Hành vi nguy cơ ở bệnh nhân tăng huyết áp

Xác định tỷ lệ các hành vi nguy cơ của bệnh nhân mắc bệnh THA, gồm: hút thuốc lá, uống rượu bia, ăn mặn, ăn nhiều mỡ, không hoạt động thể lực và mối liên quan giữa hành vi nguy cơ với các đặc

HÀNH VI NGUY CƠ Ở BỆNH NHÂN TĂNG HUYẾT ÁP

TÓM TẮT

Mở đầu: Số BN đến khám và chữa bệnh tăng huyết áp (THA) tại trung tâm

Y tế Huyện Xuyên mộc – Tỉnh Bà riạ-Vũng tàu ngày càng tăng với biến chứng về tim mạch ngày càng Để giải quyết vấn đề này, cần nghiên cứu về các yếu tố nguy cơ về hành vi lối sống của bệnh nhân THA để đề xuất giải pháp điều chỉnh lối sống nhằm góp phần trong điều trị cho bệnh nhân THA, đồng thời xây dựng chương trình giáo dục sức khỏe

thích hợp

Mục tiêu: Xác định tỉ lệ các hành vi nguy cơ của bệnh nhân mắc bệnh

THA, gồm: hút thuốc lá, uống rượu/bia, ăn mặn, ăn nhiều dầu mỡ, không hoạt động thể lực và mối liên quan giữa hành vi nguy cơ với các đặc tính của bệnh nhân

Phương pháp nghiên cứu: cắt ngang mô tả 300 bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên

đến khám, điều trị tại trung tâm Y tế huyện Xuyên Mộc, trong thời gian từ 01/04/2009 đến 30/6/2009

Kết quả: Tỉ lệ bệnh nhân THA có các yếu tố nguy cơ gây tăng huyết áp được ghi nhận như sau: ăn mặn là 81%, không hoạt động thể lực- 60%, có uống rượu/bia- 55%, hút thuốc lá- 35%, ăn nhiều dầu mỡ- 15%

Kết luận: Cần chú ý tăng cường giáo dục sức khỏe đối với Nam, tuổi trên

64, có gia đình hoặc đã ly dị Xây dựng nội dung tuyên truyền về bệnh THA cho phù hợp với trình độ học vấn thấp và người nội trợ

Từ khóa: Tăng huyết áp, Hành vi nguy cơ, Huyên Xuyên Mộc – Tỉnh Bà rịa Vũng tàu

Nguyen Duy Phong, Ho Van Hai

* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 14 - Supplement of No 1 - 2010: 168-174

Background: The number of Hypertension Patients is increasing at Xuyên

Mộc Health Station – Baria-Vungtau Province The Study about Risk Behaviour Factors is needed

Objectives: To evaluate the Risks Behaviour Factors of Hypertension

Patients in Xuyen Moc district- Baria Vung Tau Province

Methods: The cross-sectional Study of 300 Hypertension Patients treated at

30th 2009

Results: The proportion of Risks Behaviour Factors of Hypertension

Patient:salty foods- 81%, not doing physical exercises- 60%, using alcohol

or beer- 55%, smoking- 35%,eating fat foods- 15%

Conclusion: Establish adequate Health Education Programme for Male, over

65 years old, married or separated, for patients with primary education and housewife

Keywords: hypertension, risk behavior factors, xuyên mộc district – ba vung tau province

ria-ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo số liệu khám, chữa bệnh tại trung tâm Y tế huyện Xuyên Mộc, năm

2001 bệnh THA chiếm 4,2% trong tổng số bệnh nhân khám-điều trị, đến năm 2006 tăng lên 7,4%, trong đó bệnh nhân (BN) có biến chứng nhồi máu

cơ tim là 0,48% và tai biến mạch máu não là 0,52% (Error! Reference source not

found.)

Số lượng BN THA ngày càng tăng với biến chứng về tim mạch ngày càng nhiều, chi phí cho việc điều trị THA lại rất tốn kém vì thời gian điều trị kéo dài, trong khi đời sống người dân còn rất khó khăn, đây là vấn đề sức khỏe đòi hỏi phải được giải quyết kể cả trước mắt và lâu dài Để giải quyết vấn đề này, cần phải có sự nghiên cứu về các yếu tố nguy cơ về hành vi lối sống của bệnh nhân THA để đề xuất giải pháp điều chỉnh lối sống nhằm góp phần trong điều trị cho bệnh nhân THA, đồng thời xây dựng chương trình giáo dục sức khỏe thích hợp để phòng ngừa THA trong cộng đồng

Mục tiêu nghiên cứu:

+ Xác định tỉ lệ các hành vi nguy cơ của bệnh nhân mắc bệnh THA, gồm: hút thuốc lá, uống rượu/bia, ăn mặn, ăn nhiều dầu mỡ, không hoạt động thể lực

+ Xác định mối liên quan giữa hành vi nguy cơ với các đặc tính của BN: tuổi, giới, yếu tố kinh tế-xã hội

ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thiết kế nghiên cứu

Cắt ngang mô tả

Đối tượng nghiên cứu

Bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên khám, điều trị tại khoa Khám bệnh-cấp cứu và khoa Nội tổng hợp, trung tâm Y tế huyện Xuyên Mộc

Cỡ mẫu

Được tính theo công thức

Với: Z = 1,96 (độ tin cậy 95%)

P = 0,23 (tỉ lệ BN có các hành vi nguy cơ phối hợp là 23%, theo điều tra của Viện Tim mạch Việt Nam tại các tỉnh miền Bắc năm 2001-2002)

* Tiêu chí đưa vào: BN hội đủ các tiêu chí sau:

- Được chẩn đoán THA theo cách đo sau:

+ Nghỉ 5 phút trước khi đo, ngồi trên ghế tựa, bàn chân đặt trên nền nhà, cổ tay để ngang mức tim

+ Đo hai lần liền, sau đó lấy trị số trung bình cộng của 2 lần đo

- Tuổi: 18 trở lên

- Đồng ý trả lời phỏng vấn

* Tiêu chí loại ra:

- BN không đồng ý trả lời phỏng vấn

- Có rối loạn tâm thần hoặc câm điếc

- Có biến chứng như: nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não

- Có bệnh lý khác kèm theo: đái tháo đường, bệnh nội tiết khác

Kiểm soát sai lệch chọn lựa: dựa vào tiêu chí chọn mẫu

Thu thập dữ kiện

Phương pháp thu thập dữ kiện

Đo huyết áp BN để chọn vào mẫu và tiến hành phỏng vấn Nếu BN được kê đơn điều trị ngoại trú sẽ được phỏng vấn tại phòng truyền thông-giáo dục

sức khỏe của khoa Khám bệnh-cấp cứu, nếu BN được nhập viện điều trị nội trú sẽ được phỏng vấn tại khoa Nội tổng hợp

Công cụ thu thập dữ kiện:

Huyếp áp kế và Bộ câu hỏi phỏng vấn

Kiểm soát sai lệch thông tin

thời gian từ 01/04/2009 đến 30/6/2009, chúng tôi ghi nhận được các kết quả như sau:

Đặc tính chung của mẫu nghiên cứu:

Tất cả các xã, thị trấn trên địa bàn huyện đều có BN THA, trong đó, một số địa phương có tỉ lệ BN đến khám nhiều hơn địa phương khác, như: thị trấn Phước Bửu (29%), xã Xuyên Mộc (16%), xã Phước Tân (16%) Trong mẫu nghiên cứu, BN nam nhiều hơn nữ Không có BN ở nhóm tuổi 18-24 và 25-

34, trong các nhóm tuổi còn lại, bệnh nhân ở nhóm tuổi trên 64 chiếm nhiều nhất (56%) Đa số bệnh nhân (89%) có chỉ số BMI < 25, không có bệnh nhân có BMI > 30 Bệnh nhân THA giai đoạn 2 nhiều hơn giai đoạn 1 Bệnh nhân đang có vợ, chồng chiếm tỉ lệ 66,7%, độc thân và ly dị chiếm tỉ lệ thấp (2%) Có 63,3% bệnh nhân có trình độ học vấn từ trung học cơ sở trở xuống

BN là người hưu trí chiếm 33%, nghề khác 23%, nông dân 20%, công viên chức 11%, ngư dân chiếm tỉ lệ thấp nhất (2%) Hầu hết BN (97%) có thu nhập gia đình/tháng dưới 5.000.000 đồng

chức-Các hành vi nguy cơ của bệnh nhân THA:

Bảng 1: Tần số và tỉ lệ BN phân bố theo hành vi nguy cơ gây bệnh cao huyết

áp

Liên quan giữa hành vi nguy cơ và đặc tính của bệnh nhân

Về giới tính, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tỉ lệ hút thuốc lá ở nam (93%) và tỉ lệ hút thuốc lá ở nữ (7%) với p < 0,001 Nam hút thuốc lá nhiều

hơn 7,5 lần so với nữ với PR = 7,47 (KTC 95% 4,36-11,52) Bên cạnh đó, về yếu tố nghề nghiệp, có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tỉ lệ hút thuốc

lá ở nhóm bệnh nhân có nghề nghiệp là nội trợ (65%) so với nhóm công chức-viên chức (39%) với p = 0,013 Nhóm nội trợ hút thuốc lá gấp 5 lần so với nhóm công chức-viên chức với PR = 5,06 (KTC 95% 1,78-12,01) Các yếu tố còn lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê

Bảng 3: Liên quan giữa uống rượu/bia và đặc tính bệnh nhân

Tiểu học 14

(31)

31 (69)

0,795

1,17 (0,35-3,93)

0,055

2,90 (0,97-8,62)

0,002

6,03 (1,94-18,73)

Nghề

nghiệp

CC-VC 21

(64)

12 (36)

Nông dân 41

(69)

18 (31)

0,566

1,30 (0,53-3,20)

Ngư dân

3 (50) 3 (50) 0,531

0,57 (0,10-3,29)

Nội trợ

2 (12)

15 (88)

0,002

0,07 (0,01-0,39)

0,007

0,30 (0,12-0,72)

(64)

36 (36)

0,970

1,01 (0,44-2,30)

Bảng 4: Liên quan giữa ăn mặn và đặc tính BN

95%)

Tiểu học

34 (76)

11 (24)

<

0,001

10,81 (2,94-39,80)

Trung học

cơ sở

106 (83)

21 (17)

<

0,001

17,66 (5,29-58,99)

Phổ thông

trung học

75 (90)

8 (10)

<

0,001

32,81 (8,68-123,93)

THCN

24 (89)

3 (11)

<

0,001

28,00 (5,45-143,71)

Bảng 5: Liên quan giữa ăn nhiều dầu mỡ và đặc tính bệnh nhân

<0,001

1,89 (1,05-2,71)

<

0,001

3,33 (2,05-5,56)

Tiểu học 7(16) 38 (84)

<

0,001

2,53 (1,36-4,13)

<

0,001

2,32 (1,47-3,67)

Đặc tính mẫu nghiên cứu

300 BN được đưa vào khảo sát cư ngụ tại tất cả các xã, thị trấn trong huyện, tuy nhiên thị trấn Phước Bửu và các xã cách trung tâm Y tế huyện dưới 5 km có BN đến khám nhiều hơn các xã khác, là do thuận tiện hơn trong việc đi lại

BN THA tăng theo nhóm tuổi, trong đó nhóm tuổi > 64 chiếm 56% Đa số

BN THA có chỉ số khối cơ thể ở mức bình thường (89%), số còn lại ở mức thừa cân (11%), không ghi nhận BN có trình trạng béo phì Kết quả này khác với nghiên cứu ở những nơi khác: Doãn Thị Tường Vi, Phạm Quang Cử nghiên cứu tại bệnh viện 19/8 (2001) cho kết quả là người thừa cân, béo phì

bị THA gấp 3,7 lần người không thừa cân (Error! Reference source not found.);

Các đặc tính về kinh tế xã hội: BN THA là người đang có vợ, chồng (67%) nhiều hơn nhóm không có vợ, chồng (độc thân, ly dị, góa) BN có trình độ học vấn chưa xong tiểu học chiếm tỉ lệ thấp thấp nhất (6%), tuy nhiên, gần 2/3 BN tăng THA có trình độ học vấn từ trung học cơ sở trở xuống BN là người hưu trí chiếm tỉ lệ cao nhất trong các nhóm nghề nghiệp (33%), tương đương với tổng cộng các nhóm nghề nghiệp làm việc chân tay gồm: công nhân, nông dân, ngư dân, nội trợ Có thể do tuổi càng cao thì tỉ lệ mắc THA càng tăng Hầu hết BN (97%) có mức sống trung bình trở xuống (thu nhập gia đình dưới 5.000.000 đồng/tháng) Điều này được lý giải do đời sống khó khăn thường đi kèm với bệnh tật

Các hành vi nguy cơ của bệnh nhân THA

Trong mẫu nghiên cứu, BN có hành vi nguy cơ gồm: hút thuốc lá, uống rượu bia, ăn mặn, ăn nhiều dầu mỡ và ít hoạt động thể lực Kết quả này cũng tương tự như các nghiên cứu về yếu tố liên quan với THA ở những nơi khác

Nghiên cứu của tác giả Phạm Gia Khải và cộng sự ở vùng đồng bằng Thái Bình (2002), các yếu tố nguy cơ có liên quan gồm: hút thuốc lá, uống rượu,

ăn mặn (Error! Reference source not found.) Lawrence J nghiên cứu cắt ngang ở Trung Hoa cho thấy người uống nhiều rượu ( 30 lần/tuần) có nguy cơ THA gấp 2 lần so với người không uống rượu (Error! Reference source not found.) Tuy nhiên, ở mẫu nghiên cứu này cũng ghi nhận những điểm sau: BN không hút thuốc lá (65%) chiếm tỉ lệ cao hơn BN có hút thuốc lá: bệnh nhân THA không hút thuốc lá là nữ giới chiếm 42% trong tổng số BN (bảng 2) BN không uống rượu/bia chiếm tỉ lệ 45%: BN THA không uống rượu/bia là nữ giới chiếm 40% trong tổng số BN (bảng 1) BN có ăn mặn chiếm 81% (bảng 1), BN ăn nhiều dầu mỡ chiếm 15% (bảng 1) Điều này được lý giải là do đời sống khó khăn, thu nhập thấp nên chế độ ăn chưa hợp lý, có thói quen ăn mặn và không có thói quen ăn nhiều dầu mỡ

Mối liên quan giữa hành vi nguy cơ và đặc tính của bệnh nhân

* Hút thuốc lá: BN nam có hút thuốc lá gấp 7,5 lần so với nữ, điều này cũng phù hợp với tình trạng chung trong xã hội Thói quen hút thuốc lá khá phổ biến ở các nhóm tuổi, tuổi càng cao thì tỉ lệ hút thuốc lá càng tăng, tuy nhiên

sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê

* Trình độ học vấn của BN càng cao thì tỉ lệ hút thuốc lá càng giảm, điều này cũng phù hợp với xã hội hiện nay Tuy nhiên, sự khác biệt chỉ có ý

nghĩa thống kê giữa nhóm BN có trình độ học vấn đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và nhóm BN có học vấn chưa xong

BN có thu nhập gia đình cao hơn có thói quen hút thuốc lá nhiều hơn so với

BN có thu nhập gia đình thấp hơn Tuy nhiên, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỉ lệ hút thuốc lá giữa các nhóm

* Uống rượu/bia: Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỉ lệ uống rượu/bia ở các nhóm tuổi, ở nhóm BN ly dị, nhóm góa và nhóm độc thân Tỉ

lệ uống rượu/bia ở nhóm BN có vợ, chồng khá cao (70%) và gấp 11,7 lần so với nhóm độc thân, do điều kiện sống, làm việc của người độc thân kém ổn định hơn nên chi tiêu ít hơn và nhu cầu sử dụng rượu/bia cũng ít hơn

BN có trình độ học vấn càng cao thì tỉ lệ uống rượu/bia càng tăng So với nhóm chưa xong tiểu học, nhóm có trình độ phổ thông trung học uống rượu/bia gấp 6 lần và nhóm đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp gấp

9 lần Điều này được giải thích do điều kiện sống và làm việc, nguời có học vấn cao sẽ dễ có công ăn việc làm ổn định và nhu cầu giao tiếp trong xã hội cao hơn

Tỉ lệ uống rượu/bia ở nhóm BN là công nhân, nông dân, ngư dân, hưu trí và nhóm công chức-viên chức không có sự khác biệt, nhưng so với nhóm BN

có nghề nghiệp khác và nội trợ thì tỉ lệ uống rượu/bia ở nhóm công viên chức cao hơn

chức-Như vậy, thói quen uống rượu/bia của BN khá phổ biến, cần được quan tâm nhiều hơn

* Ăn mặn: Tỉ lệ BN có ăn mặn rất cao Không có sự khác nhau về tỉ lệ ăn mặn giữa BN nam và nữ, giữa các nhóm tuổi và tình trạng hôn nhân BN có trình độ học vấn càng cao thì thói quen ăn mặn càng tăng Thói quen ăn mặn không khác nhau giữa các nhóm nghề nghiệp và thu nhập gia đình

* Ăn nhiều dầu mỡ: Tỉ lệ BN ăn nhiều dầu mỡ thấp (bảng 1) Không có sự khác biệt và tỉ lệ ăn nhiều dầu mỡ ở BN nam và nữ, giữa các nhóm tuổi Nhóm BN có vợ, chồng, ly dị ăn nhiều dầu mỡ hơn so với nhóm góa

BN có trình độ học vấn càng thấp thì tỉ lệ ăn nhiều dầu mỡ càng tăng do nhận thức của BN có trình độ học vấn cao tốt hơn

So với nhóm BN có nghề nghiệp là công chức-viên chức, chỉ có nhóm hưu trí có tỉ lệ ăn nhiều dầu mỡ thấp hơn Không có sự khác biệt về thói quen ăn nhiều dầu mỡ giữa các nhóm thu nhập

* Hoạt động thể lực: Tỉ lệ bệnh nhân không hoạt động thể lực còn cao (bảng 2) BN nam có hoạt động thể lực thường xuyên hơn so với nữ, có thể do bản chất của giới và ảnh hưởng của nghề nghiệp

KẾT LUẬN

Các hành vi nguy cơ của bệnh nhân THA BN THA có ăn mặn chiếm tỉ lệ 81%; không hoạt động thể lực : 60%; có uống rượu/bia: 55%; có hút thuốc lá: 35% và ăn nhiều dầu mỡ: 15%

Mối liên quan giữa hành vi nguy cơ và đặc tính của bệnh nhân: Nam hút thuốc lá gấp 7,5 lần, uống rượu bia gấp 8,3 lần và hoạt động thể lực gấp 1,5 lần so với nữ BN trên 64 tuổi ít hoạt động thể lực so với các nhóm tuổi khác Không có mối liên quan giữa ăn mặn, uống rượu/bia, hút thuốc lá, ăn nhiều dầu mỡ và tuổi BN có vợ, chồng uống rượu/bia gấp 11,7 lần so với

BN độc thân BN có vợ, chồng ăn nhiều dầu mỡ gấp 1,9 lần và BN ly dị ăn nhiều dầu mỡ gấp 3,3 lần so với BN góa BN góa ít hoạt động thể lực so với

độc thân BN có trình độ học vấn càng cao thì tỉ lệ hút thuốc lá và ăn nhiều dầu mỡ càng giảm, nhưng tỉ lệ uống rượu/bia, ăn mặn lại gia tăng BN có trình độ học vấn trung học cơ sở và đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp hoạt động thể lực thường xuyên hơn so với BN có trình độ học vấn chưa xong tiểu học BN có nghề nghiệp là nội trợ hút thuốc lá gấp 5 lần so với công chức-viên chức Công chức-viên chức uống rượu/bia nhiều hơn nghề khác và nội trợ, ăn nhiều dầu mỡ hơn so với hưu trí Công chức-viên chức ít hoạt động thể lực hơn so với công nhân, nông dân, ngư dân nhưng nhiều hơn so với nghề nghiệp khác và hưu trí