SKKN Kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 học tốt tiết luyện nói

Kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 học tốt tiết luyện nói SKKN Ngữ văn 8 Kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 học tốt tiết luyện nói SKKN Ngữ văn 8 Kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 học tốt tiết luyện nói SKKN Ngữ văn 8 Kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 học tốt tiết luyện nói SKKN Ngữ văn 8

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Nghị quyết trung ương 8 khóa XI đã chỉ rõ: Giáo dục là quốc sách hàngđầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước, của toàn dân, đầu tư cho giáo dục làđầu tư cho sự phát triển Đổi mới căn bản giáo dục và đào tạo là đổi mớinhững vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết từ quan điểm chỉ đạo đến nội dungphương pháp,chuyển quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sangphát triển toàn diện năng lực phẩm chất của người học Đồng thời Nghị quyếtcũng đã chỉ rõ: phải tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tíchcực, chủ động sáng tạo, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớmáy móc Như vậy, mục tiêu giáo dục đã chuyển từ chủ yếu trang bị kiến thứccho học sinh sang trang bị những năng lực cần thiết cho các em, đặc biệt lànăng lực hành động, năng lực thực tiễn Phương pháp giáo dục phổ thông

cũng được đổi mới theo hướng “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học” Đào tạo một thế hệ học sinh hiện đại, hiện đại

từ tư duy đến cách nói năng ứng xử

Ngữ văn là môn học quan trọng trong trường phổ thông nhằm phát huynăng lực giao tiếp cho người học Hiện nay dạy học Ngữ văn ngày càng đượcchú trọng nhất là việc dạy phân môn Tập làm văn nhằm rèn luyện cho học

sinh các kĩ năng nghe - nói - đọc - viết đặc biệt là kĩ năng nói Nói sao cho

người nghe hiểu và mục đích giao tiếp được thực hiện là điều không phải aicũng làm được Vì vậy, để trở thành con người nhanh nhạy nói lưu loát vàhoàn thiện được kĩ năng này giáo viên THCS có vai trò đặc biệt quan trọngtrong việc rèn luyện cho các em Trong chương trình THCS, tổng số tiết luyệnnói chiếm tới 12 tiết Điều đó có nghĩa là năng lực nói đã được chú trọng đặcbiệt Tuy nhiên trên thực tế nhiều giáo viên cũng như học sinh chưa thấy đượctầm quan trọng của tiết học này, kĩ năng nói của học sinh đặc biệt là ở vùngnông thôn còn rất hạn chế, việc bình phẩm tác phẩm thơ cũng hạn chế từ việcnăng lực nói không được phát huy Tính năng động, hoạt bát, tự tin của họcsinh hầu như không được phát huy, tiết học luyện nói diễn ra nặng nề, khôkhan, học sinh với tâm lí học nói cho qua Đây là tồn tại chung trong quá trìnhdạy- học các tiết luyện nói Xuất phát từ những lí do đó tôi xin mạnh dạn trình

bày “Kinh nghiệm giúp học sinh lớp 8 học tốt tiết luyện nói” Với hi vọng

tìm ra một cách thức, một phương pháp tổ chức giờ học mới mẻ giúp hoc sinhchủ động trong bài nói của mình Đặc biệt giúp các em có một thói quen giaotiếp bằng ngôn ngữ

lí thuyết kết hợp với thực hành Học tốt giờ luyện nói là thế mạnh của một sinhhoạt giao tiếp tập thể Nếu xác định được được tầm quan trọng của tiết luyện nóigiáo viên sẽ kích thích hoạt động của học sinh Giờ luyện nói là cơ hội để giáoviên tìm hiểu về con người, tính cách, nói năng của học sinh qua diễn đạt

Trong sự phát triển của xã hội hiện đại bất kì ngành nghề nào cũng cầnphải có có khả năng giao tiếp tốt Do vậy, người thầy đóng vai trò quan trọngchủ đạo học sinh chủ động khám phá chiếm lĩnh tác phẩm văn chương thì họcsinh phải tự mình bộc lộ hiểu biết nghĩa là phải biết tư duy thành lời Muốncho người nghe hiểu được thì phải biết cách truyền tải cho tốt nội dung khôngcòn con đường nào khác là phải trình bày kĩ năng nói lưu loát, phải bộc lộ quanét mặt cử chỉ….Vì thế, luyện nói là quá trình rất quan trọng trong việc dạyhọc văn, góp phần năng cao việc học tốt bộ môn Ngữ văn Đảm bảo đúng

mục tiêu môn học đúng như chương trình môn Ngữ văn đã nhấn mạnh:

trọng tâm của việc rèn luyện kĩ năng Ngữ văn cho học sinh là làm cho học sinh có kĩ năng nghe - nói - đọc - viết Tiếng Việt Đó là kĩ năng đầu tiên

để tiến tới phân tích tác phẩm văn học, bước đầu có năng lực bình giảng tác phẩm văn học.

Trong chương trình Ngữ văn THCS từ lớp 6 đến lớp 9 có 12 bài trong đólớp 6 có 4 bài chủ yếu về tạo lập văn bản Tự sự và miêu tả, lớp 7 có 3 bàicủng cố về văn biểu cảm và văn giải thích Lớp 8 có hai tiết luyện nói về cáchkết hợp giữa miêu tả, biểu cảm và củng cố về văn thuyết minh Lớp 9 tiếp tụccủng cố về văn nghị luận

Như vậy, khối lượng dành cho tiết luyện nói chiếm một thời lượng lớn chứng

tỏ sách giáo khoa đã chú trọng đến kĩ năng luyện nói ở học sinh Do đó luyện nói

là điều cần thiết để đảm bảo mục tiêu môn học, giúp học sinh hoàn thiện 4 kĩ

năng nghe – nói - đọc - viết góp phần nâng cao năng lực tư duy cho học sinh.

II Thực trạng của vấn đề

1 Thuận lợi

Là giáo viên ra trường đã nhiều năm, được dạy qua các khối của THCSnên có điều kiện bám sát nội dung chương trình của tất cả các khối và rútđược kinh nghiệm sau mỗi tiết dạy

Bản thân là một giáo viên nhiệt tình, chú tâm vào công tác, luôn mongmuốn tìm ra các phương pháp hay trong quá trình giảng dạy

Học sinh có một số em bước đầu đã có sự tự tin, chủ động trong tiết học,thực hiện luyện nói đã tương đối lưu loát, thành thạo

2 Khó khăn

2.1 Trong giảng dạy

Trong thực tế giảng dạy môn Ngữ văn thì dạy phần Tập làm văn vẫn đượccoi là khô khan và khó dạy nhất Đặc biệt đối với các tiết dạy luyện nói đượcđánh giá là tiết dạy khó thành công nhất Trong các tiết dạy luyện nói hầu nhưgiáo viên chỉ dạy cho hết bài hoặc giờ dạy chỉ diễn ra với những hoạt động tẻ

nhạt: cô hỏi, trò trả lời, cô gọi trò lên bảng ấp úng, đọc bài nói của mình…giáo viên chưa đầu tư, nghiên cứu để tổ chức các hoạt động phong phú Nhiềugiáo viên chưa chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng nói cho học sinh nên cònlúng túng trong khâu soạn bài cũng như thực hiện các qui trình lên lớp…giờhọc thường không gây được ấn tượng, học sinh hầu như không hứng thú trongviệc học Từ đó dẫn đến học sinh tiếp nhận giờ học như một sự ép buộc,gượng ép, tẻ nhạt Đáng tiếc hơn là một số học sinh học tốt, có tư chất vănchương lại lúng túng khi trình bày trước lớp, năng lực nói còn rất hạn chế mặc

dù từ lớp 6 đầu cấp của khối THCS các em đã được thực hành qua một số tiếtluyện nói Điều đó, không phải các em không có khả năng mà vì thầy, cô chưathực sự khơi gợi được sự tự tin, tích cực ở các em chưa thật sự giúp các em cóthói quen và sự hào hứng trong hoạt động học tập này

Hơn nữa mục đích của các nhà biên soạn sách là muốn hình thành kĩ nănggiao tiếp qua ngôn ngữ nói góp phần hình thành năng lực tự tin của các em vànếu thực chất việc dạy chỉ là qua loa đại khái, dạy cho hết tiết xong bài thìmục tiêu giáo dục không thể đạt được

2.2 Trong quá trình học tập của hoc sinh

Chính vì phương pháp dạy qua loa, đại khái nên chưa khơi gợi khả năng hứngthú học tập của học sinh Một thực trạng diễn ra là trong tiết luyện nói học sinhthường rất thờ ơ, thụ động thậm chí còn sợ và né tránh tiết học này Hầu như các

em xem đó là việc mình không cần làm xem đó là công việc của một số bạn họcđược trong lớp nên học thiếu sự tập trung Phần đông, học sinh chỉ ngồi nghe bạnnói, rồi nếu được thầy cô yêu cầu nhận xét bài nói của bạn thì chỉ biết đưa ra mộtvài câu chiếu lệ qua loa thậm chí nhiều em còn rất lúng túng, không biết nhận xét

như thế nào, chỉ ậm ờ cho qua chuyện Giờ học “luyện nói” với các em thường là

ít ấn tượng tất cả đều tẻ nhạt, buốn chán, cứ lặp đi lặp lại giống hệt nhau

Thực trạng trên chính là vấn đề làm cho những giáo viên có tâm huyết cảmthấy băn khoăn và trăn trở Nên làm thế nào để học sinh hứng thú trong giờ

học văn, đặc biệt là trong giờ luyện nói? Làm sao để học sinh được học, đểthể hiện những hiểu biết bằng ngôn ngữ vốn có của mình trước mọi người?Làm thế nào giúp các em vừa viết hay vừa nói tốt?

Thực sự đây là một vấn đề mang tính thời sự cấp bách một người thầy phảiđổi mới phương pháp dạy hoc Quan trọng nhất trong khi dạy không chỉ dạykiến thức mà ở phương pháp dạy như thế nào để học sinh đạt được hiệu quảcao nhất và hứng thú tiếp thu bài giảng của thầy, cô

Nhìn vào bảng khảo sát trên, là một giáo viên dạy Ngữ văn tôi không khỏibăn khăn và trăn trở Số học sinh không có kỹ năng nói lưu loát trôi chảychiếm tới 2/3 lớp học Kỹ năng nói chưa thành thạo thì tiết học thường diễn ra

tẻ nhạt, dẫn dến chất lượng giờ học không đạt yêu cầu, kỹ năng nói hạn chếthì việc dùng ngôn ngữ nói để thực hiện các mục đích giao tiếp khác cũngkhông thể thành công Để khắc phục tình trạng trên, tôi mạnh dạn đổi mới,lựa chọn một số cách thức tổ chức giờ dạy luyện nói ở chương trình lớp 8nhằm phần nào đó khắc phục được tình trạng mà chúng ta đang quan tâm Tôixin được đề xuất các giải pháp và biện pháp sau:

III GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN

1 Giải pháp

Sau đây là một số giải pháp tôi đã tiến hành trong quá trình dạy- học:

- Nghiên cứu kĩ chương trình, nội dung các tiết luyện nói có trong chươngtrình sách giáo khoa Ngữ văn THCS ở các lớp 6, 7, 8, 9

- Nghiên cứu kĩ sách giáo viên để nắm được mục tiêu của kiểu bài dạy luyện nói

- Nghiên cứu các tài liệu tham khảo để đề ra phương pháp cũng như cácbiện pháp tổ chức cho học sinh trong tiết học các kiểu bài luyện nói

- Nắm vững tiến trình các bước đi của tiết luyện nói

- Phối hợp giữa vai trò chủ động, tích cực của học sinh và vai trò hướngdẫn của giáo viên

- Cá thể hoá trong học tập, đặc biệt là phát huy những kiến thức, kĩ năng,năng lực của học sinh đã có để các em đều được phát triển

- Vận dụng linh hoạt các hình thức tổ chức học tập theo kiểu học sinh đượctrao đổi, thảo luận, trình bày quan điểm cá nhân và được tôn trọng ý kiến cá nhân.

- Thiết kế và hướng dẫn HS thực hiện các dạng câu hỏi, bài tập phát triển

tư duy và rèn luyện kĩ năng, tạo niềm vui hứng khởi, nhu cầu hành động vàthái độ tự tin trong học tập của học sinh giúp các em phát triển tối đa nănglực, tiềm năng của bản thân

- Tham khảo dự giờ đồng nghiệp và rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy

2 Các biện pháp cụ thể

2.1 Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài nói trước lớp

a Ý nghĩa của biện pháp

Theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn nói chung vàphân môn Tập làm văn nói riêng, giờ dạy luyện nói có vai trò quan trọngtrong việc hình thành kĩ năng nói cho học sinh bậc THCS Chúng ta đều biếtlứa tuổi học sinh trung học cơ sở đang ở độ tuổi trưởng thành, vốn ngôn ngữcủa các em còn rất ít ỏi Đặc biệt do yếu tố tâm lí các em hay rụt rè xấu hổ vànhạy cảm trước thái độ của những người xung quanh Năng lực nói của họcsinh lúc này còn hạn chế Vì vậy, để thực hiện tiết luyện nói, người thầy cóvai trò quan trọng trong việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài, tổ chức, dẫndắt các hoạt động của học sinh trên lớp một cách linh hoạt, nhịp nhàng phùhợp Hơn thế khi chuẩn bị bài tốt học sinh đã một lần được tìm hiểu về đốitượng và bắt đầu xuất hiện những trăn trở, tìm tòi đối tượng như vậy tiếtluyện nói cũng dễ thành công hơn

b Cách thức thực hiện

Với tiết luyện nói yêu cầu giáo viên và học sinh đều phải chuẩn bị côngphu, phải hình thành được những ý cần chuẩn bị

* Về phía giáo viên

Giáo viên cần định hướng cho học sinh chuẩn bị thật cụ thể, rõ ràng cả vềnội dung và cách thức phải trả lời được câu hỏi: chuẩn bị cái gì? chuẩn bị nhưthế nào? bằng cách nào?

Cần hướng dẫn học sinh xác định được đề tài nói: Nói cái gì? Nói cho ai? Nói

để làm gì? Nghĩa là giáo viên phải xác định mục đích giao tiếp, cách thức giaotiếp, nghĩa là bao giờ giáo viên phải có được dàn bài để hướng dẫn học sinh.Thời gian để hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước bài ở nhà giáo viên có thểyêu cầu trước từ 3 đến 5 ngày

*Về phía học sinh

Yêu cầu tất cả nội dung chuẩn bị các em phải trình bày vào vở soạn vănmột cách cụ thể chi tiết Bài làm của học sinh sẽ được các bạn tổ trưởng kiểmtra lại một cách cụ thể và báo cáo với giáo viên vào đầu mỗi tiết học

Trên cơ sở bài nói của mình học sinh có thể ở nhà tập nói một số lần để cóthể tự tin hơn khi đứng trước các bạn

c Ví dụ

Tiết 42: “Luyện nói: Kể chuyện theo ngôi kể kết hợp với miêu tả và biểu cảm” tôi đã hướng dẫn cho học sinh hệ thống câu hỏi chuẩn bị bài như sau:

Thứ nhất: Tôi yêu cầu học sinh nắm được đặc trưng của thể loại tự sự với

những yêu cầu về ngôi kể lời kể của người kể chuyện, phân biệt được giọngngười kể với lời của các nhân vật trong truyện Phân biệt được lời văn miêu tảvới lời văn đối thoại, lời văn tự sự khách quan với lời văn của tác giả

Thứ hai: Trả lời vào vở các câu hỏi trong sách giáo khoa về ngôi kể, tác dụng

của ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba.Vai trò của yếu tố miêu tả và biểu cảm

Thứ ba: Em hãy thay đổi ngôi kể để kể lại đoạn trích.

Thứ tư: Trên cơ sở đoạn trích, thống nhất trong tổ nhóm, dự kiến chọn vai

và thực hiện đóng tiểu phẩm (Câu hỏi này nếu không yêu cầu học sinh chuẩn

bị thì dự kiến tổ chức các hoạt động học tập sẽ không thực hiện được)

Tiết 54: “Luyện nói thuyết minh một thứ đồ dùng” Tôi đã yêu cầu học

sinh xác định đây là kiểu bài thuyết minh về một đồ dùng nên dàn bài phải yêucầu có nguồn gốc, cấu tạo, tác dụng, cách sử dụng và cách bảo quản, từ đó họcsinh trên cơ sở tìm hiểu, quan sát trực quan sẽ bổ sung được nhiều thông tin cầnthiết về đối tượng Học sinh sẽ tìm ra được nguồn gốc của đồ dùng đó, cấu tạo

và cách sử dụng ra sao và bảo quản như thế nào Đặc điểm của văn bản thuyếtminh là cung cấp tri thức mà muốn có tri thức học sinh phải vận dụng kiến thứcthực tế và thu thập thông tin qua tài liệu Nếu giáo viên không cho học sinh tìmhiểu trước để thu thập các tri thức thuyết minh và lên lớp mới yêu cầu học sinhlàm thì bài nói của học sinh không thể nào sâu sắc được.

* Đánh giá chung: Việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà có ý nghĩa

quan trọng bởi khi chuẩn bị các em đã được làm trước tập dượt trước một lần

về nội dung và hình thức thể hiện Qua quá trình theo dõi giáo viên có kỹnăng hướng dẫn chuẩn bị bài ở nhà trước, học sinh chuẩn bị tốt theo hướngdẫn thì giờ học sẽ thành công hơn

đã tạo sự hứng khởi và sự tập trung cao độ chú ý lắng nghe bài nói của bạn

Sau khi nhận xét từng kĩ năng theo yêu cầu học sinh sẽ cho điểm bài nói củabạn ở cột cuối cùng và đối chiếu với điểm sau khi đã thống nhất với giáo viên.Cuối buổi học giáo viên có thể thu lại phiếu học tập này để kiểm tra việcnhận xét cho điểm của từng em và khen thưởng những em có năng lực làmgiám khảo, động viên một số em làm chưa tốt công tác này.

Yếu tố miêu tả

Yếu tố biểu cảm

Ngôi

g cách

Lời cảm ơn

Điểm đạt được

1

2

3

…

Với bài: “Thuyết minh một thứ đồ dùng” nội dung phiếu như sau:

Bài nói chào Lời Cấu tạo

Cách sử dụng

Cách bảo quản

Phong cách

Phươn

g pháp thuyết minh

Lời cảm ơn

Điểm đạt được

Phiếu học tập này có thể ứng dụng cho tất cả các bài luyện nói ở THCS.Tuy nhiên ở mỗi bài sẽ có nội dung khác nhau Với hình thức học tập nàyngay từ đầu buổi học tôi đã thu hút toàn bộ các em học sinh trong lớp cùngvào làm việc Trước đây khi không có hình thức này thường thì chỉ có một emlên bảng trình bày là làm việc còn các em ở dưới có nghe, có theo dõi nhưngcũng chỉ tràng màng, gọi nhận xét bài của bạn cũng chỉ qua loa, chiếu lệ.Nhưng khi sử dụng phiếu học tập và theo dõi hoạt động học tập của học sinhtôi thấy học sinh đều chủ động nghe và vận dụng kiến thức lí thuyết để nhậnxét bài nói của bạn Tất cả học sinh đều được làm việc nghiêm túc, có chấtlượng Mặc dù, ở một số ít em sự đánh giá cho điểm còn hạn chế, song đó vẫn

là một kết quả đáng khích lệ và cũng là một bước tập dượt để các em làmquen với hình thức học tập này Qua quan sát bảng trên đã bước đầu địnhhướng được dàn bài đại cương của một bài luyện nói vì vậy tôi đã tập cho họcsinh nói có trọng tâm trọng điểm trong bài nói của mình

Bước 2: Tổ chức thảo luận nhóm

a Mục đích

Trong giờ học tập, học sinh không chỉ học kiến thức ở thầy mà còn họckiến thức ở bạn của mình Học bạn là bước đầu cần thiết cho trò Để học bạnbiện pháp tốt nhất là học sinh được tham gia vào nhóm học tập Học nhómchính là sự chia sẻ kinh nghiệm, không chỉ học sinh học ở bạn kiến thức màcòn học ở bạn kinh nghiệm, khả năng trình bày Lớp học chính là cộng đồngchủ thể, là thực tiễn xã hội Đó là môi trường trung gian giữa thầy và trò Cánhân hoạt động trong môi trường này thì hoạt động không còn là hoạt động

cá nhân thuần túy mà là hoạt động hợp tác Thông qua việc trình bày, bảo vệsản phẩm mình trước tập thể lớp học, trao đổi, tranh luận với bạn cùng lớp,nhóm, tổ kiến thức chủ quan của học sinh mới tự nâng cao

Tiết luyện nói tuy là sự trình bày của cá nhân trước tập thể lớp, song cần

sự bàn luận trong tổ, nhóm để học sinh tranh thủ ý kiến bổ sung của bạn bè, từ

đó bài nói sẽ hoàn chỉnh cả về nội dung và hình thức

b Cách thực hiện

Hình thức thảo luận nhóm được tôi áp dụng ngay sau phần đưa phiếu họctập.Tôi chia nhóm học tập theo tổ của lớp để thuận tiện trong việc di chuyểnchỗ ngồi Sau đó tôi giao nhiệm vụ cho các nhóm làm việc Sau khi nhậnđược câu hỏi tôi cho học sinh làm việc trong vòng 5 phút để thống nhất dàn

ý Yêu cầu phân nhóm trưởng và thư kí để ghi lại ý kiến thảo luận cũng nhưtheo dõi sự tham gia tích cực của các thành viên trong tổ và đặc biệtkhuyến khích những nhóm nào có khả năng chuyển thể thành các tiểu phẩmhay Sau khi thảo luận nhóm học sinh sẽ được thi nói trong tổ để chọnngười lên thi với tổ khác

c Ví dụ

Trong tiết: “Luyện nói: kể chuyện kết hợp với miêu tả và biểu cảm” Tôi

cho học sinh thảo luận về các nội dung như ngôi kể,lời kể, cách mượn lờinhân vật để kể lại Tôi đã cho học sinh hoạt động nhóm yêu cầu học sinh đóngvai một cảnh dưới hình thức sân khấu hóa: sự đối đầu giữa chị Dậu và Cai Lệ

Trong tiết: “Luyện nói: Thuyết minh một thứ đồ dùng” Trong sách giáo

khoa đưa ra đề: Thuyết minh về cái phích nước Tôi cho học sinh thảo luận đểtìm ra các ý về cấu tạo, công dụng nguyên lí giữ nhiệt và cách bảo quản.Ngoài ra tôi gợi ý cho các em xem xét thảo luận tìm và xây dựng dưới hìnhthức sân khấu hóa như: thuyết minh dưới hình thức phỏng vấn nhà sản xuấthoặc người sử dụng để giới thiệu đồ dùng của mình

* Đánh giá chung

Với hoạt động này, qua quá trình theo dõi tôi thấy học sinh hào hứnglàm việc Đặc biệt là tất cả các thành viên trong tổ đều cùng thực hiện, các emnhút nhát cũng có thể đưa ra được ý kiến của mình hay nói cách khác phầncòn thiếu của mình sẽ được bạn bổ sung Trong dạy học văn nói riêng và các