THÔNG TIN HƯỚNG DẪN BỆNH NHÂN TRONG THƯƠNG TỔN SỤN CHÊM KHỚP GỐI GIỚI THIỆU Bạn bị đau khớp gối sau chấn thương, bạn đi khám và được Bác sĩ giải thích và chẩn đoán là bạn bị thương tổn sụn chêm khớp gối. Thông tin này giúp bạn hiểu rõ thêm về cấu trúc và chức năng của sụn chêm, quá trình phẫu thuật và chăm sóc sau mổ. Sau khi đọc tờ thông tin này, nếu bạn vẫn còn thắc mắc xin hãy liên hệ với Bác sĩ của bạn. SỤN CHÊM KHỚP GỐI LÀ GÌ? Sụn chêm gồm hai vòng sụn hình bán nguyệt nằm giữa hai mặt khớp xương đùi và xương chày ở bên trong khớp gối, gồm sụn chêm trong và sụn chêm ngoài. Sụn chêm có chức năng hấp thụ lực tác động lên gối và làm vững khớp gối. SỤN CHÊM THƯƠNG TỔN NHƯ THẾ NÀO? Sụn chêm bị thương tổn khi bệnh nhân bị chấn thương có vặn xoắn khớp gối. Rách sụn chêm có thể gặp lúc ngồi xuống hay gấp gối với một áp lực mạnh. LÀM SAO ĐỂ BIẾT THƯƠNG TỔN SỤN CHÊM? Hầu hết thương tổn sụn chêm đều gây đau tại vị trí bị rách sụn chêm ở mặt bên trong hay mặt bên ngoài khớp gối. Khớp gối thường bị sưng nề, đôi khi có thể gặp hiện tượng kẹt khớp gối, tức là bệnh nhân đột ngột không thể duỗi gối khi đang đi và cần phải dừng lại nghĩ ngơi gấp duỗi nhẹ gối mới hết kẹt khớp gối. Chức năng vận động khớp gối sẽ bị giảm và đau sẽ tăng lên khi vận động xoay khớp gối. CHỤP PHIM X-QUANG GỐI HAY CHỤP PHIM CỘNG HƯỞNG TỪ (MRI) Chụp phim X-quang khớp gối thường được yêu cầu đầu tiên để đánh giá các gãy xương hay viêm thoái hóa khớp gối. Đa số thương tổn sụn chêm được chẩn đoán khi thăm khám, tuy nhiên chụp phim cộng hưởng từ (MRI) có thể được yêu cầu để đánh giá thêm thương tổn sụn chêm và các thương tổn kèm theo như dây chằng chéo, sụn khớp. CÁC THƯƠNG TỔN PHỐI HỢP TRONG RÁCH SỤN CHÊM Các dây chằng chéo của khớp gối có thể bị thương tổn cùng lúc với thương tổn sụn chêm, hay gặp nhất là thương tổn dây chằng chéo trước. Một vài trường hợp có thương tổn bề mặt sụn khớp gối kèm theo, thường thương tổn này được phát hiện và được làm sạch trong lúc mổ nội soi. HƯỚNG ĐIỀU TRỊ THƯƠNG TỔN SỤN CHÊM Một vài bệnh nhân bị rách sụn chêm có thể không cần phải điều trị phẫu thuật mà chỉ cần nghỉ ngơi, uống thuốc và tập vật lý trị liệu. Hầu hết các rách sụn chêm không thể tự lành, nhưng triệu chứng của rách sụn chêm có thể giảm hay biến mất. Trong vài trường hợp, tiêm cortisone vào trong khớp có thể giúp làm giảm đau và sưng nề. Chỉ định điều trị không cần phẫu thuật phụ thuộc vào: vị trí rách sụn chêm, thời gian bị rách sụn chêm và mức độ hoạt động vận động của bệnh nhân. Nếu điều trị bảo tồn mà triệu chứng đau khớp gối không biến mất, bệnh nhân cần phải được phẫu thuật. THƯƠNG TỔN SỤN CHÊM ĐƯỢC ĐIỀU TRỊ PHẪU THUẬT NHƯ THẾ NÀO? Bệnh nhân bị rách sụn chêm được phẫu thuật bằng nội soi. Phẫu thuật nội soi tức là đưa ống kính quang học vào trong khớp gối qua một đường rạch da nhỏ (nhỏ hơn đường kính cây viết bi), một camera được sử dụng để truyền hình ảnh bên trong khớp gối ra một màng hình TV, nội soi có thể thấy rõ toàn bộ cấu trúc bên trong của khớp gối bao gồm các khoang, bề mặt sụn khớp, sụn chêm, và các dây chằng. Một dụng cụ nhỏ đường kính 3- 5mm được đưa vào khớp gối qua một lổ đục nhỏ cho phép đánh giá và điều trị thương tổn sụn chêm. PHÂN BIỆT GIỮA KHÂU SỤN CHÊM VÀ CẮT BÁN PHẦN SỤN CHÊM Tùy theo vị trí rách sụn chêm, phần sụn chêm bị rách sẽ được khâu lại hay lấy đi. Nếu vị trí rách nằm ở 1/3 ngoài của sụn chêm, nơi có nhiều mạch máu nuôi dưỡng, sụn chêm có thể lành bằng cách khâu lại sụn chêm bị rách. Nếu vị trí rách nằm ở 2/3 trong của sụn chêm (vị trí hay gặp nhất), nơi không có mạch máu nuôi dưỡng, phần sụn chêm bị rách sẽ được lấy đi vì không thể tự lành, phương pháp này được gọi là cắt bán phần sụn chêm. CẮT BÁN PHẦN SỤN CHÊM CÓ ẢNH HƯỞNG GÌ ĐẾN KHỚP GỐI Tốt nhất là luôn bảo tồn cấu trúc giải phẫu bình thường của sụn chêm. Chính vì lý do này mà người ta luôn cố gắng khâu lại sụn chêm bị rách nếu rách ở vùng có mạch máu nuôi dưỡng. Tuy nhiên, nếu sụn chêm bị rách ở vùng không có mạch máu nuôi dưỡng, phần sụn chêm bị rách cần phải được lấy bỏ. Vì phần sụn chêm bị rách không còn chức năng nên khi lấy bỏ, nó sẽ không ảnh hưởng gì đến chức năng của khớp gối. Ngược lại nếu không lấy bỏ phần sụn chêm bị rách, nó sẽ gây cản trở vận động khớp gối và làm thương tổn thêm sụn chêm. CHỨC NĂNG HẤP THỤ LỰC TÁC ĐỘNG LÊN KHỚP GỐI CÓ BỊ ẢNH HƯỞNG KHI CẮT BỎ MỘT PHẦN SỤN CHÊM? Trong đa số các trường hợp, chỉ một phần rất nhỏ sụn chêm bị lấy bỏ, phần sụn chêm còn lại vẫn duy trì chức năng hấp thụ lực tác động lên khớp gối một cách bình thường. Chỉ một số rất ít trường hợp, người ta cần phải lấy một phần tương đối sụn chêm. Xin nhấn mạnh lại, trong phẫu thuật người ta chỉ lấy đi phần sụn chêm đã bị rách. CÁC BIẾN CHỨNG KHI PHẪU THUẬT Tất cả mọi phẫu thuật đều có nguy cơ gây biến chứng, tuy nhiên biến chứng thường hiếm gặp. Phẫu thuật bằng nội soi giúp hạn chế các biến chứng. Các biến chứng bao gồm: nhiễm trùng, chảy máu, tụ dịch, hạn chế gấp duỗi gối, hay các biến chứng do gây tê. Khi khâu sụn chêm, phần sụn chêm rách có thể không lành, trong trường hợp này bệnh nhân cần phải được can thiệp phẫu thuật lại để lấy bỏ phần sụn chêm bị rách không lành đi. Cho dù biến chứng này có thể xảy ra, phần rách sụn chêm ở 1/3 ngoài vẫn nên ưu tiên khâu lại để duy trì chức năng bình thường của sụn chêm. PHƯƠNG PHÁP GÂY TÊ Đa số bệnh nhân được gây tê tủy sống, tức là tiêm thuốc tê qua vùng cột sống thắt lưng, bệnh nhân sẽ không còn cảm giác đau hai chi dưới trong mổ. Trong trường hợp này bệnh nhân có thể quan sát cuộc mổ qua màng hình TV, hay có thể trao đổi với phẫu thuật viên. Một số ít trường hợp bệnh nhân được gây mê toàn thân, tức là bệnh nhân sẽ ngủ trong khi phẫu thuật. CHUẨN BỊ CHO CUỘC PHẪU THUẬT Trước khi phẫu thuật bạn sẽ được lấy máu và nước tiểu để làm các xét nghiệm đánh giá chức năng các cơ quan trong cơ thể, nếu trên 50 tuổi bạn đươc yêu cầu đo điện tim hay siêu âm tim. Trước ngày phẫu thuật bệnh nhân sẽ được nhân viên y tế hướng dẫn làm giấy cam đoan phẫu thuật, giải thích về chi phí vật tư trong phẫu thuật, chuẩn bị băng thun băng ép gối sau mổ, và dặn dò nhịn ăn và uống trước phẫu. Bệnh nhân sẽ được tiêm kháng sinh dự phòng và lấy mạch, nhiệt, huyết áp trước khi chuyển đến phòng mổ. THỜI GIAN NẰM VIỆN Tùy thuộc từng bệnh viện, sau mổ bệnh nhân nằm viện trung bình từ 1- 3 ngày để chăm sóc vết thương và được hướng dẫn tập vật lý trị liệu sau mổ. NGÀY PHẪU THUẬT Vào ngày phẫu thuật, bệnh nhân sẽ được nhân viên y tế chuyển đến phòng mổ cùng với hồ sơ bệnh án. Sau mổ, bệnh nhân sẽ được chuyển đến nằm ở phòng Hồi sức để theo dõi. Bệnh nhân sẽ được tiêm kháng sinh và giảm đau sau mổ. Khi bệnh ổn định bệnh nhân sẽ được chuyển về lại bệnh phòng. CHĂM SÓC GỐI SAU PHẪU THUẬT Bệnh nhân sẽ được chăm sóc thay băng rút dẫn lưu (nếu có) và kê cao chân để giúp giảm phù nề. Một vài chú ý sau: Chế độ ăn: Bệnh nhân ăn uống trở lại ngay sau khi được nhân viên y tế cho phép. Tốt nhất nên ăn thức ăn lỏng rồi chuyển sang ăn thức ăn đặc. Thuốc: Bệnh nhân được tiêm kháng sinh, uống thuốc giảm đau và thuốc chống phù nề. Băng ép gối: Gối sẽ được băng ép liên tục trong 2-3 ngày đầu, sau đó được thay băng, rút dẫn lưu và có thể được băng ép trở lại. Chườm đá: Bệnh nhân có thể dùng túi chườm đá đặt lên gối từ 20- 30 phút mỗi giờ trong vài ngày đầu. Tắm: Bệnh nhân có thể tắm sau 2- 3 ngày sau khi thay băng và rút dẫn lưu, nhưng phải giữ cho gối không bị thấm nước. Bệnh nhân chỉ được tắm mà không cần bảo vệ khớp gối khi vết thương lành hoàn toàn, thường khoảng 2- 3 tuần sau mổ. Đi nạng: Bệnh nhân sẽ phải đi lại mang nạng hỗ trợ sau mổ, thời gian đi nạng tùy thuộc và phương pháp khâu sụn chêm hay lấy bỏ một phần sụn chêm, trung bình bệnh nhân đi nạng trong 1- 2 tuần. Nẹp bất động gối: Trong trường hợp khâu bảo tồn sụn chêm, bệnh sẽ được mang nẹp bất động gối, bệnh được tập vận động gấp gối nhẹ tối đa 90 độ trong 6 tuần đầu. Cắt chỉ: Chỉ sẽ được cắt từ 7-10 ngày sau mổ. Tập vận động gối: Bệnh nhân sẽ được hướng dẫn tập vận động khớp gối tại giường ngay sau mổ. Nhân viên tập lý trị liệu sẽ hướng dẫn tập vật lý trị liệu trong vòng 1- 2 tuần sau mổ. Theo dõi tái khám: Bệnh nhân thường được tái khám kiểm tra sau 3 tuần, 6 tuần và 3 tháng. THỜI GIAN TRỞ LẠI CÔNG VIỆC HAY HỌC HÀNH Bệnh nhân có thể trở lại công việc hay đi học lại có mang nạng hỗ trợ trong vòng 3- 5 ngày sau mổ. Nếu công việc liên quan đến đi lại nhiều hay mang vác nặng, bệnh nhân phải được nghỉ làm việc trong một thời gian lâu hơn. TẬP VẬT LÝ TRỊ LIỆU Tập vật lý trị liệu nhằm mục đích: 1. Cho phép lành vết thương 2. Lấy lại sự vận động khớp gối 3. Lấy lại sức mạnh của khớp gối 4. Trở lại sinh hoạt hay chơi thể thao như trước đây Sau khi phẫu thuật cắt một phần sụn chêm, tập vật lý trị liệu chỉ cần trong một thời gian ngắn, hầu hết bệnh nhân đều có thể trở lại công việc bình thường từ 2- 6 tuần sau mổ. Đối với bệnh nhân được khâu lại sụn chêm, khớp gối được giới hạn gấp tối đa là 90 độ, không được ngồi xổm từ 4- 6 tuần, và bệnh nhân có bài hướng dẫn tập vật lý trị liệu riêng. THỜI GIAN CHƠI THỂ THAO TRỞ LẠI Thời gian bệnh nhân được phép chơi thể thao trở lại phụ thuộc vào thương tổn sụn chêm và hướng điều trị. Thông thường bệnh nhân có thể được phép chơi lại thể thao sau 1- 2 tháng. Trong trường hợp bệnh nhân khâu lại sụn chêm, bệnh nhân phải hạn chế chơi lại thể thao trong 3 tháng đầu. Bệnh nhân chơi thể thao trở lại sớm hay muộn phụ thuộc vào các yếu tố sau: 1. Sự lành vết thương 2. Các thương tổn phát hiện trong mổ 3. Các biến chứng phẫu thuật 4. Sự tuân thủ các hướng dẫn sau mổ 5. Sự kiên trì trong tập vật lý trị liệu Trình bày*: Ths. BS Lê Thừa Trung Hậu Bệnh viện Trung ương Huế Email: donabirini@yahoo.com Tel: 0905.116473 * Có tham khảo tài liệu hướng dẫn Hội Phẫu thuật Nội Soi Khớp Bắc Mỹ . và làm vững khớp gối. SỤN CHÊM THƯƠNG TỔN NHƯ THẾ NÀO? Sụn chêm bị thương tổn khi bệnh nhân bị chấn thương có vặn xoắn khớp gối. Rách sụn chêm có thể gặp. THÔNG TIN HƯỚNG DẪN BỆNH NHÂN TRONG THƯƠNG TỔN SỤN CHÊM KHỚP GỐI GIỚI THIỆU Bạn bị đau khớp gối sau chấn thương, bạn đi khám và