Tác động của nhân tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo tài chính – phi tài chính và sự ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh dưới cách tiếp cận tổng thể TT

Do vậy, việc chọn nghiên cứu “tác động của nhân tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và ảnh hưởng của sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tíc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI KINH TẾ TP.HCM

LÊ HOÀNG OANH

TÁC ĐỘNG CỦA NHÂN TỐ BẤT ĐỊNH ĐẾN MỨC ĐỘ VẬN DỤNG TÍCH HỢP THƯỚC

ĐO TÀI CHÍNH-PHI TÀI CHÍNH VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH DƯỚI CÁCH TIẾP CẬN TỔNG THỂ – BẰNG CHỨNG TẠI DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT PHÍA NAM VIỆT NAM

Chuyên ngành : Kế toán

Mã số : 9340301

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Tp.HCM - Năm 2021

Công trình được hoàn thành tại

Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS Lê Đình Trực

2 TS Trần Anh Hoa

Phản biện 1: ………

………

Phản biện 2: ………

………

Luận án tiến sĩ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án án cấp trường họp tại: ………

Vào hồi giờ ngày tháng năm Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện ………

………

DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

I- BÀI BÁO

Lê Hoàng Oanh (2020) Mối quan hệ giữa chiến lược kinh doanh, định hướng khách hàng, hệ thống đo lường hiệu quả kinh doanh và ảnh hưởng tới hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp sản xuất

Việt Nam Tạp chí kế toán và kiểm toán, Tháng 3/2020, 61-69

II- HỘI THẢO

Lê Hoàng Oanh (2019) Xu thế phát triển của hệ thống đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh nhằm thích ứng với môi trường kinh

doanh đương đại Cách mạng công nghiệp 4.0 – Tìm kiếm những hướng nghiên cứu mới trong kế toán quản trị, Trường Đại học Kinh Tế TP.HCM, 71 – 87

Le Hoang Oanh, Le Dinh Truc & Tran Anh Hoa (2019) Performance measurement system in the age of information technology

Vietnam Conference on Accounting and Auditing, The first VCAA, 295 – 31

Le Hoang Oanh (2020) Business strategy, customer orientation, financial measures and organisational performance – Evidences from Vietnamese manufacturing enterprises International Conference on Business and Finance

non-Le Hoang Oanh (2021) Corporate Culture, Market Orientation, Performance Measurement System and Effects on

Organizational Performance International Conference on Business and Finance

GIỚI THIỆU CHUNG

1 SỰ CẦN THIẾT CỦA NGHIÊN CỨU

Để nâng cao khả năng đáp ứng với những biến chuyển của môi trường kinh doanh, các doanh nghiệp Việt Nam (DNVN) phải nhận diện được

vị thế của mình cũng như định rõ mục tiêu chiến lược và hoạt động thực sự hiệu quả Hệ thống đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD) với việc vận dụng kết hợp thước đo tài chính (TC) và phi

TC sẽ giúp DN đạt được các mục tiêu trên (Banker et al, 2000; Hoque

& James, 2000) Thật vậy, hệ thống đo lường HQHĐKD kết hợp cả thước đo TC và phi TC sẽ giúp cung cấp thông tin tin cậy và hữu ích hơn cho nhà quản trị, từ đó giúp họ thiết lập mục tiêu chiến lược phù hợp và ra quyết định chính xác hơn (Rikhardsson et al, 2014) Điều này bởi lẽ hệ thống này sẽ giúp DN thiết lập các thước đo dựa trên mối quan hệ nguyên nhân – kết quả với nguyên nhân là các thước đo và kết quả là việc đạt được mục tiêu chiến lược Chẳng hạn, để đạt được mục tiêu nâng cao kết quả TC mong đợi thì phải cải thiện kết quả phi

TC gì và kết quả phi TC đó được đánh giá qua các thước đo nào ? (Lee

& Yang, 2011)?

Tuy nhiên, lợi ích của việc vận dụng tích hợp thước đo TC-phi TC lại thể hiện sự thiếu nhất quán Chẳng hạn, Neely et al (2004) cho rằng chưa có bằng chứng rõ ràng về tác động ảnh hưởng của việc vận dụng tích hợp thước đo TC – phi TC trên HQHĐKD, trái với mong đợi có tác động tích cực như ban đầu Điều này có thể được giải thích thông qua lý thuyết bất định, đó là không có hệ thống đo lường HQHĐKD nào hoàn hảo cho mọi DN mà tùy vào từng hoàn cảnh cụ thể của DN

sẽ có thiết kế phù hợp Chính vì vậy, từ cuối những năm 2000, các nghiên cứu tập trung đi vào xác minh lý thuyết – tức nghiên cứu với

điều kiện ngữ cảnh nào được xem là động cơ khiến DN vận dụng nhiều/ít mức độ tích hợp thước đo TC - phi TC, đồng thời tiếp tục điều tra thực nghiệm – cụ thể điều tra xem liệu DN duy trì sự phù hợp của nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC

có giúp họ cải thiện HQHĐKD không? Tại Việt Nam, chưa có nghiên cứu thực hiện sát với chủ đề này Ngoài ra, việc điều tra tác động của

sự phù hợp này đến HQHĐKD có thể được thực hiện dưới 3 cách tiếp cận, gồm cách tiếp cận sự chọn lọc, sự tương tác và tổng thể Trong

đó, cách tiếp cận tổng thể cung cấp nhiều thông tin hữu ích nhất vì tác động của mối quan hệ giữa đa biến ngữ cảnh và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC trên HQHĐKD sẽ được nghiên cứu cùng lúc, phù hợp với thực tế đối mặt nhiều biến ngữ cảnh của DN Do vậy, việc chọn nghiên cứu “tác động của nhân tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và ảnh hưởng của sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi

TC đến HQHĐKD dưới cách tiếp cận tổng thể” là cần thiết

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Mục tiêu cụ thể:

1 Nhận diện các nhân tố bất định có thể có ảnh hưởng đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC tại các DNSXPN

2 Khảo sát thực trạng thiết kế hệ thống đo lường HQHĐKD tại các DNSXPN

3 Đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố bất định đến mức

độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC tại các DNSXPN

4 Đo lường mức độ ảnh hưởng của sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC đến HQHĐKD tại các DNSXPN dưới cách tiếp cận tổng thể

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Đối tượng nghiên cứu:

(1) Các nhân tố bất định tác động đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC của DN

(2) Ảnh hưởng của sự phù hợp (giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC) đến HQHĐKD của DN

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu các DNSXPN Dữ liệu

khảo sát là dữ liệu sơ cấp, được thu thập bằng cách lập bảng câu hỏi khảo sát với 206 mẫu được thu thập từ 2/3 – 24/7/2019 và sau đó mở rộng thêm 51 mẫu từ 16/9 đến 25/10/2020

4 ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU

- Về mặt lý thuyết: 1/ Nhận diện, đo lường mức độ ảnh hưởng của

các nhân tố bất định đến việc vận dụng tích hợp thước đo TC– phi TC tại các DNSX; 2/ Xác minh lý thuyết bất định và là nghiên cứu hiếm hoi khẳng định, rằng nếu công ty duy trì sự phù hợp giữa mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và các nhân tố ngữ cảnh mà DN đối mặt, sẽ góp phần nâng cao HQHĐKD, dưới cách tiếp cận tổng thể

- Về mặt thực tiễn: phát hồi chuông kêu gọi ban quản trị cần nhận

diện và hiểu rõ các nhân tố bất định (bao gồm cả nhân tố bên trong và bên ngoài) mà DN mình đối mặt để có thể xây dựng, thiết kế hệ thống

đo lường HQHĐKD phù hợp với DN; từ đó, giúp nâng cao HQHĐKD

5 CẤU TRÚC CỦA NGHIÊN CỨU

- Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu trước

- Chương 2: Cơ sở lý thuyết

- Chương 3: Thiết kế nghiên cứu

- Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

- Chương 5: Kết luận và hàm ý

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC

1.1 TÓM LƯỢC CÁC GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH – PHÁT TRIỂN VÀ CÁC DÒNG NGHIÊN CỨU HỆ THỐNG ĐO LƯỜNG HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH

Hệ thống đo lường HQHĐKD được phát triển qua 4 giai đoạn – gồm (1) Trước 1980 (tập trung vào thước đo TC); (2) Những năm 1980 (thước đo phi TC bắt đầu được quan tâm); (3) Những năm 1990 (1 số

hệ thống/khuôn mẫu/mô hình đo lường được xây dựng); (4) Những năm 2000 (hệ thống/khuôn mẫu/mô hình đo lường được cải tiến) Theo Neely (2005), các nghiên cứu về hệ thống đo lường HQHĐKD được chia thành 5 giai đoạn gồm (1) Nhận diện vấn đề; (2) Đề xuất hệ thống đo lường HQHĐKD; (3) Phương pháp ứng dụng; (4) Điều tra thực nghiệm; (5) Xác minh lý thuyết và tiếp tục điều tra thực nghiệm (Bằng chứng thu thập về sự thiếu nhất quán về lợi ích thực tiễn từ việc ứng dụng các hệ thống đo lường HQHĐKD ở giai đoạn 4 nảy sinh nhu cầu nghiên cứu ở gian đoạn 5)

1.2 KHÁI QUÁT CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA NHÂN TỐ BẤT ĐỊNH ĐẾN MỨC ĐỘ VẬN DỤNG TÍCH HỢP THƯỚC ĐO TC - PHI TC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA SỰ PHÙ HỢP GIỮA NHÂN TỐ BẤT ĐỊNH VÀ MỨC ĐỘ VẬN DỤNG TÍCH HỢP THƯỚC ĐO TC – PHI TC ĐẾN HQHĐKD

Vấn đề nghiên cứu này được thực hiện dưới ba cách tiếp cận, gồm cách tiếp cận sự chọn lọc, sự tương tác và tổng thể

ü Cách tiếp cận sự chọn lọc

Theo cách tiếp cận này, mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi

TC phải được thiết kế phù hợp với biến ngữ cảnh của DN dù để tồn tại hay để nâng cao HQHĐKD Hạn chế của các nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận này là đã bỏ qua nghiên cứu tác động của sự phù hợp giữa nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi

TC đến HQHĐKD Một khi sự tác động này chưa được khẳng định có tác động tích cực thì hệ thống đo lường HQHĐKD chưa thực sự được thừa nhận có thiết kế phù hợp với các nhân tố bất định mà DN đối mặt

ü Cách tiếp cận sự tương tác

Cách tiếp cận này thực hiện kiểm tra ảnh hưởng của sự phù hợp (sự tương tác) giữa từng nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC trên HQHĐKD Theo đó, HQHĐKD được kiểm tra thông qua ảnh hưởng tương tác giữa từng cặp biến riêng lẻ

ü Cách tiếp cận tổng thể

Cách tiếp cận này kiểm tra ảnh hưởng của sự phù hợp giữa nhiều nhân

tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC- phi TC trên HQHĐKD Theo đó, HQHĐKD được kiểm tra qua ảnh hưởng tương tác giữa các cặp biến đồng thời Bergeron et al (2001) cho rằng cách tiếp cận tổng thể giải thích đầy đủ hơn khái niệm sự phù hợp, kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn hơn vì trong quá trình hoạt động, DN đối mặt với nhiều biến ngữ cảnh khác nhau (thay vì một biến) và đồng thời có khả năng sẽ tồn tại một mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC

- phi TC riêng, phù hợp với mỗi biến ngữ cảnh Do vậy, cần xem xét

sự phù hợp giữa biến ngữ cảnh bên trong và bên ngoài của DN như một cách tổng thể (Venkatraman,1989)

1.3 XÁC ĐỊNH KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU

Thông qua tổng quan 13 nghiên cứu nước ngoài về tác động của nhân

tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và ảnh hưởng của sự phù hợp giữa nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC đến HQHĐKD, cũng như tổng quan 16 nghiên cứu trong nước liên quan đến hệ thống đo lường HQHĐKD, tác giả nhận diện 3 khoảng trống nghiên cứu sau:

(1) Sự thiếu hụt các nghiên cứu về khảo sát mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC trong hệ thống đo lường HQHĐKD ở các DNVN (cụ thể là DNSXPN)

(2) Sự thiếu hụt các nghiên cứu kiểm định tác động của nhân tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và ảnh hưởng của sự phù hợp giữa nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC đến HQHĐKD Đặc biệt, nghiên cứu liên quan một số nhân tố cho kết quả chưa nhất quán

(3) Sự thiếu hụt các nghiên kiểm định tác động của nhân tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và ảnh hưởng của sự phù hợp giữa nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC đến HQHĐKD dưới cách tiếp cận tổng thể

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

2.1 HỆ THỐNG ĐO LƯỜNG HQHĐKD

2.1.1 Định nghĩa hệ thống đo lường HQHĐKD

Là hệ thống thông tin với nhiệm vụ phát tín hiệu TC - phi TC nhằm giúp nhà quản trị ra quyết định Hệ thống đo lường HQHĐKD là thành phần của hệ thống KTQT Theo đó, hệ thống đo lường HQHĐKD làm nhiệm vụ thu thập thông tin TC, phi TC để so sánh, đối chiếu với mục tiêu; từ đó, đánh giá, kiểm soát và cải tiến quy trình

2.1.2 Định nghĩa mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC – phi TC

Là mức độ mà DN vận dụng một tập đa dạng các thước đo TC – phi

TC, xuyên suốt khắp các bộ phận khác nhau trong tổ chức (Ittner et al, 2003b; Henri, 2006; Lee & Yang, 2011) Theo đó, mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC theo đề nghị của Ittner et al (2003b) bao gồm việc vận dụng 10 nhóm thước đo hiệu quả; trong đó có 1 nhóm thước đo hiệu quả TC ngắn hạn và 9 nhóm thước đo hiệu quả phi TC gồm thước đo mối quan hệ khách hàng, mối quan hệ nhân viên, mối quan hệ nhà cung cấp, vận hành sản xuất - thực hiện dịch vụ, sự đổi mới, chất lượng sản phẩm-dịch vụ (SPDV), liên minh, môi trường

và cộng đồng Do vậy, mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi

TC thể hiện mức độ mà DN bổ sung đa dạng các thước đo phi TC bên cạnh nhóm thước đo hiệu quả TC trong hệ thống đo lường HQHĐKD

2.2 LÝ THUYẾT BẤT ĐỊNH ĐỐI VỚI HỆ THỐNG KIỂM SOÁT QUẢN LÝ, HỆ THỐNG KẾ TOÁN QUẢN TRỊ & HỆ THỐNG ĐO LƯỜNG HQHĐKD

Lý thuyết bất định cho rằng không có hệ thống kiểm soát quản lý nói chung (hệ thống kế toán quản trị, hệ thống đo lường HQHĐKD nói riêng) nào hoàn hảo và tốt nhất mà tùy vào từng hoàn cảnh cụ thể của

DN sẽ có thiết kế phù hợp Các biến bất định (biến ngữ cảnh) giải thích tại sao hệ thống kiểm soát quản lý (gồm kế toán quản trị, hệ thống đo lường HQHĐKD) với từng tình huống khác nhau sẽ khác nhau

2.3 MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU BAN ĐẦU

Mô hình nghiên cứu được thiết lập qua 3 bước gồm (1) xây dựng mô hình lý thuyết tổng quát (dựa vào các mô hình lý thuyết trước đây), (2) lựa chọn cách tiếp cận khái niệm sự phù hợp, (3) xây dựng mô hình nghiên cứu ban đầu (dựa vào tổng quan nghiên cứu, mô hình lý thuyết tổng quát và cách tiếp cận khái niệm sự phù hợp được lựa chọn, đặc biệt là mở rộng từ mô hình nghiên cứu của Zuriekat (2005))

Sơ đồ 2 3: Mô hình nghiên cứu ban đầu - Nguồn: tác giả

CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU

3.1 CÁCH TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU

3.1.1 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

- Giải quyết mục tiêu nghiên cứu 1: nghiên cứu định tính nhằm

giải thích lý do lựa chọn những nhân tố cần thiết đưa vào mô hình nghiên cứu chính thức, cũng như cung cấp bằng chứng cho việc lựa chọn cách tiếp cận tổng thể Qua đó, xây dựng giả thuyết và mô hình

- Giải quyết mục tiêu nghiên cứu 2: nghiên cứu định lượng dưới

dạng thống kê mô tả để phản ảnh trình tự ưu tiên sử dụng từng loại thước đo đối với từng mục đích: (1) thiết lập mục tiêu chiến lược; (2) đánh giá các dự án đầu tư vốn lớn; (3) đánh giá kết quả quản lý; (4) nhận diện vấn đề, cơ hội cải tiến và phát triển kế hoạch hành động

- Giải quyết mục tiêu nghiên cứu 3 và 4: nghiên cứu định lượng

dưới hình thức kiểm định mô hình PLS-SEM nhằm xác định mức độ tác động của các nhân tố bất định đến mức độ vận dụng tích hợp thước

đo TC - phi TC cũng như mức độ ảnh hưởng của sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC – phi TC đến HQHĐKD Ngoài ra, để kiểm định ảnh hưởng của sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC -

phi TC đến HQHĐKD dưới cách tiếp cận tổng thể, vận dụng đề xuất của Venkatraman (1989) và cách triển khai mô hình nghiên cứu của Zuriekat (2005), tác giả sẽ thiết lập một khái niệm bậc hai có tên gọi

là sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC, được xây dựng từ việc mô hình hoá trực tiếp các khái niệm bậc một (dạng nguyên nhân) – gồm khái niệm mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC và các nhân tố bất định bởi dưới cách tiếp cận này, sự phù hợp được thể hiện ở sự biến thiên cùng nhau hay sự nhất quán nội bộ giữa một tập các biến tiềm ẩn (phân tích

sự phù hợp dưới hình thức phân tích hiệp biến)

3.2 QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN

Sơ đồ 3 1: Quy trình nghiên cứu - Nguồn: Tác giả tự thiết kế 3.3 QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH

Phương pháp nghiên cứu định tính được thực hiện để xác định các

nhân tố đưa vào mô hình nghiên cứu đề xuất thông qua phỏng vấn sâu

14 chuyên gia có kiến thức và kinh nghiệm về việc vận dụng hệ thống

đo lường HQHĐKD trong quản trị DN, với hình thức thảo luận trực tiếp dựa trên bảng câu hỏi khảo sát được chuẩn bị từ trước dưới dạng câu hỏi đóng (đối với các nhân tố đã được khám phá từ tổng quan nghiên cứu) và dưới dạng câu hỏi mở (để khám phá nhân tố mới) Tóm lược bảng câu hỏi như sau:

A Thảo luận về xác lập các nhân tố bất định có tác động đến mức

độ vận dụng tích hợp thước đo TC – phi TC tại các DNSXPN

1 Theo Anh/Chị/, hệ thống đo lường HQHĐKD tại DN có nên được thiết kế phù hợp với đặc điểm hoạt động kinh doanh của doanh

nghiệp hay không?

2 Theo Anh/Chị, những yếu tố nào sau đây (được đề xuất từ tổng quan các nghiên cứu trên thế giới) sẽ ảnh hưởng đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC - phi TC tại DNSXPN? Cụ thể gồm: (1) mức độ cạnh tranh, (2) nhận thức không chắc chắn về môi trường, (3) công nghệ sản xuất hiện đại, (4) hệ thống JIT, (5) hệ thống TQM, (6) quy

mô DN, (7) cơ cấu tổ chức phân quyền, (8) văn hóa chú trọng giá trị linh hoạt, (9) định hướng thị trường, (10) chiến lược dẫn đầu về giá thấp/tạo nét khác biệt, (11) chiến lược người bảo vệ/thăm dò

3 Ngoài những yếu tố bên trên, những yếu tố nào khác theo Anh/Chị, cũng có tác động đến mức độ vận dụng tích hợp thước đo

TC – phi TC tại DNSXPN hiện nay?

B Thảo luận về ảnh hưởng của sự phù hợp giữa các nhân tố bất định và mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC – phi TC đến HQHĐKD tại các DN sản xuất Phía Nam Việt Nam

Những yếu tố nào trên đây nếu được thiết kế phù hợp mức độ vận dụng tích hợp thước đo TC-phi TC sẽ giúp DNSXPN nâng cao HQHĐKD?