưng lại là một tập thơ viết bằng chữ Hán Một tập thơ chữ Hán phần lớn theo lối thơ luật, nhưng để biểu hiện một thực tế hiện đại Một tập thơ viết bằng chữ nước ngoài, nhưng lại có những bài hay, rất hay… Đúng thế: lịch sử văn học nước nhà cũng như kho tàng văn học quốc tế sẽ mãi mãi ghi lấy sự việc này như một thành tích kỳ diệu của tinh thần Cái gì trong tập thơ này đã quyến rũ người đọc, đã làm cho người đọc nước ta cũng như nước ngoài đánh giá hết sức cao tác phẩm vĩ đại mà tác giả hình như chỉ “đánh rơi” vào kho tàng văn học, như một hành động ngẫu nhiên, hoặc tác giả còn có thể nói như một câu chuyện vạn bất đắc dĩ? ” [83, 154]

Ngục trung nhật ký là một tập thơ chữ Hán đặc sắc, độc đáo bởi thời

điểm ra đời và giá trị nghệ thuật đặc sắc mà nó mang lại Qua tập thơ này giúp

ta hiểu thêm về vốn Hán học phong phú cũng như khả năng sử dụng chữ Hán

tài tình của Bác trong sáng tác thơ - trong sáng tạo nghệ thuật Với 134 bài thơ trong tập thơ càng khẳng định thêm vốn ngoại ngữ uyên thâm của Bác nói chung và vốn Hán học nói riêng Đúng như Thai Mai nhận xét: “…Qua tập thơ này, Hồ Chủ tịch là một thi sĩ Việt Nam viết bằng thơ chữ Hán Đó là một

sự thực có ý nghĩa tình cảm đằm thắm: mối liên lạc tinh thần đẹp đẽ giữa văn học Việt Nam và văn học chữ Hán” [117, 249]

Chữ Hán và thơ chữ Hán của Bác làm thành một hệ thống riêng Nếu như các sáng tác Bác viết bằng tiếng Việt, tiếng Nga, tiếng Pháp chủ yếu để đấu tranh cách mạng, thì những bài thơ chữ Hán của Bác, đặc biệt là tập thơ

Nhật ký trong tù là những bài thơ nội tâm Vì thế Ngục trung nhật ký quan

trọng trước hết vì nó là một cuốn nhật ký do chính Bác viết, và trong cuộc đời của Bác chỉ có một lần Bác viết nhật ký mà thôi Thế mà nhật ký đã trở thành

tập thơ chữ Hán Người đọc Ngục trung nhật ký cũng thấy sao mà thơ Bác

giống như thơ Đường đến thế! Có những nhà thơ Trung Quốc nhận thấy nếu đặt một bài thơ của Bác bên cạnh những bài thơ Đường nổi tiếng sẽ khó lòng

mà phân biệt được…, rồi đem đối chiếu với cái mã của Bác xem những gì là

kế thừa và những gì là sáng tạo Điều này là bắt buộc, bởi vì thơ Bác phải giống như thơ Đường theo lối bắt chước thơ Đường, mà là sự sáng tạo thoát thai từ thơ Đường, nhưng lại là phủ định thơ Đường “Cái giống thoạt tiên đến với ta giữa thơ Đường với thơ của Bác thực ra là một sự vượt bỏ thơ Đường” [132, 570]

1.3.3 Thể thơ tứ tuyệt

Ngục trung nhật ký của Hồ Chí Minh là một tập thơ gồm 134 bài

(Không tính bài Tân xuất ngục, học đăng sơn (Mới ra tù tập leo núi) vì đúng

như nhan đề của nó, bài thơ này được Bác viết sau khi đã ra tù và cũng không

có trong tập thơ) Trong số 134 bài của tập thơ thì bài thơ đầu tiên: “Bài thơ đặt ở ngoài bìa trước, vốn không có nhan đề, bản dịch năm 1960 của viện văn

học lấy ngay tên của tập thơ Ngục trung nhật ký đặt tên cho bài thơ Các bản

dịch về sau không đặt tên, nhưng thường xem là “đề từ” xem như bài thơ nói lên tư tưởng chủ đạo của tập thơ” [117, 282]

Các bài thơ còn lại đều có tên và được đánh số lần lượt từ số 1 cho đến hết (số 133) Trong số 134 bài thơ của tập thơ thì có đến 125 bài thơ được làm theo thể thơ tứ tuyệt

Chín bài thơ còn lại thì sáu bài thơ được làm theo thể thơ Cổ phong, hai bài được làm theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật và một bài có nhan đề

mà không có thơ Cụ thể là: Hai bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật là bài số

129: Thu dạ (Đêm thu) và bài số 130: Tình thiên (Trời hửng) mỗi bài gồm tám câu, mỗi câu bảy chữ Bài thơ có nhan đề mà không có thơ là bài số 100:

Liễu Châu ngục (Nhà ngục Liễu Châu)

Sáu bài thơ còn lại được làm theo thể cổ phong Theo Từ điển thuật

ngữ văn học: “Thơ cổ phong còn gọi là thơ cổ thể, một thuật ngữ mạng nội

dung khá rộng chỉ tất cả các bài thơ cổ được sáng tác từ đời Đường trở về sau

mà không theo luật thơ Đường (không kể từ và khúc)

Một số thơ cổ phong mô phỏng cổ thi, không bị niêm luật, số chữ, số câu gò bó nên có được màu sắc tự do, phóng khoáng, có khả năng miêu tả và biểu hiện khá phong phú” [34, 311]

Các bài thơ Cổ phong: bài số 10: Vấn thoại (Lời hỏi) gồm mười hai câu mỗi câu năm chữ, bài số 34: Nạn hữu chi thê thám gian (Vợ người bạn tù đến thăm chồng) gồm tám câu mỗi câu năm chữ và bài số 35: Các báo: Hoan

nghênh Ky đại hội (Các báo hoan nghênh: hội nghị lớn hoan nghênh

Uy-Ky), bài số 85: Công lý bi (Cột cây số) gồm mười câu mỗi câu năm chữ, bài 86: Tân Dương ngục trung hài 22-11 (Cháu bé trong ngục Tân Dương 22-11) gồm bốn câu, câu đầu ba chữ: Oa…!Oa…! Oa…!, ba câu sau mỗi câu bảy chữ; bài số 102: Tứ cá nguyệt liễu (Bốn tháng rồi) gồm mười chín câu: bốn

câu đầu bảy chữ, câu thứ năm hai chữ, bốn câu tiếp theo mỗi câu năm chữ, câu thứ mười hai chữ, bốn câu tiếp theo năm chữ, câu thứ mười lăm hai chữ, bốn câu cuối năm chữ Điều đáng chú ý các câu hai chữ ở vị trí số 5, 10, 15

của bài thơ là các từ liên kết: Nhân vị (Bởi vì), Sở dĩ (Cho nên), Hạnh nhi

(May mà) các khổ thơ lại với nhau thành một chỉnh thể

Vậy thể thơ tứ tuyệt là thể thơ như thế nào? Nó có đặc điểm gì? Vì sao

Bác lại chọn thể thơ này để viết tập thơ Ngục trung nhật ký?

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Thơ tuyệt cú, ở ta quen gọi là thơ

tứ tuyệt Nghĩa rộng là những bài thơ bốn câu thơ có năm chữ hoặc bảy chữ Loại năm chữ gọi là “ngũ ngôn tuyệt cú” hay “ngũ tuyệt” Loại bảy chữ gọi là

“thất ngôn tuyệt cú” hay “thất tuyệt” Theo nghĩa hẹp thì là một dạng của thơ Đường luật có quy định bằng, trắc, niêm, đối Loại này còn gọi là “luật tuyệt”

để phân biệt với “cổ tuyệt” là những bài thơ tuyệt cú không làm theo thể thơ Đường luật

Luật tuyệt (còn gọi là “tuyệt ngôn luật thi”) là do luật của bài bát cú Đường luật quy định, giống như được “cắt” từ bài bát cú mà ra Để đảm bảo niêm luật, chỉ có bốn cách cắt:

- Cắt lấy bốn câu trên: trường hợp này hai câu dưới phải đối nhau

- Cắt lấy bốn câu dưới: trường hợp này hai câu trên phải đối nhau

- Cắt bốn câu giữa: trường hợp này cả bốn câu phải đối nhau

- Cắt lấy hai câu đầu và hai câu cuối: trường hợp này không phải đối Đây là lối được nhiều người sử dụng và ít bị gò bó” [34, 318]

Như vậy, thơ tứ tuyệt là một thể thơ mà những người được đào tạo trong “nhà trường cũ” rất quen thuộc Bác Hồ của chúng ta không chỉ uyên thâm về Hán học mà lại còn rất vững các quy tắc làm thơ Đường luật, đặc biệt là thể thơ tứ tuyệt Hơn nữa, ưu thế của thể thơ này có dung lượng nhỏ phù hợp với hoàn cảnh sáng tác trong nhà tù (Một bài thơ tứ tuyệt dài nhất là

28 chữ, ngắn nhất là 20 chữ) Vì vậy Bác chọn thể thơ tứ tuyệt để viết Nhật ký

trong tù là hoàn toàn phù hợp với năng lực, sở trường và hoàn cảnh tù đày

Việc lựa chọn thể thơ tứ tuyệt để viết Nhật ký trong tù chắc hẳn có tính

toán kĩ lưỡng của người viết Bởi so với các thể loại tự sự thì thể thơ tứ tuyệt

có tính kể chuyện không bằng, mà đã thiếu tính tự sự thì việc ghi nhật ký cực

kì khó Thế nhưng, với Hồ Chí Minh thì điều ít và khó ai làm được thì Người

đã làm được Bởi ưu thế của Người đối với thể thơ này và một phần nữa do dung lượng nhỏ nên dễ cất dấu, nếu bị lính canh, cai ngục lục soát, khám xét thì cũng không bị tịch thu, không bị kết tội bởi đó là những bài thơ tứ tuyệt chữ Hán

Tuy sử dụng một thể thơ xưa có những quy định rất nghiêm ngặt về bằng, trắc, niêm, luật, đối…nhưng Hồ Chí Minh không nhất thiết tuân theo công thức đó mà có khi còn “phá cách” để tạo nên sự khác biệt, làm mới và độc đáo trong tập thơ tù Đó là sự sáng tạo nghệ thuật phi thường của một còn

người phi thường Cho nên, đã có người nhận xét: Nhật ký trong tù của Hồ

Chí Minh là tập thơ “Bình cũ, rượu mới” Bình cũ ở đây là thể thơ cổ, hình thức cổ, còn rượu mới là chất liệu mới, nội dung mới Điều này đã được

Gioocgiơ Bunaren (Pháp) khẳng định: “Trong những bài tứ tuyệt của tập Nhật

ký trong tù - tứ tuyệt là thể thơ niêm luật phức tạp và chặt chẽ khác gì thơ cổ

điển 14 câu (sonnet) của Pháp - có nhiều bài lời thơ chất phác, có tính chất hiện thực của thơ văn hiện đại Hình ảnh trong thơ chất phác đến mức mộc mạc, không thêm thắt, không dùng lời lẽ văn hoa, mang tất cả sức mạnh của cuộc sống hằng ngày mà trong con mắt của nghệ sĩ thuần túy hẳn có vẻ quá

“tầm thường” Đó là những bức ký họa ghi được trong khi đi đường bằng vài nét đơn sơ như bức tranh chấm phá Nhà thơ cho ta xem một tập ảnh chụp rất nhanh về cuộc sống hằng ngày của mình trong tù, không một chút nào là có

vẻ bố trí, với tất cả những nét đau khổ và những nét hài hước trong cảnh đời

bi thảm

Giữa những ký sự có vẻ ghi vội vàng và nổi lên gay gắt như mực đen trên giấy đó xen vào những bức tranh tuyệt tác như vẽ trên lụa, bằng những lời thơ uyên bác, điển tích phong phú, niêm luật và hình ảnh chặt chẽ, đầy đủ Nhưng ở đây, tuyết hoa, trăng gió, mây sương, núi sông không phải là nhìn qua con mắt của một nhà nghệ thuật vị nghệ thuật Cảnh vật được nhìn qua các chấn song sắt của nhà tù, cho nên nó luôn luôn bao hàm cái gì khó tả,

nhắc nhở đến tình trạng đặc biệt của nhà thơ Trong những bài thơ tứ tuyệt của Hồ Chí Minh, cảnh màn đêm buông xuống, cảnh bình minh bừng sáng, nhưng đây không phải là một bức tranh công thức mà nói lên những vấn đề thiết thân trong thời đại chúng ta…” [132, 709]

Trong Nhật ký trong tù, hình thức thơ thì cổ điển nhưng câu thơ của

Bác không bao giờ chịu bó mình trong khuôn khổ đã được lựa chọn Chỗ này Bác dùng danh từ mới, một tiếng lóng, ở nhà tù mà một nhà thơ thuần túy “nệ cổ” sẽ gạt đi Nơi khác, một tiếng thét “bất bình” phá vỡ khuôn khổ cổ điển của bài thơ tứ tuyệt, gần như ta đem một câu thơ vài chữ gắn thêm vào với một bài sonnet đầy uất hận

Nhật ký trong tù của Hồ Chủ tịch vừa mang màu sắc cổ điển lại vừa

chứa đựng tính hiện đại Mới nghe, chúng ta khó tin đó là thật? Bởi vì đã mang màu sắc cổ điển thì làm sao lại có tính hiện đại? Tính hiện đại và màu sắc cổ điển chẳng đối lập với nhau đó sao? Nhưng khi đọc và suy ngẫm cho

kỹ tập thơ thì điều đó lại là sự thật! Đây cũng chính là tính hai mặt của một vấn đề trong thơ Bác: giản dị mà uyên bác, xuồng xã mà sâu xa, đời thường

mà rất thơ…Cổ điển ở đây là tiếp thu những nét tinh anh của thơ xưa (thơ Tống, thơ Đường của Trung Quốc; thơ truyền thống của Việt Nam) với những hình ảnh: mây, trời, sông,nước, núi, trăng, hoa, tuyết, …Chính màu sắc cổ điển làm cho thơ của Bác có một số bài đưa vào những thơ Tống, thơ Đường nổi tiếng khó có thể phân biệt được Còn tính hiện đại là Bác đã đưa vào thơ những hình ảnh rất đời thường “không thơ” chút nào với những lời lẽ sinh hoạt hằng ngày Vì thế trong thơ Bác có cả dưa, cà, mắm, muối, mất gậy, rụng răng, ghẻ lở, ngứa dệp, ngồi trên hố xí, buồn ỉa…Tính hiện đại trong thơ Bác chính là tính dân tộc và cách mạng Chính tính hiện đại đã phá cách và cách tân thơ tứ tuyệt cổ tạo nên một sự mới mẻ về nội dung và gây được ấn tượng độc đáo trong lòng bạn đọc

Tính hiện đại trong Nhật ký trong tù là tính dân tộc và cách mạng Điều

này làm cho thơ Bác vượt thơ Đường Nội dung mới này gây sự phá vỡ, đổi

mới theo nhiều mức độ trong hình thức thức thơ Đường Trước hết là về tứ thơ - gắn liền với tư tưởng nhưng thường được gói ghém trong một vài hình tượng tương đối rõ nét Đúng như Lê Duẩn nhận xét: “Hồ Chủ tịch có những câu mà trong đó cách vận dụng tư tưởng rất khéo Ví dụ như Hồ Chủ tịch có nói phải trung với nước, phải hiếu với dân Nói như thế là rất nghệ thuật Như thế là không đoạn tuyệt cái cũ mà đưa nội dung mới vào cái cũ, cách chuyển

cũ qua mới này rất tinh vi ” [15, 190]

Cái nghệ thuật chuyển dùng “rất tinh vi” (Lê Duẩn) này cũng rất đúng với việc đổi mới những tứ thơ Đường trong thơ Bác Tài năng nghệ sĩ của Bác

là ở chỗ vẫn sử dụng một chút trong thơ Đường, nhưng thay đổi lại, hoặc đưa thêm vào một ít chất liệu mới làm cho nó biểu hiện một nội dung hoàn toàn mới Chính vì Bác có ý thức cách tân nên thơ Bác chỉ có hình thức của thơ Đường còn nội dung thể hiện trong thơ thì lại khác, lại mới Điều đó lý giải vì

sao thơ Đường không dùng biện pháp lý luận, trái lại trong tập thơ Nhật ký

trong tù của Bác lại dùng toàn hệ thống từ ngữ của tư duy lô gích Trong thơ

Đường tìm đến sự thống nhất của thiên nhiên, của vạn vật và cuộc sống của con người trong vũ trụ Nên các nhà thơ Đường tìm sự thống nhất ở ngoài sự suy luận Trái lại tư tưởng cộng sản là kết quả của hoạt động có ý thức của giai cấp vô sản chứ không phải là một tư tưởng tiên nghiệm Do đó thơ tù của Bác phải là thơ chứng minh, thuyết phục chứ không phải là thơ của cảm xúc nội tâm đơn thuần Thơ Bác là thơ của lý trí, của lý tưởng cách mạng kết hợp hài hòa với tình cảm, cảm xúc chân thành của mình để vượt ngục và chiến thắng Thơ Bác còn là sự kế thừa và phát huy truyền thống thơ ca dân tộc, cụ thể là thơ cách mạng dân tộc mà không có trong thơ Đường nhưng lại rất tiêu biểu cho hồn thơ dân tộc, kể cả loại thơ có hình thức Đường thi, đó là chất trí

tuệ hóm hỉnh, châm biếm của Bác Đúng như Nhữ Thành nhận xét tập Nhật

ký trong tù của Hồ Chí Minh: “Thơ Bác là thơ của trí tuệ chiến thắng cách

mạng Cho nên thơ Đường chỉ thể hiện một mặt của thơ Bác” [132, 590]