Giãi bày cái tôi chủ thể, ấn tượng về thời gian được khắc hoạ sâu hơn, ở tâm trạng và cả sự kết tinh, có khi chỉ trong một khoảnh khắc phút giao mùa.. Trước Hữu Thỉnh, hình như trong thơ
Trang 1I ĐẶT VẤN ĐỀ
“Vận tiết thiên nhiên không chỉ được nhận thức dưới dạng các ý niệm, đại lượng thời gian mùa, tháng, năm để chỉ sự hiện diện của sự sống Nó tồn tại trong thơ với mối tương cảm đặc biệt sâu sắc của con người thành những biệt tính nhịp mùa Mùa xuân tràn trề nhựa sống, mùa hè rạo rực thiết tha, mùa đông cô đơn lạnh lẽo Huyền hoặc hoài cảm mạnh mẽ nhất là mùa thu Tính khí trời đất được thời gian chưng cất cho mọng lên màu quả trái xen với nỗi niềm của chiếc lá lìa cành, trải thảm vàng “quan san” cho người đời mơ mộng và làm thơ.” ( Lê Tùng Thanh )
Hữu Thỉnh làm “Sang thu” cũng vào quãng ấy.
Nhà thơ Hữu Thỉnh tên đầy đủ là Nguyễn Hữu Thỉnh, sinh năm 1942, quê ở huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc Năm 1963, Hữu Thỉnh nhập ngũ, vào binh chủng Tăng -Thiết giáp rồi trở thành cán bộ văn hoá, tuyên huấn trong quân đội và bắt đầu sáng tác thơ Ông tham gia Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam các khoá III, IV, V Từ năm
2000 đến nay, Hữu Thỉnh là Tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam
Hữu Thỉnh rất gắn bó với cuộc sống nông thôn Ông có nhiều bài thơ hay về con người và cuộc sống làng quê
Bài thơ “Sang thu” được tác giả sáng tác vào năm 1977, in lần đầu trên báo Văn nghệ, sau được in trong tập thơ “Từ chiến hào tới thành phố”, thể hiện một tâm hồn
nhạy cảm, một cảm nhận tinh vi trước biến thái của đất trời từ cuối hạ sang đầu thu
Về bước đi của thời gian, ta đã từng biết hai câu thơ tuyệt vời của Nguyễn Du: “Sen tàn, cúc lại nở hoa / Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân” (Truyện Kiều) Điệu thơ
tuy uyển chuyển, nhưng mùa nọ mùa kia tiếp nối nhau bằng sự ngắt nhịp rõ ràng Đó là dạng thức của bước đi thời gian trong thơ tự sự Với thể loại trữ tình, sự chuyển động của thời gian không vận hành theo quy luật ấy Giãi bày cái tôi chủ thể, ấn tượng về thời gian được khắc hoạ sâu hơn, ở tâm trạng và cả sự kết tinh, có khi chỉ trong một khoảnh khắc phút giao mùa Lại nữa, nói về bốn mùa xuân hạ thu đông, trong thơ Việt Nam nói riêng và thơ phương Đông nói chung không hẳn có sự bình quân, dàn trải Có thể có những lí do để mùa thu được chú ý nhiều hơn Vậy có gì khác giữa những bài thơ viết
về mùa thu ấy? Trước Hữu Thỉnh, hình như trong thơ, mùa thu đã sớm định hình, sự
định hình trong trạng thái ổn định: “Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo” ( “Thu điếu” -Nguyễn Khuyến ), “Giếng vàng đã rụng một vài lá ngô” ( “Truyện Kiều” - -Nguyễn
Du ) ; hoặc có vận động cũng là sau một cái mốc tuy vô hình nhưng đã có một cái gì
đó đã phân chia: “Đây mùa thu tới! Mùa thu tới! / Với áo mơ phai dệt lá vàng” ( “Đây mùa thu tới” – Xuân Diệu), “Con nai vàng ngơ ngác / Đạp trên lá vàng khô” ( “Tiếng thu” – Lưu Trọng Lư) Còn đến “Sang thu” của Hữu Thỉnh, cách lựa chọn khoảnh khắc thời gian đã khác Chưa có một sự định hình, nó bắc cầu giữa cái không và cái có.
Chính cái cảm giác mơ hồ và tinh tế này chuyên chở hồn thu theo cái cách của mùa thu Nhạy cảm, nhẹ nhàng, mùa thu đến vừa lạ vừa quen, nó đánh thức nơi ta những gì da diết lắm
Bỗng nhận ra hương ổi Phả vào trong gió se Sương chùng chình qua ngõ
Trang 2Hình như thu đã về
Sông được lúc dềnh dàng Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ Vắt nửa mình sang thu
Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa Sấm cũng bớt bất ngờ Trên hàng cây đứng tuổi.
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Bài thơ gồm ba khổ, mỗi khổ bốn dòng thơ, được viết theo thể thơ năm chữ vắt dòng tạo ra những liên tưởng thú vị với hình ảnh thơ tự nhiên, gợi cảm và đẹp
1 “Sang thu” thể hiện những cảm nhận tinh tế của nhà thơ trước vẻ đẹp của
thiên nhiên trong khoảnh khắc giao mùa.
a.Bài thơ mở đầu bằng những hình ảnh, hiện tượng thể hiện sự biến đổi của đất trời lúc sang thu:
Bỗng nhận ra hương ổi Phả vào trong gió se Sương chùng chình qua ngõ Hình như thu đã về
Mùa thu đến với anh khá đột ngột và bất ngờ, không hẹn trước Bắt đầu không phải là
những nét đặc trưng của trời mây hay sắc vàng hoa cúc: “Mùa thu vào hoa cúc, / Bao mùa thu hoa vẫn vàng như thế / Chỉ có em là khác với em xưa” của Xuân Quỳnh; hay
“Với áo mơ phai dệt lá vàng” của Xuân Diệu… mà là hương ổi thơm náo nức (đang vào
độ chín) và ngọn gió se (nhẹ, khô và hơi lạnh) Cái ấm và cái lạnh giao nhau Còn gì ấm
áp nồng nàn bằng hương hoa vườn tược, với trái ngọt mùa màng Nó đánh thức tuổi thơ
Nó xôn xao hoài niệm Sự rung động của một hồn thơ nhạy cảm nghệ sĩ lúc sang thu đã tìm ra những con chữ độc đáo Nếu Xuân Quỳnh tài hoa dường như thấy được mùa thu
trong một động từ “vào” ( “Mùa thu vào hoa cúc” ) thì Hữu Thỉnh tài hoa như nghe được mùa thu vào trong hương ổi bằng động từ “phả” Cách dùng từ rất hay, đặt rất
đúng chỗ (Trong một bài thơ khác, Hữu Thỉnh cũng có những câu thơ đạt đến danh cú
như “Em không phải là chiều / Mà nhuộm anh đến tím…”) Hai chữ “phả vào” vừa gợi
ra cái bất chợt trong cảm nhận, vừa gợi ra sự vận động nhẹ nhàng của gió Chữ “phả” thật có hồn “Phả” nghĩa là tác động, chủ động gợi mùi vị Hương thơm luồn vào trong
gió được tinh lọc, như sánh lại Sánh lại bởi hương đậm, bởi gió se Gió mùa thu hào phóng đem chia hương mùa thu tới khắp nơi trong vũ trụ Tại một vùng quê nhỏ, trong
một phút giây nào đó, người viết chợt bắt gặp hương thu và bỗng sững sờ: “Bỗng nhận
ra hương ổi” Một sự bất ngờ mà như đã đợi sẵn, để giờ đây có dịp là buông ra ngay.
Chao ôi, thu đến với con người quả là đột ngột và không lường trước được
Trang 3Trước cảnh chuyển mùa ấy, tâm trạng của thi sĩ ngỡ ngàng, bâng khuâng:
Sương chùng chình qua ngõ Hình như thu đã về
Đã cảm được “hương ổi”, đã nhận ra “gió se”, hơn thế nữa, mắt lại còn thấy sương đang “ chùng chình qua ngõ” Những dấu hiệu đặc trưng của mùa thu đều hiện diện Thu đã về thật rồi! Thế mà tại sao tác giả lại viết: “Hình như thu đã về” ? Còn điều chi nữa mà ngờ? Đúng, thi sĩ biết là vậy mà vẫn chưa tin, vẫn chưa dám chắc “Hình như”
là ngữ tình thái từ diễn tả cảm giác mơ hồ: Bỗng chợt thu! Thoắt cái ngỡ ngàng Mùa thu thiên nhiên gợi ở mùa thu đời người hoài cảm thời gian, từ cái còn là gián tiếp gợi nhắc đến cái đã qua, gợi niềm man mác bâng khuâng Là người, ai mà không rung động trước một sự chuyển giao?
Tâm trạng, cảm giác trên còn thể hiện ở chỗ nhà thơ thấy “Sương chùng chình qua ngõ” là sương đầu thu giăng mắc nhẹ nhàng, chuyển động chầm chậm nơi đường thôn,
ngõ xóm Cái ngõ sương đi qua vừa là cái ngõ thực vừa là ngõ thời gian nối giữa hai
mùa (hạ-thu) Từ “chùng chình”- một từ láy tượng hình đầy gợi cảm, gợi ra sự lay động
của cây lá, vẻ tư lự của lòng người, cái man mác của không gian chớm thu Thấp thoáng
một vạt sương thu mờ ảo nhưng không phải thức ngủ chập chờn Trong bài thơ “Chiều sông Thương”, Hữu Thỉnh cũng đã viết: “Đi suốt cả ngày thu / Vẫn chưa về tới ngõ / Dùng dằng hoa quan họ” “Dùng dằng hoa quan họ”, “Sương chùng chình qua ngõ”,
hoa, sương hay người…? Thật khó biết! Thật sững sờ khó tin thu! Một câu thầm hỏi
xuyến xao… Nó “chùng chình” nửa ở nửa đi, nghĩa là chính nó cũng phân tâm, vô định.
“Sương” đang ngập ngừng, bịn rịn hay hồn người trong phút giây giao mùa? “Sương”
đang lưu luyến đợi chờ ai hay nuối tiếc cái gì Cái mơ hồ ấy có sức khám phá và gợi ra
một toạ độ thời gian không rõ nét: “Hình như thu đã về” Thành công của khổ thơ
không phải là tả cảnh mà chính là sự rung rinh cảm nhận một cái gì như không như có
Sự biến chuyển trong không gian lúc sang thu được Hữu Thỉnh cảm nhận bằng nhiều giác quan và sự rung động tinh tế Hữu Thỉnh đã mở lòng mình đón nhận những biến thái tinh vi, mong manh, huyền diệu của thiên nhiên khi trời đất sang thu
Những biến thái tinh vi ấy, nhà thơ không chỉ nhận qua thị giác, khứu giác, thính giác, xúc giác… mà còn cả giác quan bên trong, giác quan tâm linh của một nhà thơ đích thực
b.Sang khổ thơ thứ hai, nhà thơ tiếp tục sự cảm nhận tinh tế về những chuyển biến trong không gian sang thu
Bây giờ nhà thơ mới xem xét cảm giác “Sang thu” trên kia có đích thực không, hay
chỉ là ảo giác? Thiên nhiên được quan sát ở một không gian rộng lớn hơn, nhiều tầng bậc hơn Bức tranh thu từ những gì vô hình ( hương, gió), từ nhỏ hẹp (ngõ) chuyển sang những nét hữu hình, cụ thể ( sông, chim, mây )
Dòng sông không còn cuồn cuộn dữ dội và gấp gáp như trong những ngày mưa lũ mùa hạ Sang thu, sông êm ả, thanh thản, đang lắng lại, đang trầm xuống trong lững lờ
như ngẫm nghĩ suy tư Từ láy “dềnh dàng” có sức gợi tả sắc thái riêng của dòng sông bắt đầu vào thu Sông “dềnh dàng” là sông đang chậm chạp, thong thả trôi.
Trang 4Khác với con sông, những cánh chim bắt đầu vội vã ở buổi hoàng hôn Hơi thu lạnh làm cho chúng phải khẩn trương chuẩn bị chuyến bay tránh rét Nếu như nhịp điệu của câu thơ trước dàn trải, ngập ngừng thì đến câu thơ thứ hai, nhịp thơ bắt đầu nhanh, bắt đầu hối hả Người đọc thích thú với cấu trúc đối tự nhiên, chặt chẽ và tuyệt đẹp như trong thơ cổ điển:
Sông được lúc dềnh dàng Chim bắt đầu vội vã
Sự “vội vã” đối rất đẹp với sự “dềnh dàng”, vần bằng “àng” đối với vần trắc “ã” tạo
ra hai chiều nhanh chậm của sự vật Không gian ở đây theo nguyên tắc đối sánh: trên -dưới, xa - gần… khiến cho vũ trụ trở nên sống động có hồn Chú ý, ngoài việc đối ra,
xin chớ quên từ “bắt đầu” rất độc đáo ở đây “Bắt đầu vội vã” thôi, chứ chưa phải là
“đang vội vã” Ở đây, ta nhận ra cái nhìn của nhà thơ không phải dửng dưng của một
người ngoài cuộc Phải gắn bó với cuộc đời, phải “đổ mồ hôi, sôi nước mắt” cùng những buồn vui nhân thế đến đâu mới viết được những tứ thơ không hời hợt như thế
Phải tinh tế lắm mới có thể nhận ra sự “bắt đầu” này trong những cánh chim bay (Cũng
như Huy Cận phải tinh tế lắm mới nhận thấy “trọng lượng” của bóng chiều rơi xuống
cánh chim làm nó chao nghiêng “chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa”).
Cảm giác giao mùa được diễn tả thú vị qua đám mây mùa hạ Dù có sự vội vã của chim (cái vội vã mới chớm, mới bắt đầu), không khí thu vẫn là không khí thư thái , lắng đọng, chậm rãi, lâng lâng Vì thế mà đám mây mùa hạ mới thảnh thơi duyên dáng:
Có đám mây mùa hạ Vắt nửa mình sang thu
Mùa hạ, mùa thu là hai bến bờ và đám mây là nhịp cầu Ô Thước vắt qua Nhịp cầu thật duyên dáng nối hai bờ thời gian bằng vẻ đẹp mềm mại, trữ tình
Đám mây mùa hạ như dải lụa, như tấm khăn voan của người thiếu nữ trên bầu trời nửa đang còn là mùa hạ, nửa đã nghiêng về mùa thu Nói khác đi, một nửa đám mây ở bên mùa hạ, một nửa đám mây ở bên mùa thu Lưng chừng! Bầu trời một nửa thu Hình ảnh mây là thực, nhưng cái ranh giới mùa là hư Nó chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng
lạ lùng của nhà thơ, của bút pháp đầy nghệ thuật Từ khổ 1 đến khổ 2 rất đẹp về mặt tạo hình, rất tinh trong cảm nhận, như hai cành biếc của một cây thơ lạ Một bức tranh chuyển mùa bằng ngôn ngữ thơ ca giàu tính hoạ - bức hoạ có màu sắc, hương vị, âm thanh, hình khối, đường nét và có cả tâm hồn con người trong đó Đúng như nhà thơ
Sóng Hồng đã nói: “Thơ là một viên ngọc long lanh dưới ánh sáng mặt trời Thơ là thơ, đồng thời là vẽ, là nhạc, là chạm khắc theo một cách riêng Thơ là nghệ thuật kì diệu bậc nhất của trí tưởng tượng” Chỉ những nghệ sĩ có ngọn bút tài hoa như Hữu Thỉnh
mới thấy đám mây mùa hạ duyên dáng, bâng khuâng như thế, đám mây mùa hạ đang nhuốm sắc thu; để rồi đến một lúc nào đó nó bỗng ngỡ ngàng thấy đang bồng bềnh
trong bầu trời thu trọn vẹn, trở thành “từng mây lơ lửng trời xanh ngắt” như mây thu
trong thơ Nguyễn Khuyến Chúng ta, cùng với áng mây chỉ còn biết reo lên thích thú,
vừa khâm phục, vừa “khen cho con mắt tinh đời” của nhà thơ Người xưa nói: “Thu là thơ của đất trời, và thơ chính là thu của lòng người” Hãy một lần nữa đọc lại hai dòng
thơ này để ta thấy tâm hồn mình phong phú hướng thiện hơn, yêu quê hương hơn:
Có đám mây mùa hạ
Trang 5Vắt nửa mình sang thu Đẹp biết bao mây mùa hạ “vắt nửa mình” là hình ảnh nhân hoá rất tuyệt; rất hình
tượng trong không gian, đồng thời diễn tả sự vận động của thời gian Thi sĩ nắm bắt cái xôn xao trong lòng tạo vật, thấy được quá trình chuyển mùa tinh tế của đất trời bằng từ
“vắt” độc đáo Nó khác hẳn với quá trình biến đổi của sắc lá trong thơ Nguyễn Du:
“Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san”, hay trong thơ Nguyễn Bính: “Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng” Từ “vắt” miêu tả sự biến đổi ở cấp độ vi mô hơn từ
“nhuốm” hay “nhuộm”, hơn thế, đó là quá trình còn đang diễn ra chứ chưa phải đã hoàn
tất Với bút pháp tương giao tinh tế, với ngôn ngữ thơ độc đáo in đậm dấu ấn cá tính sáng tạo riêng của Hữu Thỉnh, hình ảnh thơ trên đã trở thành một trong những sáng tạo nghệ thuật đẹp về mùa thu - vẻ đẹp của tâm hồn con người gần gũi, giao cảm với thiên nhiên để lắng nghe và dự cảm
2 “Sang thu” - những suy ngẫm sâu sắc mang tính triết lí về con người và cuộc
đời của tác giả lúc sang thu.
Hai khổ thơ một và hai, hồn người sang thu chưa thật rõ thì đến khổ thơ thứ ba đã đem đến cho bài thơ một vẻ đẹp mới, trọn vẹn hơn Đó là thu đang từ từ thu vào trong tâm tưởng, đang lắng đọng trong suy tư:
Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa Sấm cũng bớt bất ngờ Trên hàng cây đứng tuổi.
Hai chữ “bao nhiêu” nghe như say mê, như luyến tiếc Nắng, mưa, sấm, chớp, bão
dông của mùa hạ vẫn còn nhưng đã nhạt dần, đã ít đi Rồi đây, nắng sẽ hanh hao, mưa
sẽ trở nên hoạ hoằn Thu bắt đầu đi vào chừng mực, vào thế ổn định (không phải bất ngờ nữa) Khi ấy mới thực sự là thu Tưởng chừng chỉ là những câu thơ tả cảnh mà thực
ra là kín đáo bộc lộ xúc cảm giao mùa, những rung động ngọt ngào cuả lòng người trong mối luyến giao thấm quyện với thiên nhiên
Nếu như hai khổ thơ trước, mùa thu được nhà thơ cảm nhận trực tiếp thì khổ thơ cuối này, mùa thu được khẳng định bằng đoán nhận, bằng kinh nghiệm, bằng sự suy ngẫm:
Sấm cũng bớt bất ngờ Trên hàng cây đứng tuổi.
Hơi thơ đến đây như có cái gì đó dừng lại, thức nhận Bài thơ khép lại với hình ảnh
“sấm” và “hàng cây” vừa có tính tả thực vừa mang ý nghĩa ẩn dụ, gợi ra những suy tư
thâm trầm Ý nghĩa tả thực về thiên nhiên: Hàng cây không bị bất ngờ, bị giật mình vì tiếng sấm nữa Ý nghĩa ẩn dụ: Khi con người ta đã từng trải thì cũng vững vàng hơn trước những tác động bất thường của ngoại cảnh, của cuộc đời Đâu phải ngẫu nhiên mà
mấy từ “cây đứng tuổi” lại đứng ngự vào chỗ kết thúc bài thơ, vốn là chỗ cực kì quan trọng? Phải chăng cái “đứng tuổi” của cây là cái thêm tuổi của con người? Phải chăng
cái đứng tuổi của cây là một cái chốt cửa để qua đó ta mở sang một thế giới khác, thế
giới sang thu của hồn người? Thêm cái “đứng tuổi”, con người trở nên bình tâm, đạt
được trạng thái ôn tồn Vẻ chín chắn, điềm tĩnh của cây trước sấm sét, bão dông vào lúc
Trang 6sang thu hay đó chính là sự từng trải, chín chắn của con người sau những bão táp của cuộc đời? Ngược trở lên hai khổ thơ trước, ta bỗng hiểu vì sao lại có sự chùng chình, bịn rịn lúc sang thu, vì sao vừa có sự dềnh dàng lại vừa có sự vội vã Thì ra, trước mắt việc đi mãi, ngoãnh đầu thu đến rồi Bốn mùa luân chuyển vô hình, lặng lẽ, bỗng chợt
thu Đời người vất vả, tất bật, bận rộn, lo toan đôi lúc “quên cả vừng trăng, lạc cả mùa”
(Tô Hà) bỗng chốc thấy mái tóc pha sương, tuổi đứng ở mức tứ tuần, sững sờ mình đã
“sang thu” Ở vào cái độ tuổi ấy, con người không còn bồng bột, sôi nổi, ào ạt, băng băng như thời thanh niên Con người sâu sắc thêm, thâm trầm thêm Sâu sắc và thâm trầm đến tận cách cảm xúc và biểu đạt Giọng thơ, lời thơ nhẹ nhàng mà tình thơ đầy ắp yêu thương, trìu mến Câu thơ tinh khiết, hướng về phía dòng trong cuộc đời Đằng sau khúc tương giao mùa ấy là tiếng đồng vọng của những tâm hồn đáng kính, đáng yêu! Vâng! Hương quả vào thu Ngọn gió sang thu Dòng sông, cánh chim, đám mây, bầu trời sang thu Nắng sang thu Mưa sang thu Sấm chớp, dông bão, cây cối sang thu Nhưng, trong từng cảnh thiên nhiên, đất trời, tạo vật, ta như thấy con người sang thu Vạn vật sang thu và hồn người cũng lồng lộng sang thu! Vừa lưu luyến bồi hồi lại vừa nghiêm trang chững chạc, vừa sâu lắng lại vừa mở rộng bâng khuâng, vừa khiêm nhường nhưng cũng đầy tự hào, kiêu hãnh
III KẾT THÚC VẤN ĐỀ
Với sự phát sáng bất ngờ từ bao nhiêu giác quan cảm nhận, “Sang thu” có một cốt
cách riêng: vừa cổ điển, vừa hiện đại Tính cổ điển của bài thơ là ở độ hàm súc, gợi khơi, ở thể thơ năm chữ vốn có từ lâu trong văn học phương Đông Chỉ cần một thứ hương cây mùa vụ, một cơn gió se se khẽ chạm vào cây đàn mẫn cảm của hồn thơ là tự
nó rung lên thành nhạc thành lời Nhưng, một mặt kế thừa thơ ca truyền thống, một mặt thi phẩm đã mở rộng đề tài, thi liệu, đem đến chất hiện thực mới cho thơ Chất hiện thực trong thơ Hữu Thỉnh kết hợp làm một với chất trữ tình Đằng sau cái cách kể tả của ông
là nhịp đập của con tim lúc trầm tư, khi rộn rã Và nhất là những ý tưởng triết luận bất
ngờ với “hàng cây đứng tuổi” trước cuộc sống non tơ Sự chắt lọc, hàm súc đến mức
hồn hậu làm cho người đọc lúc đầu thì rất đỗi ngạc nhiên, còn sau đó là thán phục, đồng
tình “Sang thu”, trong một chừng mực nào đó đã đạt đến cái chân, cái ảo, những phẩm
chất của thơ từ xưa vốn có
Từ cuối hạ sang đầu thu, đất trời có những biến chuyển nhẹ nhàng mà rõ rệt Một khoảng ngưng kì diệu của phút giao mùa mong manh bất chợt đã được Hữu Thỉnh nắm bắt một cách tài tình và vĩnh cửu bằng những vần thơ tài hoa, giàu cảm xúc Qua đó, nhà thơ gợi cho ta bao rung cảm đẹp về mùa thu, về thiên nhiên, làng quê đất nước Việt Nam Xin cảm ơn thi sĩ! Những câu thơ thu của ông, có thể bạn đọc này vừa đọc lên đã ngân nga mãi trong tâm hồn những năm tháng; nhưng cũng có thể bạn đọc khác, thoạt đầu chưa thấy hay, nhưng đọc đi đọc lại nhiều lần, rồi bỗng một ngày nào đó, có khi hàng năm sau, nó hiện ra trong vẻ đẹp thâm trầm, kì diệu của nó – mình phát hiện ra thơ
mà cũng tự phát hiện ra mình đấy