CON NGƯỜI TRUNG NGHĨA TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX.LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Văn học nhà nho Nam Bộ mà chúng tôi đề cập ở đây chỉ bộ phận văn học phát triển trong bối cảnh đặc biệt của lịch sử dân tộc nửa sau thế kỷ XIX - giai đoạn mà Nam Bộ nói riêng, Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN NGỌC PHÚ

CON NGƯỜI TRUNG NGHĨA TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ

NỬA SAU THẾ KỶ XIX

NGHỆ AN - 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN NGỌC PHÚ

TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ

NỬA SAU THẾ KỶ XIX

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 9220121

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

PGS.TS BIỆN MINH ĐIỀN

NGHỆ AN - 2018

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công

trình nào khác

Nghệ An, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận án

Nguyễn Ngọc Phú

ii

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Đóng góp của luận án 4

7 Cấu trúc luận án 5

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 6

1.1.1 Vấn đề nghiên cứu văn học nhà nho và văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX 6

1.1.2 Vấn đề nghiên cứu con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX 18

1.2 Cơ sở lý thuyết của đề tài 25

1.2.1 Các lý thuyết nghiên cứu, tìm hiểu về con người trong văn học 25

1.2.2 Nho giáo và sự ảnh hưởng, chi phối đến tư tưởng nhà nho và văn học nhà nho 27

1.2.3 Truyền thống tư tưởng của con người Việt Nam nói chung, Nam Bộ nói riêng 29

1.2.4 Một số lý thuyết về nghiên cứu, phê bình văn học 31

Tiểu kết Chương 1 33

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ VAI TRÒ, VỊ THẾ CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX TRONG LỊCH SỬ VĂN HỌC DÂN TỘC 34

2.1 Văn học Việt Nam nói chung và văn học nhà nho nói riêng giai đoa ̣n nửa sau thế kỷ XIX 34

2.1.1 Văn học nửa sau thế kỷ XIX trong lịch sử văn học dân tộc 34

2.1.2 Văn học nhà nho giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX 44

2.2 Văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX 49

2.2.1 Một số giới thuyết về văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX 49

iii

nử a sau thế kỷ XIX 57

2.2.3 Vấn đề con người trung nghĩa trong văn ho ̣c nhà nho Nam Bô ̣ nửa sau thế kỷ XIX 63

Tiểu kết Chương 2 66

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI TRUNG NGHĨA TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX 67

3.1 Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa 67

3.1.1 Quan niệm về trung nghĩa, con người trung nghĩa trong ho ̣c thuyết Nho giáo và Nho giáo triều Nguyễn 67

3.1.2 Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa trong truyền thống tư tưởng dân tô ̣c 72

3.1.3 Quan niệm về trung nghĩa và con người trung nghĩa trong văn ho ̣c Viê ̣t Nam trung đa ̣i 76

3.1.4 Tư tưởng trung nghĩa và nhận thức về con người trung nghĩa trong văn ho ̣c nhà nho Nam Bô ̣ nửa sau thế kỷ XIX 81

3.2 Con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX giữa các mối quan hê ̣ phức ta ̣p 87

3.2.1 Con ngườ i trung nghĩa trong mối quan hê ̣ với lý tưởng trung quân 87

3.2.2 Con ngườ i trung nghĩa trong mối quan hê ̣ với lý tưởng ái quốc 92

3.2.3 Con ngườ i trung nghĩa trong mối quan hê ̣ với lợi ích dân tô ̣c và cô ̣ng đồng 95

3.2.4 Con người trung nghĩa trước các “bài toán” của li ̣ch sử giai đoa ̣n nửa sau thế kỷ XIX 98

3.3 Con người trung nghĩa - một hình tượng thẩm mỹ độc đáo, vừa mang vẻ đẹp của con người “Lục tỉnh”, vừa mang vẻ đẹp thời đại 101

3.3.1 Vẻ đẹp của lý tưởng và tâm hồn, nhân cách 101

3.3.2 Vẻ đẹp của bản lĩnh và sự lựa chọn ứng xử trước các thử thách lịch sử 103

3.3.3 Sức khái quát nghệ thuật củ a mẫu hình con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX 105

Tiểu kết Chương 3 109

Chương 4 PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN CON NGƯỜI TRUNG NGHĨA TRONG VĂN HỌC NHÀ NHO NAM BỘ NỬA SAU THẾ KỶ XIX 111

4.1 Sự lựa chọn thể loại 111

4.1.1 Các thể thơ 111

4.1.2 Các thể loại biền văn 116

iv

4.1.3 Các thể văn chính luận 119

4.1.4 Các thể loại văn xuôi tự sự 123

4.1.5 Một số thể loa ̣i văn học dân tô ̣c 124

4.2 Sự vận dụng bút pháp 127

4.2.1 Bú t pháp trữ tình 127

4.2.2 Bú t pháp tự sự 129

4.2.3 Bú t pháp trào phúng 130

4.3 Nghệ thuật tổ chức giọng điệu và ngôn ngữ 133

4.3.1 Nghệ thuật tổ chức giọng điệu 133

4.3.2 Nghệ thuật tổ chức ngôn ngữ 137

Tiểu kết Chương 4 148

KẾT LUẬN 149

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 152

TÀI LIỆU THAM KHẢO 153

1

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

văn học Việt Nam thời trung đại (từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX) Bộ phâ ̣n văn học

nghiên cứu nhưng chưa hẳn đã sát, đúng với bản chất của nó Chẳng hạn, ngay phạm trù Nho gia (nhà nho) ở Việt Nam có phải chỉ giới hạn trong “cộng đồng” những người tôn thờ học thuyết Khổng - Mạnh?; nhà nho Việt Nam cũng như văn học nhà nho Việt Nam có gì khác biệt so với nhà nho và văn học nhà nho Trung Quốc?; Cũng

là nhà nho Việt Nam nhưng tùy theo từng vùng miền (Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ)

mà trong sáng tác của họ có những điểm khác biệt nhau?, đâu là mô hình chung và đâu

là những biến thức từ mô hình chung?, v.v Thiết nghĩ, mọi tìm hiểu, nghiên cứu về văn học nhà nho Việt Nam ở từng thời kỳ, từng giai đoạn lịch sử, ở từng vùng miền khác nhau của đất nước đều ít nhiều có thể góp phần trả lời cho các câu hỏi trên

1.2 Văn học nhà nho Nam Bộ mà chúng tôi đề cập ở đây chỉ bộ phận văn

học phát triển trong bối cảnh đặc biệt của lịch sử dân tộc nửa sau thế kỷ XIX - giai đoạn mà Nam Bộ nói riêng, Việt Nam nói chung phải đối mặt với sự xâm lược của

Văn ho ̣c nhà nho Nam Bô ̣ ở giai đoa ̣n nửa sau thế kỷ XIX có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử văn học dân tộc Ngoài những điểm chung của văn

trong đó có vấn đề con người trung nghĩa

1.3 Con người bao giờ cũng là đối tượng chính yếu, đối tượng trung tâm của

văn học Thành công hay đóng góp của văn học cho lịch sử - văn hóa - xã hội loài người, trước hết phải là ở sự tìm hiểu, khám phá con người, ở cái nhìn và sự lý giải về con người Đành rằng ở từng tác giả văn học đều có những nét riêng trong tìm hiểu, khám phá về con người nhưng cùng một loại hình tác giả và loại hình văn học, nhất là cùng một bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội, có thể tìm thấy mẫu số chung (hay những nét chung) về một dạng thái con người chủ đạo trong văn học Dạng thái con người chủ đạo ấy trong văn học nhà nho Nam Bộ giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX là con người

2

trung nghĩa Con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX vừa mang tính phức tạp của lịch sử, vừa mang nét đặc thù của vùng miền Đây là vấn đề đòi hỏi phải có cái nhìn hệ thống, bao quát, chuyên sâu với những khảo sát, phân tích xác thực để xác định đúng bản chất và ý nghĩa xã hội - thẩm mỹ sâu sắc của

nó Con người trung nghĩa trở thành hình tượng thẩm mỹ có sức khái quát lớn, là mẫu hình con người có cái đẹp và sức sống riêng của vùng đất Nam Bộ Cho đến nay, nhìn chung đây vẫn là vấn đề mới, chưa được quan tâm nghiên cứu một cách thỏa đáng

1.4 Trong chương trình Ngữ văn ở trung học phổ thông và các trường đại

học, văn học Việt Nam chiếm dung lượng lớn mà phần văn học yêu nước của các nhà nho cuối thế kỷ XIX là một bộ phận hết sức quan trọng, đặc biệt là văn học nhà nho Nam Bộ Nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa giúp cho việc tìm hiểu văn học nhà nho nói chung, văn học nhà nho Nam Bộ nói riêng được tốt hơn Nghiên cứu văn học nhà nho và con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX còn có ý nghĩa quan trọng thiết thực trong thực tiễn giáo dục hiện nay, nhất là đối với việc tìm kiếm mẫu hình con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới trên cơ sở biết tiếp thu những giá trị truyền thống

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu vấn đề con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX, luận án nhằm chỉ ra, làm rõ những đặc trưng của mẫu hình con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ ở một giai đoa ̣n đă ̣c biê ̣t của li ̣ch sử dân

Bộ qua việc thể hiện con người trung nghĩa; từ đây đề xuất một số vấn đề về nghiên cứu và tiếp nhận văn học nhà nho ở một vùng miền có nhiều đặc điểm riêng

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

2.2.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

2.2.2 Xác định vai trò, vị trí của văn học nhà nho Nam Bộ trong lịch sử văn học dân tộc giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX

2.2.3 Khảo sát, phân tích, luận giải con người trung nghĩa với các dạng thái

và đặc điểm của nó trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

2.2.4 Khảo sát, phân tích, chỉ ra những nét chính, nổi bật trong phương thức thể hiện của văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

Cuối cùng rút ra một số kết luận về con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ và đề xuất một số vấn đề nghiên cứu có liên quan

3

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của luận án là Con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX Bộ phận văn ho ̣c này rất phong phú và cũng đầy

sáng tác của các tác giả nhà nho viết bằng chữ Hán, chữ Nôm (tiêu biểu như: Phan Thanh Giản, Bùi Hữu Nghĩa, Huỳnh Mẫn Đạt, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông, Phan Văn Trị, Nguyễn Hữu Huân, Nhiêu Tâm, Học Lạc,…)

Về văn bản sáng tác của các nhà nho Nam Bộ ở giai đoa ̣n nửa sau thế kỷ XIX,

Trần Văn Giàu giới thiệu, Chu Thiên, Đặng Huy Vận, Nguyễn Bỉnh Khôi biên soạn

[37]; Thơ văn yêu nước Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX do Bảo Định Giang biên soạn, Ca Văn Thỉnh giới thiệu [42]; Nguyễn Đình Chiểu toàn tập do Ca Văn Thỉnh, Nguyễn Sỹ Lâm, Nguyễn Thạch Giang biên khảo và chú giải [189, 190]; Thơ văn Phan Thanh

Giản do Phan Thị Minh Lễ, Chương Thâu biên soạn [111]; Bộ sưu tập Lương Khê Thi văn thảo do chính Phan Thanh Giản và các con trai của ông sưu tầm, biên tập và khắc

in; Tác phẩm Nguyễn Thông do Cao Tự Thanh - Đoàn Lê Giang biên soạn nhân kỷ niệm lần thứ 100 ngày mất của Nguyễn Thông [172]; Phan Văn Trị - cuộc đời và tác

phẩm do Nguyễn Khắc Thuần, Nguyễn Quảng Tuân sưu tầm, biên soa ̣n [193]; Di cảo

Nam Lục tỉnh, tập 3 với chủ đề Văn học Hán Nôm thời kháng Pháp và thuộc Pháp do

Nguyễn Văn Hầu biên soạn [82]; Nhân vật lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX (Quyển 2 - Cuộc khởi nghĩa ở Nam Kỳ) do Vũ Thanh Sơn biên soạn [161]; Nguyễn Trung Trực - Một Kinh Kha của miền Nam do Tạp chí Xưa và Nay tập hợp các bài viết

của nhiều tác giả để xuất bản sách [73];…

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài này, luận án sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp liên ngành: Phương pháp liên ngành giúp cho việc huy động các nguồn tri thức khác nhau (về văn hóa, lịch sử, chính trị, xã hội, nhân học, văn

4

học) nhằm tham chiếu, soi tỏ, phục vụ cho vấn đề được tập trung nghiên cứu (con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX)

- Phương pháp lịch sử: Phương pháp này giúp trình bày vấn đề (quan niệm trung nghĩa và con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ) trong tiến trình vận động và phát triển của nó, đồng thời dùng để tái diễn những nét lớn của bối cảnh lịch sử - văn hóa - xã hội ảnh hưởng đến văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

- Phương pháp thông diễn học: Phương pháp này được áp dụng, giúp giải thích các thuật ngữ, quan niệm trung nghĩa, con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

- Phương pháp thống kê - miêu tả: Phương pháp này được vận dụng nhằm thống kê, miêu tả, trình bày những nội dung cụ thể, chi tiết của văn học nhà nho Nam

Bộ nửa sau thế kỷ XIX liên quan đến con người trung nghĩa

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp này dùng để phân tích và tổng hợp các yếu tố qua tác phẩm và hệ thống các tác phẩm, nhằm làm rõ những đặc điểm của con người trung nghĩa và sự thể hiện con người trung nghĩa của các nhà nho Nam Bộ trong văn học nửa sau thế kỷ XIX

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Phương pháp này dùng để chỉ ra sự tương đồng và khác biệt, sự đa dạng và thống nhất trong quan niệm (về trung nghĩa và con người trung nghĩa) của các tác giả nhà nho cùng vùng miền (Nam Bộ) cũng như khác vùng miền (Nam Bộ, Trung Bộ, Bắc Bộ)

- Phương pháp loại hình: Phương pháp này vận dụng tiêu chí loại hình (loại hình tác giả, loại hình tác phẩm, loại hình văn học) để nhìn vấn đề theo hệ “cộng đồng giá trị”

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Phương pháp này được dùng để xâu chuỗi,

hệ thống vấn đề nghiên cứu và nhìn chúng trong tính cấu trúc chỉnh thể

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

6.1 Luận án là công trình nghiên cứu về con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX với cái nhìn tập trung và hệ thống

6.2 Với vấn đề được nghiên cứu, luận án cố gắng bao quát, phác thảo bức tranh văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX từ diện mạo đến đường hướng vận động, phát triển và vai trò, vị trí của nó trong lịch sử văn học dân tộc

6.3 Luận án là công trình đi sâu khảo sát, phân tích, xác định những đặc điểm nổi bật của con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nửa sau thế

5

kỷ XIX, từ đây góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề phức tạp, không dễ lĩnh hội về nội dung, tư tưởng của bộ phận văn học này

6.4 Luận án chỉ ra, xác định và làm rõ những đặc điểm chủ yếu trong phương thức thể hiện con người trung nghĩa của văn học nhà nho Nam Bộ giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX

6.5 Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc tìm hiểu, nghiên cứu về con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam Bộ nói riêng, văn học nhà nho nói chung ở mô ̣t giai đoa ̣n đă ̣c biê ̣t của li ̣ch sử dân tô ̣c: giai đoa ̣n nửa sau thế kỷ XIX

7 CẤU TRÚC LUẬN ÁN

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án

được triển khai trong 4 chương:

Chương 1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài Chương 2 Cơ sở hình thành và vai trò, vị thế của văn học nhà nho Nam Bộ

nửa sau thế kỷ XIX trong lịch sử văn học dân tộc

Chương 3 Đặc điểm của con người trung nghĩa trong văn học nhà nho Nam

Bộ nửa sau thế kỷ XIX

Chương 4 Phương thức thể hiện con người trung nghĩa của văn học nhà

nho Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX

6

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Vấn đề nghiên cứu văn học nhà nho và văn học nhà nho Nam Bộ nửa

sau thế kỷ XIX

1.1.1.1 Về văn học nhà nho trong lịch sử văn học Việt Nam trung đại nói chung

Nho giáo ảnh hưởng, chi phối sâu sắc, nhiều mặt đến văn học Việt Nam trung đại, nhà nho lại là lực lượng sáng tác chủ đạo của văn học Việt Nam trung đại Văn học nửa sau thế kỷ XIX là một giai đoạn văn học có vai trò, vị trí quan trọng trong lịch sử văn học dân tộc Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn học trung đại Việt Nam, trong đó có đề câ ̣p đến văn ho ̣c Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX -

học Việt Nam thời kỳ này, thì dường như có bấy nhiêu công trình đề cập đến Nho giáo và văn học nhà nho, hoặc ở dạng khái quát, văn học sử; hoặc ở dạng đi sâu vào từng tác giả, tác phẩm cụ thể

Trước hết, có thể thấy từ khi có các công trình nghiên cứu về Nho giáo của các tác giả Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, Ngô Tất Tố, Đào Duy Anh, Nguyễn Đăng Thục, Nguyễn Hiến Lê, Giản Chi, Nguyễn Duy Cần, Bùi Văn Nguyên, Trần Trọng Sâm, Hoàng Tuấn, Lê Văn Quán, Đỗ Anh Thơ, v.v…, việc nghiên cứu văn học Nho

giáo, văn học nhà nho càng được chú ý hơn Công trình Việt Nam văn học sử yếu của

Dương Quảng Hàm [80] có thể coi là công trình mở đầu nói về “ảnh hưởng của nước Tàu”, về “văn chương cổ điển - những điều giản ước về sách giáo khoa cũ để học chữ Nho” Trong Chương thứ 3, Dương Quảng Hàm viết: “… dân tộc Việt Nam ngay từ khi thành lập đã chịu ảnh hưởng của văn hóa Tàu Cái văn hóa ấy truyền sang nước ta có nhiều cách,… tức là nhờ sự học chữ nho và sách chữ nho”…, “Trong đó các trào lưu tư tưởng của người Tàu… có ảnh hưởng sâu sắc đến dân tộc ta, nhất là Nho giáo” [109,

tr.204] Trong những năm 1945 - 1954, có thể kể đến một số công trình như: Việt Nam

văn học sử trích yếu (1949) của Nghiêm Toản, Văn học sử Việt Nam hậu bán thế kỷ XIX

(1952) của Nguyễn Tường Phượng - Bùi Hữu Sủng Đáng chú ý, hai công trình Việt

Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ [143], [144] và Bảng lược đồ văn học Việt Nam của Thanh Lãng [103] đã khẳng định sự tồn tại của văn học nhà nho và có

những nhận định đánh giá sát, đúng về văn học nhà nho Đây là hai công trình khá tiêu biểu, nổi bật nghiên cứu văn học nhà nho từ rất sớm, đưa ra những nhận định có giá trị,