GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT - CHĂM Ở NINH THUẬN TỪ 1832 ĐẾN 2012 LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Quá trình lịch sử mở rộng và hoàn thiện lãnh thổ như ngày nay đồng thời là quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các tộc người, tiêu biểu là giao lưu giữa các tộc người có dân số đô

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Cao Võ Đăng Thanh

GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT - CHĂM Ở NINH THUẬN TỪ 1832 ĐẾN 2012

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Cao Võ Đăng Thanh

GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT - CHĂM Ở NINH THUẬN TỪ 1832 ĐẾN 2012

Mã số : 66 22 02 13

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN THỊ THANH THANH

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng Công trình nghiên cứu này chưa từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Cao Võ Đăng Thanh

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành nhất, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Sau Đại học, các thầy cô giáo Khoa Lịch sử, tổ Lịch sử Việt Nam trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Nhà nghiên cứu văn hóa Hải Liên, tổ Tư liệu Trung tâm nghiên cứu văn hóa Chăm Tỉnh Ninh Thuận

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đến T.S Trần Thị Thanh Thanh đã nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn đến những người thân trong gia đình, bạn bè đã động viên giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn

TP.Hồ Chí Minh, năm 2013

Tác giả

Cao Võ Đăng Thanh

3

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

MỤC LỤC 3

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

4 Mục đích nghiên cứu: 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Đóng góp của luận văn: 12

7 Bố cục luận văn 12

CHƯƠNG 1: VÀI NÉT VỀ NGƯỜI CHĂM Ở NINH THUẬN 14

1.1 Khái quát về đất nước của người Chăm 14

1.2 Quá trình người Chăm hòa nhập vào cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam thống nhất 17

1.3 Về người Chăm ở Ninh Thuận 20

1.3.1 Dân cư và địa bàn cư trú 20

1.3.2 Tổ chức cộng đồng 24

1.3.3 Văn hóa Chăm ở Ninh Thuận 25

CHƯƠNG 2: GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT - CHĂM Ở NINH THUẬN 52

2.1 Những cơ sở hình thành văn hóa vùng đất Ninh Thuận 52

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên của vùng đất Ninh Thuận 52

2.1.2 Về các thay đổi hành chính của Ninh Thuận 54

2.1.3 Đặc điểm cư dân Ninh Thuận 57

2.2 Đặc trưng văn hóa của cư dân người Việt ở Ninh Thuận 58

2.2.1 Về tôn giáo, tín ngưỡng 59

2.2.2 Về phong tục, tập quán 61

2.2.3 Về đời sống kinh tế 63

2.3 Những biểu hiện của giao lưu văn hóa Việt - Chăm ở Ninh Thuận 64

2.3.1 Giao lưu trong tín ngưỡng 65

2.3.2 Giao lưu trong phong tục, tập quán 69

2.3.3 Giao lưu trong đời sống kinh tế 75

CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT – CHĂM Ở NINH

THUẬN TRONG NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM 80

3.1 Dấu ấn của văn hóa Chăm trong nền văn hóa Việt Nam 80

3.2 V ai trò của sự giao lưu văn hóa Việt Chăm trong văn hóa Ninh Thuận 89

3.3 Vai trò của sự giao lưu văn hóa Việt Chăm trong nền văn hóa Việt Nam 93

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

5

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là đất nước có nhiều dân tộc sinh sống cùng nhau, mỗi dân tộc đều mang sắc thái văn hóa riêng biệt Quá trình lịch sử mở rộng và hoàn thiện lãnh thổ như ngày nay đồng

thời là quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các tộc người, tiêu biểu là giao lưu giữa các tộc người có dân số đông cư trú trên các vùng miền được mở rộng của Việt Nam như Việt – Chăm, Việt – Khơme, Việt –Hoa… Những sắc thái văn hóa riêng của các tộc người đã làm nên sự phong phú, đa dạng của văn hóa Việt Nam

Các dân tộc cùng sống chung trên dải đất hình chữ S làm hình thành nên sự giao thoa văn hóa Trong quá trình giao lưu và giao thoa văn hóa giữa các tộc người của Việt Nam, giao lưu văn hóa Việt – Chăm đã góp phần quan trọng vào sự hình thành nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc Người Chăm có một nền văn hóa rực rỡ từ lâu đời Theo quá trình phát triển của quốc gia dân tộc Việt Nam, tộc Chăm đã trở thành một bộ phận không thể tách rời, người Chăm cùng với người Việt và nhiều tộc người khác đã làm nên cộng đồng văn hóa các dân tộc anh em của Việt Nam Văn hóa Chăm trở thành một bộ phận cấu thành của nền văn hóa Việt Nam đa dạng và thống nhất

Người Chăm đã từng sinh sống lâu đời trên phần đất miền Trung Việt Nam, từ Đèo Ngang (Quảng Bình) đến Bình Thuận, khá tập trung ở các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh, An Giang, thành phố

Hồ Chí Minh, ở các tỉnh Tây Nguyên và một số tỉnh khác Ngoài ra, người Chăm còn sinh sống ở đảo Hải Nam (Trung Quốc), Indonesia, Malaysia, Thailand và Cambodia, trong đó đông nhất ở Cambodia Những người Chăm này vốn từ Champa di cư từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ XIX, để tránh các cuộc nội chiến và chiến tranh xung đột với bên ngoài, trong đó có chiến tranh với Đại Việt Tỉnh Ninh Thuận có số dân người Chăm đông nhất so với các tỉnh thành khác, hiện nay là 67.274 người0

1, chiếm gần 50% người Chăm ở Việt Nam Ninh Thuận cũng là vùng đất cực nam của Champa thuộc tiểu quốc Panduranga, nơi người Chăm

đã xây dựng nên nhiều công trình kiến trúc đặc sắc và kì vĩ trong lịch sử Người Chăm chiếm 11,93% dân số Ninh Thuận, có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành cộng đồng cư dân, là chủ nhân sắc thái văn hóa riêng của vùng đất này Trong quá trình cư trú, lao động sản xuất và sinh hoạt cùng nhau, hai cộng đồng cư dân Việt - Chăm đã có sự giao lưu,

1 Theo kết quả tổng điều tra dân số năm 2009

tiếp biến trên nhiều lĩnh vực văn hóa vật chất và tinh thần

Hiện nay có rất nhiều công trình nghiên cứu về người Chăm - văn hóa Chăm, về giao thoa văn hóa Việt – Chăm Nhưng theo tác giả luận văn này, riêng sự nghiên cứu về giao thoa văn hóa Việt -Chăm tại Ninh Thuận, đến nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu Với mong muốn góp một phần vào quá trình làm sáng tỏ sự tiếp biến, giao thoa văn hóa Việt – Chăm ở Ninh Thuận, góp phần làm rõ bản chất, đặc điểm riêng của văn hóa Chăm ở Ninh Thuận so với văn hóa Chăm ở các vùng khác trên cả nước và góp phần xác định vai trò của văn hóa Chăm đối với văn hóa Ninh Thuận nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung, tôi đã chọn đề tài “GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT – CHĂM Ở NINH THUẬN TỪ 1832 ĐẾN 2012” để nghiên cứu và thực hiện luận văn tốt nghiệp cao học

Tôi hy vọng kết quả nghiên cứu sẽ góp phần giáo dục thế hệ trẻ ở Ninh Thuận nói riêng và của cả nước nói chung về lịch sử dân tộc và tiến trình phát triển của cộng đồng văn hóa dân tộc Việt Nam, về sự đặc sắc, đa dạng trong văn hóa Việt Nam, bổ sung tư liệu vào việc dạy và học lịch sử địa phương Đồng thời, tác giả luận văn này cũng mong muốn qua quá trình nghiên cứu sẽ tìm ra những bài học, chính sách hữu ích góp phần vào việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy bản sắc của các tộc người trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, trong

đó đặc biệt là văn hóa Chăm, góp phần xây dựng và bảo tồn nền văn hóa đa dạng mà thống nhất của quốc gia dân tộc Việt Nam

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài nêu rõ, đối tượng nghiên cứu của luận văn là giao lưu văn hóa và những biểu hiện của giao lưu văn hóa Việt-Chăm tại vùng đất Ninh Thuận từ đầu thế kỷ XIX đến nay

Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian, luận văn tập trung tìm hiểu sự giao lưu văn hóa Việt – Chăm ở Ninh

Thuận từ năm 1832 đến 2012 Lý do của phạm vi này là: Năm 1832, chính quyền tự trị hạn chế của người Chăm chấm dứt tồn tại khi Hoàng đế Minh Mạng đổi Thuận Thành thành phủ Ninh Thuận và đặt quan lại cai trị trực tiếp, từ đó, nước Champa trở thành một đơn vị hành chính của Việt Nam thống nhất Từ thời điểm 1832, giao lưu văn hóa của người Việt và người Chăm ở Ninh Thuận diễn ra như một điều dĩ nhiên và tự nhiên giữa hai bộ phận dân

cư sống trên cùng một vùng lãnh thổ, dưới sự quản lý của một chính quyền

7

Không gian nghiên cứu của đề tài là tỉnh Ninh Thuận theo phân vùng địa lý hành chính hiện tại, tuy ngày nay người Chăm sinh sống tập trung chủ yếu ở các khu vực: Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn, Thành phố Phan Rang Tháp Chàm Trên các địa bàn này, luận văn tập trung nghiên cứu văn hóa của những làng người Chăm và người Việt sinh sống đan xen

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Theo cuốn Chămpa – Tổng mục lục các công trình nghiên cứu của Viện Nghiên cứu

Văn hóa Nghệ thuật, Phân viện Nam Trung Bộ ở Huế (2002), có 2278 công trình, tác phẩm

có liên quan tới Chămpa và người Chăm của nhiều tác giả trong và ngoài nước, người Chăm

và người Việt

Về văn hóa Chăm:

Dohanide và Dorohiem (1965), Dân tộc Chàm lược sử, Sài Gòn: Đây có thể coi là

công trình nghiên cứu về Champa trước năm 1975 đầu tiên do Hiệp hội Chàm Hồi giáo xuất bản tại Sài Gòn Đây là công trình khảo cứu lịch sử dân tộc Chăm bằng tiếng Việt đầu tiên ở Việt Nam mang tính khái quát và hệ thống, trình bày về các triều đại vương quốc Champa Đặc biệt, đã cho đăng lại nguyên văn biên niên sử các triều vua Panduranga được dịch từ văn bản Chăm Akhar thrah

Tác giả Lê Ngọc Canh có nhiều công trình nghiên cứu về các khía cạnh của văn hóa

chăm như: Nghệ thuật múa Chăm (1978), NXB VHDT, Hà Nội; Lê Ngọc Canh, Tô Đông Hải (1995), Nghệ thuật biểu diễn truyền thống Chăm, NXB VHDT, Hà Nội; Tư duy âm

nhạc của người Chăm, tạp chí Văn hóa dân gian, số 1/1992; Thử tìm hiểu các giai đoạn của nghệ thuật múa truyền thống Chăm, số 3/1992; Phong tục cưới của dân tộc Chăm, Tạp chí

Dân tộc học, số 4/1991

Ngô Văn Doanh (1994), Văn hóa Champa, NXB VHTT, Hà Nội: tác phẩm giới thiệu

một nền văn hóa Champa rất đa dạng và phong phú Từ đời sống chính trị, ngôn ngữ, chữ viết, âm nhạc, múa… đến nghệ thuật điêu khắc đều được ghi lại trong cuốn sách này Ngoài

ra, tác giả trên còn có nhiều công trình nghiên cứu khác về văn hóa Chăm như; Ngô Văn Doanh (1994), Tháp Chăm sự thật và huyền thoại, NXB VHTT, Hà Nội; Lễ hội Rija Nưgar của người Chăm, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1998

Bố Xuân Hổ (1995), Truyền thuyết các tháp Chăm, NXB VHDT, Hà Nội: Giới thiệu

lịch sử các tháp cổ của người Chăm ở Ninh Thuận và các tháp khác ở Cực Nam Trung bộ Cùng nội dung về các tháp Chăm và nghệ thuật điêu khắc Chăm, có thể nhắc đến tác giả

Cao Xuân Phổ với tác phẩm Điêu khắc Chăm (1995), NXB KHXH, Hà Nội

Dương Văn An ( 1997), Ô Châu Cận Lục, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội: Tác giả cho

thấy cách nhìn nhận rất sâu sắc tuy có phần phiến diện của một nhà Nho về những ảnh hưởng của văn hóa Chăm lên văn hóa Việt khi người Việt mở mang bờ cõi về phương Nam

Bố Xuân Hổ ( 2001), Mẫu hệ Chăm trong thời đại mới, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh

Bình Thuận: Nguồn gốc hình thành và đặc trưng mẫu hệ Chăm Các phong tục tập quán của dân tộc Chăm trong thời đại ngày nay như phong tục cưới xin, tang lễ…

Bá Trung Phụ (2001), Gia đình và hôn nhân người Chăm ở Việt Nam, NXB Văn hóa

dân tộc: Cung cấp những kiến thức về gia đình và hôn nhân của người Chăm, đồng thời làm

rõ cấu trúc tổ chức xã hội, gia đình, dòng họ, phong tục tập quán, lễ nghi và nhất là đặc trưng hôn nhân của người Chăm khác với các dân tộc anh em khác

Nguyễn Văn Tỷ với tác phẩm Giáo dục toàn diện vì sự phát triển xã hội (2005), Đời

sống văn hóa và xã hội người Chăm Việt Nam (2010) đã đặt ra nhiều vấn đề về giáo dục và

văn hóa Chăm, bộc lộ nhiều tình cảm, sự trăn trở làm sao để người Chăm có thể dứt bỏ những tập tục xa xưa không phù hợp với hoàn cảnh sống mới, làm thế nào để sớm đưa người Chăm hòa nhập vào nhịp sống của xã hội văn minh

Lương Ninh (2006), Vương quốc Champa, NXB ĐHQG Hà Nội: tác phẩm này được

xem như giáo trình ở các trường Đại học khi nghiên cứu về Champa Tác giả đã trình bày một cách hệ thống về lịch sử hình thành Vương quốc Champa từ thời kỳ sơ sử đến khi sụp

đổ, về văn hóa Champa, về sự hội nhập và phát triển của Champa

Hai tác giả người Chăm quê ở Ninh Thuận là Inrasara và Sakaya cũng có nhiều tâm huyết trong nghiên cứu văn hóa Chăm Thông qua các công trình nghiên cứu, hai tác giả cũng gửi gắm nhiều nỗi niềm của một người con mang dòng máu của dân tộc Chăm Tác giả

Inrasara có nhiều tác phẩm về văn hóa Chăm như: Văn học Chăm, tập 1(1994), NXB VHDT, Hà Nội; Inrasara (1996), Văn học Chăm, tập 2, NXB VHDT, Hà Nội; Inrasara

(1995), Ca dao, tục ngữ Chăm, NXB VHDT, Hà Nội; Inrasara (1999), Các vấn đề văn hóa

xã hội Chăm, NXB VHDT, Hà Nội: Cách nhìn tổng thể của tác giả về các vấn đề văn hóa –

xã hội Chăm với một nền văn hóa mang sắc thái độc đáo Tác giả Văn Món nghiên cứu trên

nhiều lĩnh vực văn hóa, xã hội, con người Chăm như: Lễ hội của người Chăm (2003), NXB VHDT, Hà Nội; Văn Món (2010), Văn hóa Chăm nghiên cứu và bình luận, NXB Phụ nữ,

Hà Nội: Đây là công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc của tác giả, thể hiện sự khảo cứu chuyên sâu và rộng lớn ở nhiều lĩnh vực của văn hóa Chăm, được trình bày thành 7 chủ đề:

9

Di tích-lịch sử, Văn hoá-xã hội, Tôn giáo, Lễ hội, Văn chương, Ngôn ngữ, Nghệ thuật biểu diễn

Về văn hóa Chăm ở Ninh Thuận:

Nguyễn Đình Tư (1974), Non nước Ninh Thuận, NXB Sống mới, Sài Gòn: tác phẩm

giới thiệu những tư liệu quý giá về lịch sử, địa lí, nhân vật, giai thoại, huyền thoại, di tích, thắng cảnh cũng như các địa danh năm xưa của tỉnh Ninh Thuận Theo tác giả thì người Chăm ở Ninh Thuận đã sinh sống xen lẫn với người Việt và đã Việt hóa, cụ thể là trong giao tiếp bằng tiếng Việt, ăn Tết Nguyên đán…

Phan Xuân Biên, (1989), Người Chăm ở Thuận Hải, Sở VHTT Thuận Hải

Nhà nghiên cứu Vương Hoàng Trù có hai công trình nghiên cứu về văn hóa Chăm

Ninh Thuận là: Bước đầu tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở người Chăm tỉnh Thuận Hải,

Những vấn đề dân tộc học ở miền Nam Việt Nam, tập 2, quyển II, Viện Khoa học xã hội tại

Tp Hồ Chí Minh; Tín ngưỡng dân gian của người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận,

Luận án tiến sĩ, Viện Khoa học xã hội tại Tp Hồ Chí Minh

Ngô Văn Doanh (2002), Ninh Thuận trong lịch sử Chămpa, Viện nghiên cứu văn hóa

dân gian, 2002: Tác giả nêu bật lịch sử của vùng đất Chămpa thuộc tỉnh Ninh Thuận thông qua các giai đoạn lịch sử: ngoài cõi Lâm Ấp, trong lòng Chămpa, dấu tích cuối cùng của Ninh Thuận đã giữ vai trò lịch sử đặc biệt đối với lịch sử của vương quốc Chămpa trong suốt chiều dài lịch sử

Một số tác phẩm do chính nhà nghiên cứu người Chăm Ninh Thuận là Văn Món viết

như: Lễ hội Ka tê của người Chăm, NXB VHTT, Ninh Thuận; Nghề gốm cổ truyền của

người Chăm Bầu Trúc Ninh Thuận, NXB VHTT, Hà Nội

Đạt Ngọc Quận, Vấn đề dân tộc và việc thực hiện chính sách dân tộc của Đảng, Nhà

nước đối với đồng bào Chăm ở Ninh Thuận: Trường Chính trị tỉnh Ninh Thuận, 2008:

Khẳng định vấn đề dân tộc và việc thực hiện chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước đối với đồng bào Chăm là nhiệm vụ quan trọng, từ đó sẽ cải thiện đời sống, văn hóa truyền thống luôn gìn giữ và phát triển đa dạng, trình độ dân trí ngày càng nâng cao

Đình Hy (2008), Bản sắc một vùng đất: Tiểu luận nghiên cứu lịch sử văn hoá, nghệ

thuật Ninh Thuận, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Ninh Thuận: Đề cập những nét văn hoá đặc trưng của ngư dân Nam Trung bộ Giới thiệu vể những lễ hội, trang phục dân gian Chăm, Raglai Ngược dòng lịch sử hoạt động cách mạng của Ga Tháp Chàm và căn cứ địa Bác Ái trong chiến tranh giải phóng đất nước