Mặc dù năm 1827, Melier đã mô tả đúng nguồn gốc của "ổ mủ vùng hố chậu " là do viêm ruột thừa, nhưng chỉ tới năm 1886 Fitz mới xác định và chính thức gọi là viêm ruột thừa ở những trường
Trang 1VIÊM RUỘT THỪA
Viêm ruột thừa là cấp cứu hay gặp nhất trong
bệnh lý ngoại khoa bụng Tại Pháp, tỷ lệ viêm
ruột thừa từ 40 đến 60 trường hợp cho
100.000 dân Tại Mỹ vào khoảng 1% các
trường hợp phẫu thuật là do viêm ruột thừa
Ở Việt Nam, theo Tôn Thất Bách và cộng sự,
viêm ruột thừa chiếm 53,38% mổ cấp cứu do
bệnh lý bụng tại bệnh viện Việt Đức
Bệnh rất hiếm gặp ở trẻ em dưới 3 tuổi, tăng
dần và hay gặp nhất ở thanh thiếu niên, sau
đó tỷ lệ gặp giảm dần theo tuổi nhưng không
hiếm gặp ở người già
Tỷ lệ nam/ nữ ở người trẻ là 2/3, sau đó giảm
dần và ở người già tỷ lệ này là 1/1
Cần phải nghĩ đến viêm ruột thừa trước bất
cứ bệnh nhân nào đến khám do đau bụng
Triệu chứng lâm sàng rất đa dạng, thay đổi
tùy theo từng bệnh nhân nên có thể nhầm
với những bệnh khác dẫn đến chẩn đoán sai
hay muộn
Mondor đã đề nghị gọi là "Những bệnh viêm
ruột thừa" Cho tới nay việc chẩn đoán viêm
ruột thừa vẫn phải dựa chủ yếu vào thăm
khám và theo dõi lâm sàng, tất cả các
phương pháp cận lâm sàng đều chỉ có tác
dụng tham khảo
Không có cách nào dự phòng và dự đoán
tiến triển của viêm ruột thừa Cách tốt nhất
để hạ thấp biến chứng và tránh tử vong là
chẩn đoán sớm và mổ cắt bỏ ruột thừa trước
khi nó bị vỡ hay hoại tử
I VÀI NÉT LỊCH SỬ
Tuy là một bệnh rất thường gặp nhưng viêm
ruột thừa chỉ được nhắc tới trong y văn từ
khoảng 500 năm trước Lúc đầu bệnh được
gọi là bệnh "Viêm quanh manh tràng" vì
người ta tìm thấy ổ viêm ở vùng hố chậu phải
trên mổ tử thi mà nguồn gốc được cho là
xuất phát từ manh tràng
Mặc dù năm 1827, Melier đã mô tả đúng nguồn gốc của "ổ mủ vùng hố chậu " là do viêm ruột thừa, nhưng chỉ tới năm 1886 Fitz mới xác định và chính thức gọi là viêm ruột thừa ở những trường hợp mà trước đây gọi
là viêm quanh manh tràng, và tác giả gợi ý là cắt bỏ ruột thừa có thể giải quyết được bệnh Năm 1898, Mac Burney mô tả dấu hiệu lâm sàng của viêm ruột thừa chưa vỡ, trong đó
có điểm đau vùng hố chậu phải nay gọi là điểm Mac Burney
Năm 1 889, lần đầu tiên Senn thông báo 1 trường hợp chẩn đoán chính xác ruột thừa viêm chưa vỡ và mổ cắt ruột thừa thành công
Đường mổ ruột thừa áp dụng phổ biến hiện hay thường được gọi là đường Mac Burney thực ra do Mc Arthur thực hiện đầu tiên
II GIẢI PHẪU
Ruột thừa gặp manh tràng ở chỗ chụm lại của 3 dải cơ dọc, dưới góc hồi manh tràng
2-3 cm Về mặt bào thai học, ruột thừa là phần nối tiếp với đáy manh tràng, do phần này bị thoái hoá dần tạo thành
Trong quá trình phát triển của trẻ em, phần trước và bên phải manh tràng phát triển nhanh hơn, làm gốc ruột thừa xoay dần ra sau và vào trong tới vị trí hay gặp ở người lớn
Ruột thừa bình thường ở người lớn dài khoảng 8 đến 10 cm Thành ruột thừa gồm lớp thanh mạc bọc ngoài, lớp cơ rất mỏng gồm lớp dọc do 3 dải cơ dọc của manh tràng dàn mỏng, lớp cơ vòng tiếp nối với cơ của manh tràng
Có thể dựa vào chỗ hợp lại của 3 dải cơ dọc
ở manh tràng để xác định gốc ruột thừa Lớp dưới niêm mạc gồm các náng bạch huyết chỉ có rất ít khi mới sinh, phát triển mạnh từ 12 đến 20 tuổi, từ.30 tuổi số nang này thoái hoá dần và hầu như mất hết sau 60 tuổi
Trang 2Lòng ruột thừa hẹp được lợp bởi tế bào biểu
mô đại tràng
Động mạch ruột thừa bắt nguồn từ nhánh hồi
manh trùng tràng, đi sau quai tận hồi tràng,
cấp máu cho ruột thừa trong mạc treo ruột
thừa
Phần gốc ruột thừa luôn nằm hằng định so
với manh tràng Phần đầu ruột thừa thay đổi
tuỳ từng người, phần lớn nằm trong phúc
mạc Có khoảng 5% ruột thừa nằm ngoài
phúc mạc sau manh tràng
Nếu quá trình quay của ruột có rối loạn,
manh tràng và ruột thừa có thể nằm lạc vị trí
ở trong khoảng từ góc lách tới hố chậu phải
Trong trường hợp đảo ngược phủ tạng ruột
thừa nằm ở hố chậu trái
III SINH LÝ - GIẢI PHẪU BỆNH
Viêm ruột thừa gây ra do nhiễm khuẩn trong
lòng ruột thừa bị bít tắc Sự quá sản tổ chức
limpho ở thành ruột thừa là nguyên nhân
chính gây tắc lòng ruột thừa Ngoài ra có thể
gặp các nguyên nhân gây tắc khác: sỏi phân,
ký sinh trùng (giun đũa chui vào ruột thừa),
các dị vật (hạt quả)
Khi lòng ruột thừa bị tắc gây ứ đọng dịch tiết
dẫn tới tăng áp lực trong lòng ruột thừa, ứ trệ
tuần hoàn, vi khuẩn phát triển chuyển chất
tiết thành mủ
Giai đoạn đầu quá trình này gây viêm, phù
thành ruột thừa và có những nốt loét ở niêm
mạc ruột thừa
Khi mổ thấy trong ổ bụng có nước dịch tiết
trong, vô khuẩn ở vùng hổ chậu phải, ruột
thừa sưng to mất bóng, các mạch máu giãn
to trên thành ruột thừa Đây là viêm ruột thừa
xung huvết
Nếu tiếp tục phát triển, quá trình viêm càng
làm tăng áp lực dẫn tới ứ trệ tuần hoàn tĩnh
mạch và thiếu máu nuôi dưỡng Vi khuẩn
phát triển ra thành ruột thừa Khi mổ trong ổ
bụng có dịch đục, ruột thừa viêm mọng, có
Giai đoạn này là viêm ruột thừa mủ
Trong trường hợp khi mạch máu ruột thừa bị tắc do huyết khối nhiễm trùng do vi khuẩn yếm khí dẫn tới hoai tử ruột thừa, thấy trên ruột thừa có những nốt hoại tử hay toàn bộ ruột thừa màu cỏ úa, mủn nát
Giai đoạn cuối cùng khi ruột thừa bị thủng dẫn tới mủ chảy ra ngoài Nếu được khu trú lại bởi tổ chức xung quanh gồm ruột, mạc nối, phúc mạc dính lại sẽ tạo thành ổ áp xe ruột thừa
Trong trường hợp mủ chảy vào ổ phúc mạc
tự do sẽ gây viêm phúc mạc toàn thể
Ở một số trường hợp, trong quá trình viêm ruột thừa chưa vỡ, phản ứng bao bọc của tổ chức xung quanh tạo ra đám quánh ruột thừa
IV TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG
1 Triệu chứng cơ năng
Bệnh bắt đầu bằng đau bụng ở hầu hết bệnh nhân, chỉ trừ những trường hợp bị liệt tuỷ sống cắt ngang hoặc ở người rối loạn tâm thần không tiếp xúc được Điển hình là đau
âm ỉ ở vùng hố chậu phải, lúc đầu có thể ở vùng trên rốn hay quanh rốn nhưng rồi khu trú ở vùng hố chậu phải Trẻ em thường đau quanh rốn và trẻ nhỏ chủ yếu là quấy khóc Nếu kèm theo sốt thì phải rất chú ý khám phát hiện, tránh bỏ sót viêm ruột thừa Kèm theo đau, buồn nôn là dấu hiệu hay gặp Có thể xuất hiện nôn nhất là ở trẻ em Các dấu hiệu rối loạn tiêu hoá khác như chán ăn, táo bón, ỉa chảy cũng có thể gặp
Bệnh nhân thấy người mệt mỏi, gây sốt
2 Triệu chứng thực thể
Quan sát người bệnh thấy dấu hiệu "vẻ mặt nhiễm trùng": vẻ mặt hốc hác, môi khô, lưỡi bẩn Đo nhiệt độ thường ở khoảng 37,5 –
380C Khi sốt cao hơn cần phải nghĩ đến và tìm các nguyên nhân khác
Trang 3Khám tai chỗ: cần khám nhẹ nhàng, tay thầy
thuốc ấm Khám từ vùng không đau tới vùng
đau, phát hiện các dấu hiệu:
+ Phản ứng thành bụng:
Khi khám nhẹ nhàng vùng hố chậụ phải, thấy
cơ thành bụng vùng này căng hơn những
vùng khác của ổ bụng, càng ấn sâu xuống,
cảm giác co cơ càng tăng, bệnh nhân đau
phải nhăn mặt hay đẩy tay thầy thuốc ra
+ Tìm các điểm đau:
Điểm Mc Burney: ở giữa đường nối gai chậu
trước trên đến rốn
Điểm Lanz: nơi nối giữa 1/3 phải và 2/3 trái
đường liên gai chậu trước trên
Điểm Clado: là nơi gặp của đường liên gai
chậu trước trên và bờ ngoài cơ thẳng to phải
Điểm đau trên mào chậu phải: gặp ở viêm
ruột thừa sau manh tràng
+ Dấu hiệu co cứng thành bụng :
Vùng hố chậu phải thường là dấu hiệu của
giai đoạn ruột thừa viêm tiến triển muộn
+ Tăng cảm giác da vùng hố chậu phải:
Bệnh nhân rất đau khi mới chạm vào vùng
này, gặp ở một số ít bệnh nhân
+ Dấu hiệu Blumberg:
Bệnh nhân đau khi thầy thuốc đột ngột bỏ tay
đang đè ở vùng hố chậu phải
+ Dấu hiệu Rovsing:
Bệnh nhân đau bên phải khi đẩy dồn hơi
trong đại tràng từ bên trái sang bằng cách ép
vào vùng hố chậu trái
+ Thăm trực tràng hay thăm âm đạo :
Ở phụ nữ là việc phải làm ở tất cả các bệnh
nhân nghi ngờ viêm ruột thừa Khi thăm
khám, ngón tay chạm vào thành phải trực
tràng hay bờ phải túi cùng âm đạo sẽ làm
bệnh nhân đau
3 Thăm khám cận lâm sàng
Xét nghiệm công thức mảu thường thấy số lượng bạch cầu tăng, tuy nhiên không tăng song song với mức độ tổn thương ruột thừa Trong công thức bạch cầu, số bạch cầu đa nhân trung tính tăng Tuy nhiên ở một số bệnh nhân nhất là người già số lượng bạch cầu có thể hoàn toàn bình thường
Chụp X-quang không chuẩn bị bụng không cho thấy dấu hiệu gì đặc biệt Riêng ở trẻ nhũ nhi, dấu hiệu viêm ruột thừa muộn được phát hiện qua phim chụp bụng không chuẩn
bị với hình ảnh nhiều mức nước hơi của các quai ruột non tập trung ở hố chậu phải
Gần đây, khi siêu âm ổ bụng phát triển, một
số tác giả sử dụng tìm các dấu hiệu ruột thừa viêm nhưng chưa có những tiêu chuẩn rõ ràng và chưa được áp dụng rộng rãi
Soi ổ bụng chẩn đoán trong những trường hợp khó, nhất là ở phụ nữ là một phương pháp đang được theo dõi đánh giá
V CÁC THỂ LÂM SÀNG
1 Lâm sàng theo lứa tuổi a) Viêm Ruột Thừa ở trẻ em :
Viêm ruột thừa rất hiếm gặp ở lứa tuổi nhũ nhi, việc chẩn đoán gặp nhiều khó khăn do trẻ chưa biết nói, khó hợp tác khi khám nên thường để muộn khi đã viêm phúc mạc
Khi trẻ nhũ nhi quấy khóc kèm theo sốt, nên nghĩ tới viêm ruột thừa, chụp bụng không chuẩn bị có một dấu hiệu rất quan trọng là thấy nhiều hình mức nước hơi tập trung ở hố chậu phải
Việc điều trị vì vậy chậm trễ và có nhiều biến chứng
Ở trẻ 2-5 tuổi, việc khai thác bệnh sử vẫn còn khó khăn, vì vậy các dấu hiệu lâm sàng cần được chú ý thăm khám kỹ Rất có thể bỏ sót chẩn đoán nếu trông chờ có đủ các dấu hiệu điển hình
Trang 4Những triệu chứng sốt, ỉa chảy, nôn, trằn trọc
quấy khóc, co chân bên phải gấp vào bụng là
những dấu hiệu rất có thể của viêm ruột
thừa Bụng chướng là dấu hiệu rất hay gặp
Thăm trực tràng một cách nhẹ nhàng rất có
giá trị chẩn đoán đối với những thầy thuốc có
kinh nghiệm vì nếu thăm trực tràng một cách
thô bạo sẽ làm đứa trẻ đau đớn và mất hết
mọi giá trị
Ở lứa tuổi trên dưới 1 tuổi, tỷ lệ viêm ruột
thừa vỡ xấp xỉ 100%, dưới 2 tuổi là 70-80%
và tới 5 tuổi thì tỷ lệ này là 50%
b) Viêm Ruột Thừa ở phụ nữ có thai :
Tỷ lệ gặp viêm ruột thừa ở phụ nữ có thai
tương đương với người bình thường Trong
6 tháng đầu của thai kỳ, triệu chứng không
có nhiều khác biệt so với phụ nữ bình
thường Trong 3 tháng cuối, dấu hiệu lâm
sàng có thay đổi do tử cung to đẩy manh
tràng lên cao và xoay ra ngoài nên điểm đau
dâng cao và lệch ra thắt lưng Do ảnh hưởng
của nội tiết tố gây giữ nước làm phản ứng
thành bụng giảm độ nhạy cảm dẫn tới chẩn
đoán chậm Khi khám nên chú ý:
+ Cho bệnh nhân nằm nghiêng trái để khám
vùng hố chậu phải
+ Bệnh nhân nằm ngửa, đẩy vào tử cung từ
bên trái sẽ gây đau ở hố chậu phải
Cần lưu ý là tiến triển viêm ruột thừa ở người
có thai rất nhanh chóng dẫn đến hoại thư vì
vậy việc chẩn đoán đúng và chỉ định mổ sớm
trước khi hoại thư là điều cần thiết để bảo vệ
tính mạng cho người mẹ và thai nhi
c) Viêm Ruột thừa ở người già :
Các triệu chứng đau chán ăn, buồn nôn rất
thường gặp ở người già nhưng ít rầm rộ hơn
Đau bụng chậm khu trú vào vùng hố chậu
phải Phản ứng thành bụng ở người già rất
kín đáo, chướng bụng hay gặp Nhiều người
già không có sốt Có thể sờ thấy khối ở hố
chậu phải trong thể u
ổ bụng thấy hình ảnh quai ruột giãn và mức nước hơi ở hố chậu phải cần nghĩ tới viêm ruột thừa Đối với người già cần thăm khâm toàn thân một cách kỹ càng và tiến hành các xét nghiệm cần thiết để phát hiện các bệnh kèm theo, từ đó lựa chọn phương pháp gây
mê, cho thuốc điều trị sau mổ , thậm chí những thủ thuật kèm theo Các bệnh thường kèm theo là bệnh tim mạch (cao huyết áp, loạn nhịp ), nội tiết (đái đường ), tiết niệu (u
xơ tuyến tiền liệt, chức năng thận )
2 Thể lâm sàng theo tiến triển a) Viêm ruột thừa thể nhiễm độc:
Hay gặp ở trẻ em hoặc những người cơ thể khoẻ mạnh, cường tráng như những vận động viên Bệnh nhân có tình trạng sốc nhiễm trùng, nhiễm độc: li bì, nhiệt độ 39-40oC, mạch nhanh nhỏ, thở nông, có thể tụt huyết áp, đầu chi tím lạnh Khám bụng thấy dấu hiệu rất nghèo nàn: bụng chướng nhẹ, nắn bụng đau không rõ, không rõ phản ứng Thăm trực tràng cũng không thấy rõ Cần được mổ sớm và cho kháng sinh liều cao, hồi sức tích cực Khi mổ thấy có ít dịch thối ở
hố chậu phải, ruột thừa hoại tử một mảng hay toàn bộ
b) Viêm ruột thừa thể tắc ruột:
Hay gặp ở người già Bệnh diễn biến chậm, bệnh nhân có dấu hiệu đau bụng cơn kèm theo có sốt Xquang bụng thấy có bóng hơi,
mức nước hơi ở hố chậu phải hay tiểu khung
c) Viêm ruột thừa do ký sinh trùng:
Hay gặp viêm ruột thừa do giun đũa ở trẻ
em Bệnh nhi vào viện vì đau bụng dữ dội, thường sau tẩy giun khô.ng đủ liều Không sốt hay sốt nhẹ Khám vùng hố chậu phải thấy đau, phản ứng nhẹ khi mổ có thể thấy ruột thừa ngọ nguậy, nắn ngoài cứng Có thể
ở đầu ruột thừa hoại tử có giun thò ra
d) Viêm ruột thừa do lao:
Trên bệnh nhân đã biết đang bị lao hay
Trang 5thấy ruột thừa sưng to và rải rác có hạt màu
trắng trên thanh mạc ruột và phúc mạc, có
hạch mạc treo, có dịch vàng trong ổ bụng
Xét nghiệm giải phẫu bệnh thấy hình ảnh lao
Cần điều trị lao tích cực Có nguy cơ dò và
bục mỏm ruột thừa
3 Thể lâm sàng theo vị trí
a) Viêm ruột thừa sau manh tràng:
Bệnh nhân đau lan ra sau, khi khám thấy hố
chậu phải đau không rõ
Có khi chân phải co lại do kích thích cơ đái
chậu Nắn điểm trên mào chậu bệnh nhân
đau chói
b) Viêm ruột thừa tiểu khung:
Thường có dấu hiệu về tiết niệu như đái rắt,
đái buốt
Khi khám trên bụng thấy điểm đau lệch
xuống thấp ở hố chậu phải
Thăm trực tràng hay âm đạo rất quan trọng
để chẩn đoán
c) Viêm ruột thừa dưới gan:
Do ruột quay chưa hết, manh tràng nằm ở
ngay dưới gan Rất dễ nhầm với viêm túi mật
vì có sốt, đau và phản ứng dưới sườn phải
Siêu âm thấy túi mật, đường mật chính bình
thường là phương tiện chẩn đoán phân biệt
tốt
d) Viêm ruột thừa bên trái:
Ở người đảo ngược phủ tạng Khi bệnh nhân
đau hố chậu trái kèm theo sốt cần chú ý thăm
khám toàn thân để phát hiện đảo ngược phủ
tạng, ruột thừa nằm ở bên trái
e) Viêm ruột thừa trong bao thoát vị:
Tránh nhầm với thoát vị nghẹt
VI TIẾN TRIỂN
1 Viêm phúc mạc
Thường sau khoảng 48h ruột thừa viêm không được điều trị kịp thời sẽ vỡ gây viêm phúc mạc Bệnh nhân đau tăng, sốt tăng cao tới 39-400C Khi mới vỡ mủ ở hố chậu phải, thấy toàn vùng hố chậu phải co cứng, nắn rất đau Nếu không được khu trú, các dấu hiệu viêm phúc mạc toàn thể xuất hiện: đau bụng tăng lên, lan khắp bụng, suy sụp, hốc hác, nhiệt độ 39-400C, có thể có rét run Bụng chướng, nắn đau chói và có cảm ứng phúc mạc khắp bụng, nhưng nếu khám kỹ vẫn thấy đau nhất ở hố chậu phải, và nếu hỏi kỹ
sẽ phát hiện được các dấu hiệu khởi đầu đều xuất phát từ hố chậu phải
Viêm phúc mạc do viêm ruột thừa ở người già thường biểu hiện bởi bệnh cảnh tắc ruột, xảy ra 3-5 ngày sau khi bắt đầu đau Có dấu hiệu cảm ứng phúc mạc cùng với dấu hiệu tắc ruột cơ giới do giả mạc dính các quai ruột gây ra
2 Viêm phúc mạc thì 2
Bệnh viêm ruột thừa tiến triển sau 24 - 48 giờ thấy bớt giảm, bệnh nhân đỡ hay hết sốt, hết đau, sau đó đột ngột đau lại dữ dội vùng hổ chậu phải
Toàn thân suy sụp nhanh cùng với dấu hiệu
viêm phúc mạc toàn thể rõ
3 Áp xe ruột thừa
Là thể viêm phúc mạc khu trú do ổ mủ của viêm ruột thừa được bao bọc bởi tổ chức xung quanh như mạc nối, các quai ruột dính lại Tiếp sau cơn đau do viêm ruột thừa, các triệu chứng dịu bớt, sau 3-5 ngày bệnh nhân thấy đau lại tăng lên, sốt dao động Khám vùng hố chậụ phải thấy một khối căng, nắn đau chói, liền với gai chậu, có khi thấy da vùng này tấy đỏ lên do ổ mủ sắp vỡ ra ngoài
Có thể gặp thể áp xe ruột thừa trong ổ bụng khi khám thấy một khối đau chói, có thể di dộng, nằm cách với gai chậu, lệch vào phía trong
Trang 64 viêm phúc mạc thì 3
Khi ổ áp xe ruột thừa không được điều trị
Bệnh nhân đột ngột đau tăng lên, tiếp theo là
triệu chứng viêm phúc mạc toàn thể do ổ áp
xe vỡ vào ổ phúc mạc Đây là một thể viêm
phúc mạc nặng do bệnh tiến triển lâu trên
một cơ thể suy kiệt vì nhiễm trùng
5 Đám quánh ruột thừa
Gặp ở một số trường hợp ruột thừa ở giai
đoạn viêm được các tổ chức xung quanh bao
bọc lại Thường bệnh nhân đến viện vào
ngày 4-5 sau khi đau bụng Khám thấy dấu
hiệu nhiễm trùng nhẹ, sốt nhẹ 37,5-38,50
thấy vùng hố chậu phải có một đám chắc,
ranh giới không rõ, nắn vào đau ít
Đây là trường hợp bệnh lý của ruột thừa duy
nhất không nên mổ ngay mà nên cho kháng
sinh và theo dõi Quá trình viêm có thể tự
thoái trào hay khu trú lại thành ổ áp xe ruột
thừa
7 Viêm ruột thừa mạn tính
Một số tác giả phương tây nêu ra nhưng
chưa được công nhận rộng rãi Khi có các
dấu hiệu viêm ruột thừa không rõ, đau vùng
hố chậu phải, sốt và nhiễm trùng không rõ,
sau vài ba ngày tự khỏi, có thể tái phát sau
một thời gian
VII CHẨN ĐOÁN THÂN BIỆT
1 Với các nguyên nhân khác trong ổ bụng
a)Thủng ổ loét dạ dầy - tá tràng:
Do dịch tiêu hoá từ ổ loét thủng chảy xuống
khu trú ở hố chậu phải gây ra đau Thường là
do thủng dạ dầy không phát hiện sớm, để
muộn khi đã có dấu hiệu nhiễm trùng toàn
thân Hỏi và khám kỹ sẽ thấy cơn đau bắt
đầu đột ngột, dữ dội vùng trên rốn Bao giờ
cũng còn co cứng và đau dù kín đáo ở trên
rốn Khi mổ thấy ruột thừa viêm không rõ, có
dịch nhớt có thể lẫn thức ăn đọng ở hố chậu
phải nên nghĩ tới và tìm xem có thủng ổ loét
b) Viêm túi mật cấp:
Dễ nhầm với viêm ruột thừa dưới gan Bệnh nhân đau dưới sườn phải kèm theo có sốt rét run Khảm vùng dưới sườn phải đau, có thể
sờ thấy túi mật to Siêu âm là phương pháp chẩn đoán phân biệt có giá trị
c) Viêm tuỵ cấp:
cũng có thể gây ra nhầm lẫn trong chẩn đoán
d) Ở trẻ em :
cần phân biệt đau bụng do viêm ruột thừa với lồng ruột cấp, viêm túi thừa Mekel hoặc viêm hạch mạc treo, viêm ruột
e) Ở phụ nữ :
Có thể nhầm với viêm phần phụ, chửa ngoài
tử cung vỡ, vỡ nang hoàng thể, xoắn u nang buồng trứng Trong trường hợp nghi ngờ chẩn đoán thì nội soi ổ bụng đặc biệt có giá trị trong chẩn đoán phân biệt và có thể điều trị nguyên nhân đồng thời
f) Ở người già:
Có thể nhầm với tắc ruột và u manh tràng
g) Một số bệnh lý khác :
Tuy hiếm gặp cũng có thể nhầm với viêm ruột thừa như: viêm túi thừa đại tràng, viêm hoại tử mạc nối lớn, tắc mạch mạc treo, vỡ phồng động mạch chủ bụng
2 Các bệnh lý do tiết niệu
Cơn đau quặn thận hay viêm đường tiết niệu
dễ nhầm với viêm ruột thừa nhất là ruột thừa sau manh tràng Thường bệnh nhân có dấu hiệu đau vùng thắt lưng phải, có thể sau một vài đợt vận động, kèm theo có rối loạn tiểu tiện như đái buốt, đái rắt, nước tiểu đục hay
có máu Siêu âm, chụp hệ tiết niệu, xét nghiệm tế bào nước tiểu giúp ích cho chẩn đoán phân biệt
Viêm cơ đái chậu bên phải: bệnh nhân đau
Trang 7thích cơ đái chậu: chân phải gáp vào bụng,
bệnh nhân không thể duỗi chân ra vì đau Khi
cố kéo chân phải duỗi ra, khối cơ lưng phải
sẽ co căng và đau Siêu âm phát hiện ổ mủ
cơ đái chậu rất có giá trị chẩn đoán phân
biệt
3 Một số bệnh nội khoa
Viêm thuỳ dưới phổi phải, một số trường hợp
sốt da virus có thể gây đau vùng hố chậu
phải đặc biệt là ở trẻ em
VIII NGUYÊN TẮC CHẨN ĐOÁN
Viêm ruột thừa đòi hỏi được chẩn đoán sớm
Mặc dù có nhiều tiến bộ, các phương tiện
thăm dò cận lâm sàng không có nhiều giá trị
trong chẩn đoán viêm ruột thừa Trước một
trường hợp đau bụng có sốt đến khám,
người thầy thuốc cần thăm khám tỷ mỷ, có
hệ thống để phát hiện các dấu hiệu như phản
ứng thành bụng, điểm đau vùng hố chậu
phải Đặc biệt việc theo dõi, khám lại nhiều
lần, so sánh các dấu hiệu giữa các lần khám
giúp ích nhiều cho việc chẩn đoán
IX ĐIỀU TRỊ
1 Khi chẩn đoán viêm ruột thừa, chỉ định
mổ tuyệt đối
a) Với ruột thừa viêm đến sớm trong vòng
24 giờ chưa vỡ
Chọn đường mổ Mac Burney ở vùng hố chậu
phải để cắt ruột thừa Thành bụng được
đóng theo các lớp giải phẫu
b) Khi chẩn đoán viêm phúc mac do viêm
ruột thừa đường mổ cần rộng rãi để cắt ruột
thừa, lau sạch và kiểm tra ổ bụng Đường mổ
rạch theo đường Mac Burney rộng, cắt qua
các lớp cơ vào ổ bụng hoặc dùng đường mổ
giữa dưới rốn hay đường mổ cạnh giữa bên
phải Đóng thành bụng một lớp, để hở da
c) Áp xe ruột thừa:
khi áp xe đã hình thành, trích dẫn lưu ổ mủ,
ruột thừa sẽ mổ cắt sau từ 3-6 tháng Với áp
xe ruột thừa trong ổ bụng, mổ bụng lấy bỏ ổ
áp xe, cắt ruột thừa ngay
d) Duy nhất trường hợp đám quánh ruột thừa không mổ mà điều trị tích cực và theo
dõi Nếu tiến triển thành áp xe ruột thừa sẽ
xử lý như áp xe, nếu đám quánh giảm dần rồi hết sẽ mổ cắt ruột thừa sau 3-4 tháng
2 Một số điểm chú ý về kĩ thuật 2.1 Tư thế :
Bệnh nhân nằm ngửa Vô cảm có thể với gây
tê vùng (tê ngoài bao cứng, tê tuỷ sống) hay gây mê toàn thân Bàn mổ điều chỉnh nghiêng sang trái, đầu hơi thấp để dồn các quai ruột non sang phần bụng bên trái, bộc lộ
dễ dàng ruột thừa
2.2 Đưòng mổ:
Đường mổ Mac Burney : dùng trong đa số các trường hợp viêm ruột thừa thông thường, đến sớm Đường rạch này có ưu điểm đi theo hướng của từng lớp thành bụng, không cắt cơ, khi phục hồi thành bụng chắc Nhược điểm là khi cần mở rộng đường mổ đòi hỏi cắt cơ Khi ruột thừa viêm mủ dễ gây áp-xe giữa các lớp thành bụng
Đường rạch dọc bờ ngoài cơ thẳng to bên phải: có lợi điểm có thể kéo dài lên trên và xuống dưới khi cần, cho phép đường mổ rộng rãi, thao tác dễ dàng, nhược điểm là cắt ngang qua các nhánh thần kinh chi phối cơ thẳng to Đường này áp dụng cho các trường hợp chẩn đoán nghi ngờ hay viêm phúc mạc Đường mổ giữa dưới rốn: áp dụng trong một
số ít viêm phúc mạch ruột thừa muộn hay áp
- xe ruột thừa nằm trong ổ bụng hoặc trong những trường hợp chưa rõ căn nguyên của viêm phúc mạc
2.3 Thăm dò ổ bụng:
Sau khi mở phúc mạch kiểm tra ngay xem có dịch ở hố chậu phải hay không? Nếu dịch có lẫn thức ăn, phải kiểm tra dạ dày tá tráng tìm
ổ loét thủng Trong trường hợp rạch da đường Mac Burney nên mổ đường giữa trên
Trang 8rốn để thăm dò và xử lý thương tổn Khi dịch
mủ không tương xứng với tổn thương của
ruột thừa phải kéo dài lên phía trên Nếu dịch
mủ không tương xứng với tổn thương của
ruột thừa phải tìm xem nguyên nhân khác
gây viêm phúc mạc, nếu là máu đen thì cần
kiểm tra phần phụ hoặc gan
Nếu tình trạng ruột thừa không tương xứng
với thời gian diễn biến thì cần kiểm tra các
tạng trong ổ bụng để tránh bỏ sót tổn
thương, vì sau khi mổ, các dấu hiệu thành
bụng sẽ không còn giá trị chẩn đoán
Đối với phụ nữ, một điều bắt buộc đối với các
phẫu thuật viên là việc kiểm tra một cách có
hệ thống phần phụ hai bên cho dù tổn thwng
ruột thừa rõ ràng vì có một số trường hợp,
nữ giới có các bệnh lý khác kèm theo một
cách tình cờ mà cụ thể là u nang buồng
trứng hoặc chửa ngoài tử cung
Nếu không phát hiện và xử lý đồng thời trong
lần mổ ruột thừa, tiến triển trong giai đoạn
hẫu phẫu sẽ khó phát hiện và dễ ảnh hưởng
đến tính mạng bệnh nhân
Vì vậy nếu tổn thương ruột thừa chưa rõ,
việc kiểm tra và xử lý phần phụ được tiến
hành ngay sau khi mở bụng còn trong trường
hợp ruột thừa bị viêm rõ ràng, việc kiểm tra
và xử lý phần phụ tiến hành trước khi đóng
bụng trong thì lau, rửa và kiểm tra ổ bụng
2.4 Cắt ruột thừa:
Thường gặp sau khi mở phúc mạc, đẩy các
quai ruột vào phía trong, ruột thừa sẽ lộ ra ở
vùng mổ
Trong trường hợp ruột thừa không lộ ra, có
thể nó nằm quặt sau hồi tràng hay sau manh
tràng Cần lấy điểm mốc là chỗ chụm lại của
3 dải cơ dọc ở manh tràng để tìm gốc ruột
thừa
Khi ruột thừa bộc lộ ra ngoài được, tiến hành
cắt ruột thừa xuôi dòng: bộc lộ mạc treo, thắt
và cắt mạch máu ruột thừa, thắt gốc ruột
thừa và cắt ruột thừa
Khi ruột thừa nằm sâu sau hồi tràng hay sau manh tràng, tiến hành cắt ruột thừa ngược dòng: thắt và cắt gốc ruột thừa trước, sau đó
sẽ dần dần kẹp và thắt mạch máu
Sau khi cắt ruột thừa nếu tổ chức manh tràng xung quanh gốc ruột thừa tốt có thể làm một đường khâu túi để vùi mỏm ruột thừa Khi tổ chức mủn, phù nề thì không cần khâu vùi Nếu ruột thừa đã hoại tử hết không thể thắt hay khâu thì có thể đặt 1 sond dẫn lưu qua gốc ruột thừa vào manh tràng, sẽ rút sau này
Kiểm tra có hệ thống khoảng 80 cm hồi tràng
từ góc hồi manh tràng để tìm túi thừa Meckel Trong trường hợp ruột thừa không rõ viêm hay viêm giai đoạn đầu, nếu thấy có thể cắt ruột thừa Khi có viêm phúc mạc thì không nên cắt túi thừa không phải là nguyên nhân gây bệnh
Kiểm tra hệ thông phần phụ ở nữ giới Lau sạch ổ bụng, nếu cần khi có viêm phúc mạc thì có thể rửa sạch bụng với huyết thanh
ấm có thể pha betadile loãng, thấm khô Không được đổ kháng sinh bột vào ổ bụng
2.5 Vấn đề dẫn lưu:
Nếu ruột thừa viêm chưa vỡ chỉ cần cắt ruột thừa, lau sạch ổ bụng không cần dẫn lưu Khi
có viêm phúc mạc, đặt 1 dẫn lưu vùng hố chậu phải hay túi cùng Douglas, sẽ rút sau
72 giờ Tuy nhiên theo quan sát, hầu hết các dẫn lưu đều không có tác dụng vì vậy có nhiều phẫu thuật viên chủ trương rửa kỹ ổ bụng bằng huyết thanh, bêtadin và không
dẫn lưu
2.6 Đóng bụng:
Trong trường hợp chưa có viêm phúc mạch, thành bụng được đóng theo các lớp giải phẫu với chỉ chắc, khôn tiêu hoặc tiêu chậm Lưu ý không để khoảng trống giữa các lớp tránh đọng dịch tiết hay dịch máu là môi trường cho vi khuẩn phát triển làm nhiễm trùng thành bụng Cắt chỉ khâu da sau 5-6
Trang 9Khi đã có viêm phúc mạc, thành bụng được
đóng một lớp từ trong ra ngoài, có thể để hở
da hay không với chỉ tốt, sẽ cắt sau 15 ngày
khi thành bụng đã liền vững chắc
2.7 Với áp xe ruột thừa: ( trừ trường hợp
áp xe ruột thừa trong ổ bụng )
Khi chẩn đoán áp xe ruột thừa đã thành hoá,
khối mủ biệt lập hoàn toàn với ổ phúc mạc và
đã dính vào thành bụng trước, vì vậy khi rạch
từ thành bụng sẽ dẫn lưu thẳng ổ mủ ra
ngoài Chọn điểm đau chói nhất, thường
khoảng 1 cm phía trong gai chậu trước trên
bên phải, dụng 1 kim chọc dò, nếu có mủ sẽ
rạch rộng theo chân kim, tách qua các lớp
vào dẫn lưu ổ mủ ngoài phúc mạc Đặt 1 dẫn
lưu cao su vào ổ mủ để lưu tới khi hết mủ
Ruột thừa sẽ được cắt sau 6 tháng
2.8 Với trường hợp áp xe ruột thừa trong
ổ bụng:
Việc chẩn đoán áp xe ruột thừa trong ổ bụng
không mấy khó khăn đối với thầy
thuốc có kinh nghiệm cũng như dấu hiệu của
siêu âm Trước khi mổ, sau khi gây mê hoặc
gây tê vùng, khám lại bệnh nhân sẽ phát hiện
một cách dễ dàng tính di động của khối này
Sự khác biệt cơ bản giữa áp xe ruột thừa
trong ổ bụng với áp xe ruột thừa là khối áp xe
này nằm tự do trong ổ bụng, tiến triển tự
nhiên sẽ vỡ vào ổ bụng gây viêm phúc mạc
Với áp xe ruột thừa trong ổ bụng muốn đi vào
ổ mủ ta phảo đi qua ổ phúc mạc, vì vậy chỉ
định mổ là bắt buộc Đường mổ là đường
cạnh bên phải, vào ổ bụng dùng gạc lớn che
xung quanh để tránh mủ chảy vào trong ổ
bụng khi thao tác Mạc nối lớn bọc quanh ổ
mủ phải được cắt bỏ cùng với ruột thừa
2.9 Với trường hợp mổ mà ruột thừa
không viêm:
Trước đây do chưa hiểu biết nhiều về miễn
dịch và vai trò của ruột thừa, việc cắt ruột
thừa không cần đắn đo Có thời kỳ, chỉ định
cắt ruột thừa "dự phòng" được đặt ra cho
những người đi biển dài ngày hoặc làm việc
trên Bắc cực Hiện nay có một số thống kê
cho thấy mối tương quan của những người
đã cắt ruột thừa với ung thư đại tràng cao hơn nhóm còn ruột thừa, vì vậy cắt ruột thừa được chỉ định chặt chẽ hơn Tuy nhiên nếu không cắt ruột thừa, với một sẹo mổ ở hố chậu phải, sau này khi ruột thừa bị viêm mà người bệnh mất giấy mổ, không nhớ được lần mổ trước là chưa cắt ruột thừa thì thầy thuốc dễ bỏ sót chẩn đoán Vì vậy quan điểm chúng tôi là nếu người có trình độ văn hoá,
có sổ theo dõi sức khoẻ thì có thể không cắt, nhưng phải dặn cho bệnh nhân biết là họ vẫn còn ruột thừa và các giấy tờ ra viện, y bạ phải ghi rõ, còn nếu không vẫn bắt buộc phải cắt ruột thừa
3 Điều trị kháng sinh trong viêm ruột thừa
Theo Condon, vi khuẩn chí ở ruột thừa như sau (tính theo phần trăm)
Vi khuẩn ái khí Vi khuẩn kị khí E.Coli 80 Nhóm Bacteroides Fraglilis 89 Klebsiella - Enterobacter 57 Các Bacteroides khác 25 Nhóm Str.Faecalis 28 Streptococci 64 Các cầu khuẩn Gr (+) khác 6 Clostridia 13 Các vi khuẩn ái khí khác 43 Các vi khuẩn kỵ khí khác 41
Kháng sinh kết hợp chứ không thay thế mổ cắt bỏ ruột thừa Nhiều nghiên cứu tiền cứu cho thấy rõ tác dụng rõ rệt của việc dùng kháng sinh ngay từ khi khởi mê có tác dụng giảm tỷ lệ nhiễm trùng rõ rệt nhất là nhiễm trùng vết mổ Do đặc điểm vi khuẩn chí của ruột thừa nên Flagyl dùng đơn độc (khi ruột thừa chưa vỡ mủ) hay phối hợp với một kháng sinh phổ rộng khác (trường hợp ruột thừa đã vỡ) rất có tác dụng trong điều trị sau
mổ viêm ruột thừa
4 Biến chứng sau mổ 4.1 Chảy máu:
Có thể chảy máu do tuột chỉ thắt mạch mạc treo ruột thừa Biến chứng này sẽ gây một
Trang 10hội chứng chảy máu trong ổ bụng sau mổ
Cần mổ lại sớm để cầm máu
Trong trường hợp máu chảy ri rỉ sau mổ,
nhất là trường hợp ruột thừa sau manh tràng
sẽ tạo thành một khối máu tụ Nếu không
được dẫn lưu khối này sẽ trở thành một ổ
máu tụ nhiễm trùng và đòi hỏi phải được làm
sạch dẫn lưu qua vết mổ hay qua một đường
rạch thấp phía bên
4.2 Viêm phúc mạc sau mổ:
Nguyên nhân thường do bục mỏm ruột thừa
do vỡ ổ áo - xe trong ổ bụng sau mổ hay do
viêm thân ruột thừa cắt không hết Biểu hiện
bằng hội chứng viêm phúc mạch Cần mổ lại
để xử lý
4.3 Dò manh tràng:
Thường ở những trường hợp ruột thừa khó,
có hoại tử gốc ruột thừa nên hay gặp ở
những trường hợp có dẫn lưu Điều trị kháng
sinh kết hợp với chăm sóc tại chỗ Đường dò
thường tự liền sau 10 -15 ngày
4.4 Áp xe túi cùng Douglas:
Biểu hiện bằng dấu hiệu nhiễm trùng toàn
thân kèm theo có kích thích trực tràng: mót
rặn, ỉa mũi nhầy Thăm trực tràng thấy túi
cùng Douglas đầy đau chói Cách điều trị tốt
nhất là dẫn lưu qua đường trực tràng khi ổ
áp xe đã khu trú: sau khi dùng van banh rộng
lỗ hậu môn, chọc dò qua thành trước trực
tràng, nếu có mủ sẽ rạch dẫn lưu ổ áp xe vào
lòng trực tràng
4.5 Tắc ruột sau mổ:
Tắc ruột sau mổ xảy ra trong giai đoạn sớm
thường là do áp xe tồn dư hay dị vật bỏ
quên Trong trường hợp này bệnh cảnh tắc
ruột thường song hành với hội chứng nung
mủ ở sâu, trừ một số trường hợp hội chứng
này bị che lấp do xử dụng kháng sinh Trong
những trường hợp này, chụp không chuẩn bị
và siêu âm sẽ đóng góp rất lớn cho chẩn
đoán Cần mổ sớm khi đã có chẩn đoán xác
Tắc ruột sau mổ muộn do mổ cắt ruột thừa thường do dây chằng dẫn đến nghẹt ruột hoặc xoắn ruột Vì vậy trong những trường hợp bệnh nhân có bệnh cảnh tắc ruột cùng với đường mổ Mac Burney cần thăm khám
và theo dõi sát và chỉ định mổ phải đặt ra rất sớm để tránh biến chứng ruột non bị hoại tử
do nghẹt hoặc xoắn
X KẾT LUẬN
Viêm ruột thừa là một cấp cứu hay gặp nhất trong công việc của người thầy thuốc ngoại khoa Nguyên tắc chẩn đoán và điều trị đối với viêm ruột thừa là phải phát hiện và mổ sớm mới hy vọng tránh được những biến chứng và hiệu quả nguy hiểm do ruột thừa
vỡ gây ra Phát triển hệ thống chăm sóc sức khoẻ ban đầu, tuyên truyền hướng dẫn cho nhân dân biết các dấu hiệu nghi ngờ đầu tiên
để đến khám bệnh là nhiệm vụ cơ bản của Y
tế cộng đồng Người thầy thuốc khám bệnh ban đầu cần sớm nhận biết các triệu chứng, không lạm dụng thuốc nhất là thuốc giảm đau
và kháng sinh, đồng thời gửi bệnh nhân đến
cơ sở ngoại khoa là cách tốt nhất hạ thấp tỷ
lệ biến chứng do viêm ruột thừa