Một số biện pháp ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học môn Tin học

Mục tiêu nghiên cứu của sáng kiến kinh nghiệm là hình thành cho học sinh một số phẩm chất và năng lực cần thiết như: Có hiểu biết ban đầu về Tin học và ứng dụng của Tin học trong đời sống và học tập. Có khả năng sử dụng máy tính điện tử trong việc học những môn học khác, trong hoạt động, trong vui chơi giải trí nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và tạo điều kiện để các em thích ứng với đời sống xã hội hiện đại. Mời các bạn cùng tham khảo!

UBND TỈNH HẢI DƯƠNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Một số biện pháp ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy

học môn Tin học

Năm học 2017 - 2018

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “ Một số biện pháp ứng dụng bản đồ tư duy vào dạy học môn Tin học”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: môn Tin học Tiểu học

3 Tác giả:

- Họ và tên: Nguyễn Thị Toàn Nam (nữ): Nữ

- Ngày, tháng, năm sinh: 01/08/1993

- Trình độ chuyên môn: Cao đẳng

- Chức vụ, đơn vị công tác: Giáo viên - Trường Tiểu học Ngọc Kỳ

- Điện thoại: 01636 735 493

4 Đồng tác giả: Không

5 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Trường Tiểu học Ngọc Kỳ – Huyện

Tứ Kỳ – Tỉnh Hải Dương

- Số ĐT: 0320 3 748 067

6 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu: Trường Tiểu học Ngọc Kỳ –

Huyện Tứ Kỳ – Tỉnh Hải Dương

- Số ĐT: 0320 3 748 067

7 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

- Giáo viên: Được đào tạo và bồi dưỡng kiến thức cơ bản về môn Tin học

- Học sinh: Yêu thích môn học, tích cực

- Cơ sở vật chất: Có 1 phòng máy vi tính, đảm bảo được số lượng máy tối thiểu

8 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Năm học 2017 – 2018 TÁC GIẢ

(Ký, ghi rõ họ tên)

Nguyễn Thị Toàn

XÁC NHẬN CỦA ĐƠN VỊ ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

TÓM TẮT SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến

Để đa dạng hóa các hình thức dạy học, để khắc sâu kiến thức một cách lôgic mà lại phát huy được tính chủ động sáng tạo của học sinh, trong quá trình giảng dạy của mình, tôi thường hướng dẫn HS ghi nhớ bài học dưới dạng từ khóa và chuyển cách ghi bài truyền thống sang phương pháp ghi bài bằng sơ đồ tư duy Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng

sơ đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy và học tập của học sinh Giúp HS rút ngắn thời gian học, giúp các em dễ nhớ, nhớ lâu, dễ dàng hệ thống hoá kiến thức với lượng lớn, đồng thời phát triển tư duy cho các em Vì vậy, tôi đã đưa phương pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy (SĐTD) vào áp dụng cho các tiết học lí thuyết trong

môn Tin học Sau khi áp dụng, bản thân đã đúc rút nên đề tài: “Một số biện

pháp ứng dụng sơ đồ tư duy vào dạy học môn Tin học" như một đóng góp

nhỏ trong việc đổi mới phương pháp dạy học cũng như nâng cao chất lượng giờ dạy Tin học

2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến

- Điều kiện: áp dụng rộng rãi đối với mọi đối tượng học sinh

- Thời gian: Áp dụng trong năm học 2017 - 2018

- Đối tượng: Học sinh lớp 3,4,5

3 Nội dung sáng kiến

3.1 Tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến:

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyết trình, xem phim minh họa… có tính khả thi cao góp phần đổi mới phương pháp dạy học

- GV: Tiết kiệm thời gian, tăng tính linh hoạt

- HS: Học phương pháp học, tăng tính chủ động sáng tạo, phát triển tư duy

3.2 Khả năng áp dụng của sáng kiến

Kinh nghiệm của tôi có thể áp dụng rộng rãi đối với những đối tượng học sinh lớp ở mọi miền đất nước với mô hình dạy 2 buổi/ ngày hoặc các cấp

học cao hơn

3.3 Lợi ích thiết thực của sáng kiến

Đa số các em học sinh khá, giỏi đã biết sử dụng bản đồ tư duy để ghi chép bài, tổng hợp kiến thức môn học Một số học sinh trung bình đã biết dùng bản đồ tư duy để củng cố kiến thức bài học ở mức đơn giản

Sau một thời gian ứng dụng BĐTD trong đổi mới phương pháp dạy học môn Tin học ở ba khối lớp 3, 4 và 5 cho tất cả các đối tượng học sinh ở trường TH Ngọc Kỳ bước đầu có những kết quả khả quan Đa số các em học sinh khá, giỏi đã biết sử dụng bản đồ tư duy để ghi chép bài, tổng hợp kiến thức môn học Một số học sinh trung bình đã biết dùng bản đồ tư duy để củng

cố kiến thức bài học ở mức đơn giản Học sinh rất hào hứng trong việc ứng dụng bản đồ tư duy để ghi chép bài nhanh, hiệu quả

5 Đề xuất kiến nghị

- Đối với nhà trường: trong các buổi họp phụ huynh ban lãnh đạo nhà trường cũng như các thầy cô giáo chủ nhiệm động viên, khuyến khích phụ huynh trang bị cho con em mình một chiếc máy vi tính để tạo điều kiện tốt nhất cho các em học tập

- Đối với PGD: nên nhân rộng các sáng kiến kinh nghiệm hay về các trường để giáo viên áp dụng và phát huy hiệu quả của các sáng kiến trong quá

trình giảng dạy của mình Thường xuyên mở những lớp bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ để nâng cao trình độ cho giáo viên Tin học

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh này sinh sáng kiến

Vậy Sơ đồ tư duy là gì? Tại sao GV nên áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy

học môn Tin học?

Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh

mở rộng và đào sâu các ý tưởng Ở giữa sơ đồ là ý tưởng trung tâm, từ ý tưởng này phát triển ra các nhánh tượng trưng cho những ý chính (nhánh chính) Các nhánh chính lại được phân thành những nhánh nhỏ để nghiên cứu chủ đề ở mức độ sâu hơn Những nhánh nhỏ này lại tiếp tục được phân thành những nhánh nhỏ hơn

Sơ đồ tư duy giúp học sinh có được phương pháp học hiệu quả hơn Nó giải tỏa nỗi lo lắng khi phải học thuộc lòng quá nhiều môn và không tài nào nhớ hết những gì đã viết trong sách vở, phương pháp bản đồ tư duy sẽ giúp các em học sinh sử dụng sức mạnh của não bộ để tư duy, ghi nhớ Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách

tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu

và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình Sử dụng thành thạo bản đồ tư duy trong dạy học sẽ giúp học sinh có được phương pháp học, biết cách sắp xếp thông tin và ý tưởng một cách khoa học, hệ thống hơn; kích thích trí tưởng tượng, óc sáng tạo của các em Các em

sẽ học tập một cách tích cực, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy, huy động tối đa tiềm năng của bộ não Vì vậy nó giúp các em ghi nhớ tốt hơn; Thay vì những gạch đầu dòng nhàm chán, ghi nhớ bằng một bản

đồ với những hình ảnh và màu sắc sinh động sẽ giúp HS không còn kém tập trung, diễn đạt lủng củng hay nhớ trước quên sau nữa

2 Cơ sở lý luận

Môn Tin học ở bậc Tiểu học bước đầu giúp học sinh (HS) làm quen với một số kiến thức ban đầu về CNTT như: các bộ phận của máy tính, một số thuật ngữ máy tính thường dùng, các từ Tiếng Anh chuyên ngành Tin học, rèn một số kĩ năng sử dụng máy tính

Trong quá trình giảng dạy, người thầy luôn phải đặt ra cái đích, đó là giúp HS nắm vững kiến thức cơ bản, hình thành phương pháp, kỹ năng, kỹ xảo, tạo thái độ và động cơ học tập đúng đắn để HS có khả năng tiếp cận và chiếm lĩnh những nội dung kiến thức mới theo xu thế của thời đại và giải quyết phù hợp các vấn đề nảy sinh

Tuy nhiên qua nghiên cứu cho thấy, nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não, mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài liệu đó, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau Việc ghi nhớ của các em gần như tái hiện lại nguyên văn trong SGK làm cho việc học tập trở nên nhàm chán, máy móc, thụ động, không sáng tạo, khả năng phân tích, so sánh, tư duy vận dụng còn hạn chế

Để đa dạng hóa các hình thức dạy học, để khắc sâu kiến thức trong bộ não một cách lôgic mà lại phát huy được khả năng tiềm ẩn trong bộ não của

HS, trong quá trình giảng dạy của mình, tôi thường hướng dẫn HS ghi nhớ bài học dưới dạng từ khóa và chuyển cách ghi bài truyền thống sang phương pháp ghi bài bằng bản đồ tư duy của Tony Buzan Một trong những phương pháp dạy học mới và hiện đại nhất đang được rất nhiều nước trên thế giới áp dụng Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy

và học tập của học sinh Phương pháp này là thực sự cần thiết nhằm giúp HS

rút ngắn thời gian học, giúp các em dễ nhớ, nhớ lâu, dễ dàng hệ thống hoá kiến thức với lượng lớn, đồng thời phát triển tư duy cho các em

3 Thực trạng của vấn đề

- Hầu hết học sinh đều ngoan hiền, năng động Vì được học trên các phương tiện trực quan sinh động nên học sinh rất hứng thú say sưa học tập

- Hầu hết các em đều đã tiếp xúc và làm quen với máy vi tính, đa số gia đình học sinh nào cũng có máy vi tính

* Những vấn đề nảy sinh cần giải quyết

- Học sinh thờ ơ với Tin học: trong trường tiểu học, môn Tin học chỉ là

môn tự chọn nên một số học sinh tỏ ra thờ ơ với môn Tin học Các em còn phải dành thời gian học các môn khác Phần lớn phụ huynh chỉ chú trọng cho con mình học tập các môn: Toán, Tiếng Việt, Anh văn

- Ý thức học tập của học sinh: hầu hết các em học sinh đều có suy nghĩ

rằng học Tin học là được thực hành trên máy tính, mà thực hành trên máy tính

là các em sẽ có cơ hội được chơi trò chơi Nên thường tiết lí thuyết các em học rất thiếu tập trung, chỉ mong đến tiết thực hành

- Mục tiêu của môn Tin học trong trường Tiểu học là hình thành cho học sinh một số phẩm chất và năng lực cần thiết như:

- Có hiểu biết ban đầu về Tin học và ứng dụng của Tin học trong đời sống

và học tập

- Có khả năng sử dụng máy tính điện tử trong việc học những môn học khác, trong hoạt động, trong vui chơi giải trí nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và tạo điều kiện để các em thích ứng với đời sống xã hội hiện đại

- Bồi dưỡng năng lực trí tuệ

- Thấy được vai trò của máy tính điện tử trong đời sống

- Rèn luyện một số phẩm chất của con người hiện đại: tính cẩn thận, tỷ mỉ, chính xác, thói quen tự kiểm tra

Nhưng thực tế hiện nay cho thấy môn Tin học thường bị học sinh xem nhẹ Bởi vậy muốn thu hút học sinh, chúng ta phải tích cực đổi mới phương

pháp dạy Tin học, khơi dậy sự hứng thú của các em, hình thành cho các em phương pháp học hiệu quả nhất

4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện

4.1 Cách xây dựng BĐTD

- Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề Phải dùng hình ảnh để HS

dễ liên tưởng, dễ nhớ và vẽ một vòng tròn xung quanh nó Tạo cho trung tâm một hình ảnh rõ ràng miêu tả được nội dung tổng quát của toàn bộ SĐTD

- Khi bắt đầu đi từ những ý chính của chủ đề mà mình đã lựa chọn (hoặc những sự kiện hay thông tin quan trọng mà liên quan đến chủ đề) hãy vẽ những đường xuất phát từ vòng tròn chứa tiêu đề và đặt tên những đường thẳng phù hợp với ý chính đã chọn

- Mỗi ý quan trọng vẽ một đường phân nhánh xuất phát từ hình trung tâm

và nối với một ý phụ

- Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường thẳng vì đường cong thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều các đường thẳng buồn tẻ

- Từ mỗi ý quan trọng, lại vẽ các phân nhánh mới các ý phụ bổ sung cho ý

đó

- Từ các ý phụ này lại, mở ra các phân nhánh chi tiết cho mỗi ý

- Tiếp tục vẽ hình phân nhánh các ý cho đến khi đạt được giản đồ chi tiết nhất (hình rễ cây mà gốc chính là đề tài đang làm việc)

- Luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như

hình ảnh

 Giải pháp 1: Dạy cho HS đọc và hiểu một SĐTD đơn giản

Bởi vì thực tế cho thấy rằng rất nhiều HS cũng chưa biết SĐTD là cái gì, cấu trúc ra sao và vẽ như thế nào, vì thế đầu tiên tôi cho HS làm quen và giới thiệu về SĐTD cho HS Tôi cũng đã giới thiệu cho HS về nguồn gốc, ý nghĩa hay tác dụng của việc sử dụng SĐTD trong học tập môn Tin học

Ví dụ

Khi dạy về khu vực chính của bàn phím, tôi hiển thị SĐTD, và giới thiệu cho HS về SĐTD từ năm lớp 3

 Giải pháp 2: Cho HS điền vào một mẫu SĐTD có sẵn

Ví dụ

Khi dạy bài “Người bạn mới của em” lớp 3, về các bộ phận quan trọng nhất của một máy tính để bàn tôi cho HS quan sát rồi điền vào SĐTD

 Giải pháp 3: Dùng sơ đồ tư duy để kiểm tra kiến thức cũ

Sử dụng sơ đồ tư duy giúp giáo viên kiểm tra được HS đã nhớ bài và

hiểu bài như thế nào Tuy nhiên tùy đối tượng HS mà Giáo viên có thể đưa ra

một số SĐTD sau đó yêu cầu HS diễn giải, thuyết trình về nội dung của

SĐTD theo cách hiểu riêng của mình hoặc là yêu cầu vẽ SĐTD Với việc thực hiện bước này sẽ giúp HS bước đầu làm quen và hiểu về SĐTD

Ví dụ 1

Khi dạy bài “Những gì em đã biết” trong chương Em học nhạc, đối với

lớp có đối tượng HS khá giỏi nhiều, tôi cho học sinh vẽ SĐTD để gợi nhớ về phần mềm Encore với thảo luận nhóm 4 để trả lời câu hỏi: “Em đã dùng phần mềm Encore để làm gì? ” Sau khi có một nhóm học sinh vẽ xong bản đồ tư duy sẽ cho một nhóm khác nhận xét, bổ sung Có thể cho học sinh vẽ thêm các đường, nhánh khác và ghi thêm các chú thích rồi thảo luận chung trước lớp để hoàn thiện, nâng cao kĩ năng vẽ cho các em

 Giải pháp 4: Dùng sơ đồ tư duy để dạy bài mới

Giáo viên đưa ra một từ khóa để nêu kiến thức của bài mới rồi yêu cầu

học sinh vẽ sơ đồ tư duy bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em để các em tìm ra các tự liên quan đến từ khoá đó và hoàn thiện SĐTD Qua đó học sinh

sẽ nắm được kiến thức bài học một cách dễ dàng

Ví dụ:

 Giải pháp 5: Dùng sơ đồ tư duy để củng cố kiến thức sau mỗi tiết

học và hệ thống kiến thức sau mỗi chương

Sau mỗi bài học, giáo viên khuyến khích, hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự

hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học hay tóm tắt lại

bài học bằng cách vẽ sơ đồ tư duy Mỗi bài học được vẽ kiến thức trên một

trang giấy rồi kẹp lại thành tập Việc làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem

lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng, dễ dàng

Ví dụ:

Khi học bài “ Những gì em đã biết” trong phần “Em học nhạc” cuối giờ

GV cho từ khoá “Ôn nhạc lý” rồi yêu cầu học sinh vẽ SĐTD bằng cách đặt

câu hỏi gợi ý cho các em, sau khi các nhóm HS vẽ xong, cho một số em lên

trình bày trước lớp để các học sinh khác bổ sung ý Giáo viên kết luận qua đó

giúp các em tự chiếm lĩnh kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng rất

hiệu quả, đồng thời kích thích hứng thú học tập của học sinh

Ví dụ

Khi học bài “Sử dụng phím Shift”, sau khi học xong cách gõ phím Shift, GV chốt lại tất cả các kiến thức về phím Shift như số lượng, vị trí, chức năng, cách gõ bằng SĐTD cho HS dễ ghi nhớ

 Giải pháp 6: Dùng sơ đồ tư duy để giới thiệu một chương trình, hay

một phần mềm bằng cách GV cho HS trả lời các câu hỏi để tìm cụm từ trung tâm chính là tên chương trinh hay phần mềm màí GV hướng tới

Ví dụ

Khi dạy bài “Những gì em đã biết” trong chương “Em học nhạc” lớp 5,

để HS gợi nhớ về một phần mềm mà các em đã học ở lớp 4, Gv sử dụng SĐTD thiết kế như là một trò chơi, sau khi HS trả lời được các câu hỏi ở nhánh chính HS sẽ đoán được tên của phần mềm

 Giải pháp 7: GV giúp HS sử dụng SĐTD để hỗ trợ học tập, phát triển

tư duy lôgic

- Học sinh có thể tự sử dụng SĐTD để hỗ trợ việc tự học ở nhà: Tìm hiểu trước bài mới, củng cố, ôn tập kiến thức bằng cách vẽ bản đồ tư duy trên giấy, bìa,… hoặc để tư duy một vấn đề mới qua đó phát triển khả năng tư duy lôgic, củng cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép

- Các bản đồ tư duy thường được tôi sử dụng ở dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm Hoặc tôi cho HS tự điền vào một bản đồ có sẵn