TÂM KINH BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

TÂM KINH BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA HT.Trí Thủ ---o0o--- Nguồn www.quangduc.com Chuyển sang ebook 18-08-2009 Người thực hiện : Nam Thiên - namthien@gmail.com Link Audio Tại Website http://www

TÂM KINH BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

HT.Trí Thủ -o0o -

Nguồn www.quangduc.com Chuyển sang ebook 18-08-2009

Người thực hiện : Nam Thiên - namthien@gmail.com Link Audio Tại Website http://www.phatphaponline.org

TÂM KINH BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA

Chân thành tán thán ghi nhận công đức các vị: Trí Siêu, Nguyên Chứng, nguyên Giác và Nguyên Thanh, những vị đã đóng góp tích cực cho tập sách, bằng sự sưu tầm, sao chép, bổ túc các tư liệu văn bản, cùng là tham gia ý kiến về một số chi tiết khác nhau giữa các văn bản

Nguyện hồi hướng công đức này đến khắp Pháp giới chúng sanh đồng triêm lợi lạc

HT THÍCH TRÍ THỦ -o0o -

LỜI GIỚI THIỆU

Tâm kinh Bát Nhã, kể từ ngày bản dịch của ngài Huyền Tráng ra đời,

đã được các Phật tử Á đông chấp nhận và tụng niệm thường xuyên Ai cũng thuộc lòng và ít nhiều thâm hiểu giá trị cùng vị trí của kinh này trong lịch sử

tư tưởng Phật giáo Đối với Việt Nam ta, cho đến nay, Tâm kinh Bát nhã vẫn

là một bài nhật tụng được chuyên trì nhiều nhất

Ngay từ những năm khói lửa của cuộc kháng chiến Nguyên Mông đầy gian khổ nhưng cũng vừa hào hùng, vị anh hùng dân tộc đồng thời là vị thành lập Thiền Phái Trúc Lâm thuần túy Việt Nam, vua Trần Nhân Tông đã viết xong

Cư trần lạc đạo:

Dựng cầu đò xây chiền tháp

Ngoại trang nghiêm sự tướng hãy tu

Cứng hỷ xả, nhuyển từ bi

Nội tự tại Kinh Lòng hằng đọc

Ngài Minh Châu Hương Hải là người dịch và chú giải Tâm Kinh Bát nhã đầu tiên bằng tiếng dân tộc quốc âm hiện còn bảo tồn Rồi ngài Chân Nguyên ca ngợi năng lực thâm diệu của kinh trong Nam Hải Quán Âm

Công chúa thấy thốt thương song

Bèn chuyển Kinh Lòng động đến hoàng thiên

Bảo hoa bay khắp bốn bên

Hào quang thấu lọt dưới trên của thành

Thiết tha giải tích tan tành

Nhất thiết tù rạc siêu sanh một giờ

Ngài Toàn Nhật, một nhà thơ, nhà văn, nhà tư tưởng lớn của dân tộc ta, đã viết trong Thiền Cơ Yếu Ngữ Văn:

Một nồi hương huệ đốt xông

Ba biến Kinh Lòng thường niệm hôm mai

Rồi trong Tham Thiền Vãn, ngài cũng nói:

Chí dồi mài công phu lựa lọc

Kế tri âm giảng đọc Tâm Kinh

Cốc mình thức tử tri sinh

Sá gì dế lỗ rành rành đặng mưa

thì ta cũng đủ thấy kinh này đã được dân tộc ta qua lịch sử hâm mộ như thế nào Điều này cũng không có gì lạ, vì Tâm Kinh Bát nhã đã cô kết lại một cách trọn vẹn tất cả giáo nghĩa siêu việt của Phật giáo Đại thừa Mà muốn hiểu Phật giáo Đại thừa, cũng như muốn thực hành phương pháp tu trì của Phật giáo đó, ta không thể nào không biết, đọc, và hiểu nghĩa của Tâm Kinh

Vì thế hôm nay tôi phát nguyện dịch lại bản Tâm Kinh được ưa chuộng vừa nêu

Mặc dù rằng nguyên bản Phạn văn của kinh này đã được tìm thấy, nhưng bản dịch của ngài Huyền Tráng cho đến nay vẫn còn được rất nhiều người hâm một Cho nên, tôi đã dựa theo bản của ngài Huyền Tráng mà dịch ra Việt văn, đồng thời tham khảo bản Phạn văn cũng như các bản dịch khác, đặc biệt bản dịch và chú giải Tâm Kinh bằng quốc âm của thiền sư Minh Châu Hương Hải vừa được phát hiện

Với mục đích cung ứng tài liệu cho việc học tập và nghiên cứu Tâm Kinh, tôi cũng tập thành tại đây các bản Phạn văn theo thư pháp Tất đàn và Devanagari, bản tiếng mãn Châu, Tây Tạng, Vu Điền, Mông Cổ, Pali, các

dịch bản và phiên bản Hán văn, bản chú giải bằng tiếng quốc âm xưa nhất của thiền sư Minh Châu Hương Hải, cùng các bản Anh, Pháp, Đức và Nhật

Nguyện rằng , bản dịch này giúp các Phật tử hiểu sâu hơn nữa giáo nghĩa của Đại thừa mà Đức Phật đã lân mẫn trao phó Và cũng vì mục đích giúp các Phật tử lĩnh hội ý nghĩa của bản hán văn, tôi đã mạo muội viết thêm bản chú giải của mình Bản chú giải này thuộc phần một Phần hai của tập này chỉ gồm các bản văn vừa kể trên Phần ba dành riêng để chú thích, chỉ dẫn

và bản so sánh từ điển thuật ngữ Phạn, Hán, tây tạng, Anh, để các thiện tri thức tiện tra cứu

Nguyện cầu Tam Bảo chứng minh gia hộ

Già Lam, mùa An cư H.T THÍCH TRÍ THỦ

-o0o -

Dĩ vô sở đắc cố, Bồ-đề tát-đỏa y Bát-nhã-ba-la mật-đa cố tâm vô quái-ngại;

vô quái-ngại cố vô hữu khủng-bố; viễn ly điên-đảo mộng tưởng; cứu cánh

Niết-bàn, Tam-thế chư Phật, y Bát-nhã-ba-la mật-đa cố đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề

Cố tri Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thị đại-thần chú, thị đại minh chú, thị thượng chú, thị vô đẳng đẳng chú, năng trừ nhứt thiết khổ, chơn thiệt bất hư

vô-Cố thuyết Bát-nhã-ba-la-mật-đa chú, tức thuyết chú viết: Yết-đế Yết-đế,

Ba-la yết-đế, Ba-Ba-la-tăng yết-đế, Bồ-đề Tát bà ha

-o0o -

Bởi không sở đắc, Bồ tát nương Bát nhã ba la mật đa, nên tâm không mắc ngại; vì không mắc ngại nên không sợ hãi, xa lìa mộng tưởng điên đảo, rốt ráo niết bàn Chư Phật ba đời nương Bát nhã ba la mật đa nên chứng a nậu

đa la tam miệu tam bồ đề

Nên biết Bát nhã ba la mật đa là chú thần lớn, là chú minh lớn, là chú vô thượng, là chú không gì sánh bằng, trừ hết mọi khổ ách, chắc thật vì không dối

Nên nói chú Bát nhã ba la mật đa, nên nói chú rằng: Yết đế, Yết đế, Ba la Yết đế, Ba la tăng Yết đế, Bồ đề, Tát bà ha

-o0o - TÂM KINH BÁT NHÃ BA LA MẬT ÐA

I

CHÚ GIẢI

DẪN NHẬP

Nói đến Phật giáo Ðại thừa là nói đến Bát nhã Vì, không có Bát nhã,

là không có Phật giáo Ðại thừa Bát nhã là đầu mối, là mạch nguồn từ đó các trào lưu tư tưởng Ðại thừa kể cả Mật giáo dậy khởi

Như vậy trong thực chất, Bát nhã là gì mà có một nguồn sinh lực dồi dào bất tận đến thế?

Bát nhã do Phạn ngữ Prajnõà phiên âm Tàu dịch nghĩa là Tuệ, Trí Tuệ, Không Trí Nhưng dù dịch gì đi nữa cũng không một từ nào trong Hoa văn lột được hết ý nghĩa hàm ẩn trong phạn ngữ Prajnõà Cho nên, văn học Phật giáo Trung Hoa cuối cùng cũng phải dùng từ ngữ phiên âm Bát nhã để chỉ cho loại trí tuệ đặc biệt này, mới có thể tránh mọi ngộ nhận sai lạc cho người học

Thông thường, cứ nói đến trí hay tuệ hay trí tuệ, người nghe lập tức liên tưởng đến trí năng, một trong ba năng lực (cảm năng, trí năng và ý chí) của con người mà các sinh vật không có, hoặc có nhưng ở một mức độ thấp kém Trí hay trí tuệ thường được hiểu như trí khôn hay óc thông minh xán lạn, lãnh hội dễ dàng các kiến thức đã có, hoặc hội ý những kiến thức mới mà loài người sắp phát hiện ra Cái bộ óc thông minh ấy đối với Phật giáo được mệnh danh là thế trí biện thông, bao gồm cả tốt lẫn xấu ngay trong bản chất,

và tác dụng nó thì thường là lành ít dữ nhiều, bởi lẽ trí ấy gắn liền với phiền não khổ đau, hay tệ hơn nữa, nó chính là sản phẩm của chính phiền não khổ đau

Khác với thế trí biện thông, Bát nhã là loại trí tuệ siêu thiện ác, trí tuệ vô phân biệt đã rủ sạch phiền não Cho nên, từ trong bản chất, nó là loại trí tuệ thanh tịnh rỗng lặng, không chút bợn nhơ, trong suốt như hư không, nên

cũng được gọi là không trí Do đó, nó thường xuất hiện như một thứ trí tuệ sâu xa vi diệu, mà Tâm kinh Bát nhã gọi là thâm Bát nhã, trí tuệ sâu xa Vì tính chất nó như thế nên nó hoàn toàn tự tại trước mọi đối tượng nhận thức, trong mọi hoàn cảnh, nó không bị đối tượng hay hoàn cảnh chi phối buộc ràng Từ đấy, nó soi suốt thật thể các pháp tức các hiện tượng trên cõi đời, thấy rõ bản chất của chúng Trí tuệ ấy tự bản chất nó được mệnh danh là Thật tướng Bát nhã Lại cũng trí tuệ đó, trên phương diện tác dụng soi suốt các hiện tượng, thì mang tên Quán chiếu Bát nhã Thật tướng trong suốt vắng lặng, quán chiếu cũng trong suốt rỗng lặng, tuy hai mà một, tuy một

mà hai Và có trong suốt vắng lặng như thế thì mới thấy được cái thực chất nhân duyên sanh của tất cả các pháp Vì đã do nhân duyên sanh, các pháp thảy đều không có tự thể, thảy đều giả hữu, hết thảy đều không Không ở đây phải hiểu là không có thật thể Thuật ngữ Phật giáo gọi cái không ấy là Thuấn nhã đa, tức phiên âm chữ ÚÍnyatË, thường dịch là tánh không

Giáo nghĩa tánh không bắt nguồn từ đâu? Vị trí nó trong giáo lý Phật như thế nào? Chính thống chăng? Bàng thống chăng? Ðó là những câu hỏi cần có giải đáp thì may ra mới tạm có một khái niệm tương đối rõ ràng về Bát nhã Chỉ khái niệm mà thôi, Còn thực chất ra sao, thì phải tu mới chứng được

Ai có nghiên cứu Phật giáo cũng đều biết rằng tinh hoa của Pháp mà Phật dạy chỉ tụ tại một điểm và chỉ một điểm mà thôi Ðó là duyên khởi, cũng gọi

là duyên sanh Phật giáo sở dĩ khác với các thần giáo chỉ một điểm này và ở một điểm này Và ai đã thừa nhận luật duyên khởi thì không thể nào thừa nhận một đấng tạo hóa sáng thế nữa Người đó trên hình thức, dù có theo đạo Phật hay không theo đạo Phật, cũng đã là Phật tử trên bình diện tư tưởng rồi Ngược lại, dù là tăng sĩ, nhưng không thông suốt duyên khởi, thì đó cũng chỉ là ngoại đạo trá hình Nói thế, cốt để nhấn mạnh vai trò chỉ đạo, vai trò tiên quyết của luật duyên khởi trong toàn bộ giáo pháp Phật Không có duyên khởi, không có Phật giáo, cũng như không có Bát nhã thì không có Ðại thừa, như đã khẳng định ngay trong câu mở đầu

Khi đã thừa nhận duyên khởi thì đương nhiên phải thừa nhận hai hệ luận gắn liền với duyên khởi, đó là vô ngã và vô thường Ðã là vô thường thì tác dụng

do nó gây ra là khổ Còn vô ngã thì đương nhiên các sự kiện tự nó là không Không, đây cần nhắc lại, là không có tự thể Từ những cái mắt thấy tai nghe, cho đến những cái ý thức suy nghĩ, hết thảy đều không có tự thể dù chúng đang hiện hữu trước mặt Sự hiện hữu ấy do các duyên (pratÌtyasamutpËda) tức các điều kiện giả hợp mà thành, không có ngã thể, dù bất cứ là ngã thể của hữu tình hay ngã thể của vô tình Vô ngã của hữu tình thì gọi là nhân vô

ngã; vô ngã của vô tình thì gọi là pháp vô ngã Nói rõ ra, tất cả mọi sự vật trong đó gồm cả con người, đều là vô ngã Trường phái Bát nhã triển khai lý luận về hai thứ vô ngã ấy, tức vô ngã về con người, vô ngã về sự vật, mà thành lập thuyết tánh không, chứng minh cho triết học luận lý bát bất là thành tựu bằng đạo học của phương pháp hành trì thực tế để giải quyết khổ đau

Tính chất nhất trí và liên tục từ Phật giáo Nguyên thủy đến Phật giáo Ðại thừa như thế thật quá rõ ràng, trước khi Ðại thừa hưng thịnh, các trường phái

A tỳ đàm chỉ chú trọng đến nhân vô ngã, và ít lưu tâm đến pháp vô ngã Thậm chí có trường phái như nhất thiết hữu bộ chẳng hạn, lại còn chủ trương cực đoan rằng nhất thiết pháp giai hữu với cách ngôn là tam thế thật hữu, pháp thể hằng hữu Ðể đối kháng với chủ trương cực đoan đó, các trường phái A tỳ đàm thuộc Ðại chúng bộ đưa ra chủ trương đối nghịch và cực đoan không kém là nhứt thiết pháp giai không Bằng phương tiện triết học phân tích tinh vi, nghĩa là bằng thuần túy luận lýù các trường phái sau đưa giáo nghĩa của họ đến một cái ngoan không rùng rợn thê thảm Và Niết bàn theo quan điểm này là một trạng thái chết, trong đó xác thân phải biến ra tro bụi, còn ý thức và trí tuệ thì không còn một chút dấu vết lưu lại (khôi thân diệt trí)

Vô ngã, nếu chỉ hiểu được theo nghĩa nhân vô ngã mà thôi, thì không sao tránh khỏi pháp chấp Còn vô ngã, dù bao trùm cả pháp vô ngã, nếu chỉ loanh quanh trong khái niệm triết học do thuần túy lý luận tạo dựng nên, thì

xa rời thực tế, trở thành khô cằn và đưa đạo Phật vào cõi chết Nguy hiểm của triết học dù cho đó là triết học tinh vi u huyền cùng cực đi nữa, chính là

do nhân duyên giả hợp chúng không có ngã thể riêng Sự hiện hữu của chúng chẳng qua chỉ là giả hữu mà thôi Như vậy, cái sở quán (các pháp) vốn dĩ không, thì cái năng quán (trí) cũng phải là không, như vậy mới không

bị chướng ngại và đạt tiêu đích là soi suốt thực tế các pháp Trí ấy mệnh danh là Bát nhã (Prajnõà)

Dứt khoát Bát nhã phải do tu chứng mà tựu thành, không do cái học mà un đúc nên Trong địa hạt này, cái học hoàn toàn bất lực Cái học chỉ giỏi tạo ra một mớ bòng bong khái niệm Hiện thực hóa các khái niệm ấy, phải do công phu hành trì thực tế của đạo học Bởi vì Bát nhã Ba La Mật Ða là một thứ gì sâu xa vi diệu, không dễ gì thể nhập nếu không có sự hành trì Có thể hiểu được như thế thì mới xác định được ba chữ hành và chiếu kiến trong câu mở đầu của Tâm kinh Bát nhã

Hành nghĩa là hành trì Phương pháp hành trì ở đây là pháp quán Bát nhã, tức là một pháp hành thiền riêng của trường phái này, nhờ đó mà hành giả tự mình trực tiếp thấy được cái không của đương thể bị quán Thấy được cái không ấy là quán chiếu Quán chiếu không lìa thực tướng Tuy hai mà một, như đã nói trên Bên dụng bên thể Ngay ở nơi dụng mà bắt được thể Thể hay dụng cũng chỉ một Bát nhã mà thôi Rõ ràng cái học từ chương không có giá trị gì ở đây cả Cũng không có giá trị gì kể cả đến các khái niệm triết học duy lý được tạo dựng trên nền tảng luận lý học hữu danh vô thực

Tuy nhiên, nếu phải do tu đắc mới biết có trí Bát nhã, thì những kẻ chưa tu hay không tu làm thế nào để có một khái niệm về cái trí này? Và làm sao khiến họ có được niềm tin để theo đòi hạ thủ công phu? Nhu cầu được đặt ra

là phải thuyết minh trí ấy để hé cho người muốn tu biết dung mạo hình dáng của nó ra sao Vì vậy mà phải dùng phương tiện để mô tả, đó là văn tự Bát nhã Phạm vi của văn tự Bát nhã bao gồm toàn bộ văn học Bát nhã, từ ngôn thuyết cho đến triết học, nhằm mục đích thuyết minh giáo nghĩa này Nhưng nói theo nghĩa hẹp thì văn tự Bát nhã chính là triết học Bát nhã Cần nhấn mạnh lại một lần nữa rằng, triết học Bát nhã chỉ được dùng như một phương tiện để giới thiệu Bát nhã mà thôi Nó không thể nào thay thế được quán chiếu Bát nhã Lý thuyết không đem lại kết quả cụ thể như công phu thực tập

Nói đến triết học Bát nhã thì phải đề cập đến cơ sở lý luận, căn cứ vào đó triết học này được xây dựng Ðó là luận lý học bát bất mệnh danh là bát bất Trung đạo

Khác với các hệ thống luận lý thông thường đặt cơ bản trên những dữ kiện coi như thực hữu và cố định, hệ thống luận lý mới này là một loại luận lý siêu luận lý, do Long Thọ sáng tạo, nhằm thuyết minh những hiện tượng giả hữu và chuyển biến trong từng sát na, là các pháp duyên sanh như huyễn Phương pháp luận lý này chuyên môn dùng phủ định để khẳng định Bởi lẽ văn pháp vốn là duyên sanh vô thường, không có một pháp nào đứng yên

một chỗ, thì thử hỏi trong trạng huống đó, ta có thể khẳng định được gì không? Cái hiện thực của lát giây trước, không phải là cái hiện thực của lát giây sau Dòng sông phút trước không phải là dòng sông tiếp liền theo đấy Càng không phải là dòng sông năm xưa hay dòng sông trong mười năm tới, tuy cùng mang tên một dòng sông chung Cho nên, đúng theo sự thật, ta không thể khẳng định được gì cả Ðể được gần sát với sự thật hơn, phép luận

lý chơn chánh và lành mạnh buộc ta phải tìm khẳng định trong phủ định là vì thế

Pháp luận lý phủ định này, mãi cho đến giữa thế kỷ XIX mới được các triết gia phương Tây biết đến và được họ tôn xưng là siêu biện chứng Bát bất nghĩa là tám sự phủ định gồm bốn cặp tám điều: sanh, diệt; thường, đoạn; nhứt, dị; lai, xuất Thật ra thì, gặp gì phủ định nấy, mới sát với lý vô thường biến chuyển của vạn pháp Nhưng sở dĩ luận bát bất chỉ quy định có tám điều mà thôi, là vì đấy là tám hiện tượng rõ ràng nhất và tiêu biểu nhất trong tiến trình chuyển biến của sự vật Hễ phủ định cái nọ thì lại khẳng định cái kia theo hai mặt tương đối của nó Như nói bất sinh, đồng thời phải nói đến

có diệt Nói bất sinh bất diệt tức là đồng thời phải nói là thường Nói bất thường thì đoạn tự hiện ra Nói bất đoạn thì nhứt tự hiện ra Nói bất nhứt thì

dị tự hiện ra Nói bất dị thì lai tự hiện ra Nói bất lai thì xuất tự hiện ra Nói bất xuất thì sanh lại tự hiện ra, v.v Vì lẽ ấy, và để được sát với sự thật không ngừng biến chuyển, đừng nên khẳng định cái gì hết Và khi muốn khẳng định thì dùng phủ định mà diễn đạt Thay vì khẳng định diệt thì nên nói bất sanh Thay vì khẳng định đoạn nên nói bất thường, v.v

Phép phủ định này được Long Thọ phát kiến, và dựng thành một cơ sở luận

lý học vĩ đại để thuyết minh giáo nghĩa tánh không của trường phái Bát nhã

Có hiểu được then máy của phép luận lý này, mới hiểu được đoạn: chư pháp không tướng, bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh, bất tăng, bất giảm trong bài Tâm kinh Sáu chữ bất ở trong đoạn này là một loạt phủ định dồn dập, nhằm mục đích khẳng định thực chất của tướng không ở nơi năm uẩn Nói tướng không ấy bất sanh, tức nói nó tịch diệt Nói nó bất diệt tức nói nó thường tại, v.v Trọn cả đoạn này cho đến voâ trí diệc vô đắc là chứng minh tánh không bằng luận lý triết học, để rồi đi đến chỗ dĩ vô sở đắc cố ở đoạn tiếp theo là đưa hành giả vào đoạn thực tế hành trì Triết học thuyết minh là gieo khái niệm để mở đường chỉ lối Tiếp theo là công việc của đạo học phải thành tựu bằng công phu tu hành Thực ích lợi là phần của đạo học, nhưng nếu không nhờ phần triết học soi sáng thì không biết nương tựa vào đâu để lần theo dấu vết mà hành trì Ngược lại, nếu chỉ thuyết minh suông mà

không hạ thủ công phu thì chung quy chỉ dẫm chân một chỗ mà thôi Có lẽ

là tệ hơn nữa: đi giật lùi trên đường tu chứng

Trên đây là những khái niêïm căn bản về đạo học Bát nhã và triết học Bát nhã: đạo học thành tựu bằng phép quán chiếu; triết học xây dựng trên căn bản bát bất Còn nguồn gốc và tiến trình tư tưởng Bát nhã thì như thế nào?

Như trên đã nói, nội dung của giáo nghĩa Bát nhã hàm ẩn ngay trong giáo nghĩa vô ngã, một trong hai hệ luận của duyên sanh do chính Ðức Thế Tôn phát kiến và truyền dạy Vô ngã của nhân (nhân không) và vô ngã của pháp (pháp không) đó chính là nội dung của không tính Bát nhã Giáo nghĩa này đến khoảng giữa thế kỷ thứ nhất trước Tây lịch thì phát triển mạnh và kết thành đóa hoa đầu tiên là kinh Tiểu phẩm Bát nhã xuất hiện trên lá bối Qua thế kỷ thứ I sau Tây lịch, tư tưởng Bát nhã được triển khai thêm nữa và kết tập thành Ðại phẩm Bát nhã Quan điểm lịch sử này, là căn cứ vào quá trình dịch thuật của hai bộ kinh này trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc

Chi lâu ca sấm lần đầu tiên dịch Tiểu phẩm thành Ðạo hành Bát nhã kinh vào năm178 sau Tây lịch Rồi Trúc Pháp Hộ và những người khác dịch Ðại phẩm thành Quang tán và Phóng quang Bát nhã, vào giữa thế kỷ III trở đi Ðến đầu thế kỷ V, La Thập dịch lại với cái tên ta thường biết là Tiểu phẩm

và Ðại phẩm Bát nhã Vào đầu thế kỷ VII Huyền Tráng du hành sang Ấn Ðộ thu góp tất cả các kinh điển thuộc hệ thống Bát nhã về Trung Quốc dịch thành bộ Ðại Bát nhã 600 quyển chia ra tứ xứ lục thập hội Kể cả trước lẫn sau, số kinh trong hệ thống Bát nhã hiện lưu giữ trong Ðại Tạng chữ Hán gồm 720 quyển

Tư liệu và tư tưởng Bát nhã triển khai phong phú vĩ đại như thế, nhưng nếu đúc kết tinh yếu thì thu gọn lại trong một bài Tâm kinh dịch ra Hán văn chỉ

có 260 chữ theo bản của Huyền Tráng Bản này được dịch lần thứ hai Người đầu tiên dịch kinh này là ngài La Thập Cả hai bản dịch này tương đối nhất trí với hai nguyên bản Phạn văn ghi bằng thư pháp Tất đàn trên Lá Bối, được bảo tồn tại Pháp Long tự, Hòryũji, trong thành Nara của Nhật Thường hai bản này được gọi là Lược bản Bát nhã, ngắn gọn nhất, và được liệt kê theo thứ tự thời gian như sau:

1 Ma ha Bát nhã Ba la mật đại minh chú kinh, do ngài Tam Tạng Cưu Ma

La Thập dịch đời Diêu Tần, vào khoảng năm 402 - 412 sau Tây lịch

2 Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh, do ngài Tam Tạng Pháp sư Huyền Tráng phụng chiếu dịch vào đời Ðường, năm 649

Ngoài hai lược bản này, kinh tạng còn có bản:

3 Phật thuyết Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh, do Tam Tạng Pháp sư Nghĩa Tịnh dịch năm 700 Giống như bản Huyền Tráng, trừ phần chú, không dịch

âm mà ghi bằng chữ Tất đàn và sau đó, thêm một đoạn

Ngoài ra, còn có những bản khác, dài hơn, được gọi là Quảng bản Bát nhã, như sau:

4 Phổ biến Trí tạng Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh do Pháp Nguyệt (Dharmacandra) dịch năm 732 đời Ðường

5 Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh, sa môn Pháp Nguyệt dịch; mộc bản được bảo tồn tại Thanh Long tự, Ðông Tháp viện Tuy trùng tên người dịch với bản trên, nội dung hai bản lại khác nhau

6 Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh, do Bát nhã (Prajnõà) và Lợi Ngôn (Li yen) dịch năm 790 đời Ðường

7 Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh, do Trí Tuệ Luân (Prajnõàcakra) dịch năm

12 Ma ha Bát nhã tùy Tâm kinh, do Từ Hiền (sùiksãnanda) dịch năm 700 đời Ðường

13 Phạn bản Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh, do Bất Không Kim Cương (Amoghavajra) dịch năm 720 đời Ðường

Trong Ðại Tạng Kinh Trung Hoa, tôi thấy có một bản dịch ghi là của Kim Cương thượng sư, nhưng vì không đủ chứng cớ cụ thể đây là bản của Bất Không Kim Cương, nên tôi liệt bản này ở phần cuối các bản văn Thêm vào

đó, gần đây lại tìm thấy ở Ðôn Hoàng thạch thất bản dịch Phạn âm của ngài Huyền Tráng; bản này đã từng được khắc vào bia đá chùa Bạch Mã, nơi ngài Huyền Tráng trụ trì và dịch kinh

Không Hải, tức Hoằng Pháp đại sư, sáng tổ Chân Ngôn tôn ở Nhật, là người đầu tiên dịch bản Huyền Tráng sang Nhật ngữ và chú giải kinh, làm kinh nhật tụng cho chính tôn này Từ đây, ở Trung Hoa và Nhật Bản, cũng như ở Việt Nam, bản dịch Huyền Tráng là được hâm mộ và phổ biến sâu rộng hơn hết Cho nên, tôi đã dùng bản Huyền Tráng để dịch và chú thích Các bản kia

ta dùng để nghiên cứu hay tham khảo cho rộng thêm phần kiến văn Bản Huyền Tráng mọi người ai cũng biết, không ai là không thuộc vì rất ngắn và rất gọn

Từ xưa, ngài Minh Châu Hương Hải đã viết bản chú giải tiếng quốc âm xưa nhất hiện còn, mang tên Bát nhã Tâm kinh thích giải Ngài Toàn Nhật cũng

đã từng viết trong Tham thiền vãn:

Chí dồi mài công phu lựa lọc

Kết tri âm giảng đọc Tâm kinh

Cốc mình thức tử tri sinh

Sá chi dế lỗ rành rành đặng mưa

Hơn nữa, ai đọc tụng bản dịch của Huyền Tráng cũng thấy tinh thần sảng khoái, tâm lý an tịnh, có một sự linh cảm vô cùng đặc biệt Chính ngay ngài Huyền Tráng khi đi Ấn Ðộ thỉnh kinh, dọc đường trải qua vô lượng gian khổ, gặp một vị Phạn tăng truyền cho bài Tâm kinh này Ngài học thuộc lòng, âm thầm tụng niệm không ngớt, nhờ sức oai linh gia bị, ngài vượt qua tất cả nguy hiểm của rừng thiêng nước độc, của yêu tinh thú dữ, để rồi cuối

cùng đạt được mục đích tham học, thỉnh được kinh pháp trở về Trung Hoa, thành một nhà đại học vấn, thành tựu sự nghiệp vĩ đại hoằng pháp lợi sanh

mà Ðơng Tây cổ kim thảy đều ngưỡng mộ Cho nên, Tâm kinh Bát nhã này khơng những lý nghĩa vơ cùng sâu xa mà sức cảm ứng cũng vơ cùng linh nghiệm Ai nhất tâm thành tín đọc tụng thì cũng cĩ cơng đức vơ lượng Trong Nam Hải Quán Âm, ngài Chân Nguyên kể chuyện cơng chúa Diệu Thiện xuống địa ngục, gặp cảnh tội nhân khổ đau van xin nên

Cơng chúa thấy thốt thương song

Bèn chuyển Kinh Lịng động đến hồng thiên

Bảo hoa bay khắp bốn bên

Hào quang thấu lọt dưới trên cửa thành

Thiết già giải tích tan tành

Nhất thíết tù rạc siêu sanh một giờ

thì cũng đủ thấy Tâm kinh mầu nhiệm thâm diệu thế nào!

-o0o -

GIẢI THÍCH ÐỀ KINH

Tám chữ BÁT NHÃ BA LA MẬT ÐA TÂM KINH là đề mục của kinh này Sáu chữ trước gồm hai danh từ tiếng Phạn phiên âm là Bát nhã, tức Prajnõàø và ba la mật đa, tức pËramitã Tâm là tiếng Hán dịch chữ Phạn hrïdaya Kinh là tiếng Tàu dịch chữ Phạn sÍtra Vậy nguyên văn Phạn ngữ của Tâm kinh là PrajnõËpËramitË hrïdaya sÍtra

BÁT NHÃ

Bát nhã (prajnõË), Hán dịch là tuệ, trí tuệ Nhưng vì trong Hoa ngữ khơng

cĩ một từ ngữ nào tương đương với từ Bát nhã trong tiếng Phạn nên về sau người ta bắt buộc phải tạo từ mới bằng cách ghép thêm chữ khơng vào để tăng cường và xác định ý nghĩa của từ tuệ và trí và ta cĩ khơng tuệ và khơng trí Nhưng cũng vẫn chưa lột hết ý nghĩa hàm ẩn trong danh từ Bát nhã Nghĩa gốc của Bát nhã chuyên chỉ cho loại trí tuệ đặc biệt, phát sinh từ

cơng hạnh tu hành theo pháp quán khơng mà chứng đắc Ðây là loại trí tuệ thanh tịnh của chư Phật vừa rỗng lặng vừa suốt soi, nhờ đĩ mà quán chiếu được thật tướng của các pháp và thấy rõ các pháp là khơng cĩ tự tánh Ðây khơng phải là loại trí tuệ thế trí biện thơng Vì thế để tránh mọi ngộ nhận vơ tình hay cố ý, văn học Phật giáo Trung Quốc buộc lịng phải dùng y nguyên tiếng Phạn là Bát nhã với những chú giải kèm theo

Trong kinh luận chia Bát nhã thành ba loại: văn tự Bát nhã, quán chiếu Bát nhã và thật tướng Bát nhã Nương nơi văn tự ghi chép trong kinh luận hay nhân nghe diễn giảng về giáo nghĩa Bát nhã mà phát sinh trí tuệ, rồi nhờ đĩ

mà thấu rõ nghĩa văn, khơng bị chướng ngại, trí tuệ ấy gọi là văn tự Bát nhã

Nĩ cũng được gọi là phương tiện Bát nhã, nghĩa là thứ trí tuệ do phương tiện của ngơn ngữ văn tự mà phát sanh Tiến lên một bước nữa, do nương theo các khái niệm đã lý hội được để suy tư quán sát thật tướng các pháp, rời bỏ tướng ngữ ngơn văn tự, trong lúc tâm hành như thế mà thật tướng các pháp

tự phơi bày ra dưới sự xem xét của trí tuệ thì gọi là quán chiếu Bát nhã Từ quán chiếu ấy, gia cơng hành trì quán sát đến một mức thâm sâu nhuần nhuyễn, nhuần nhuyễn đến độ nhứt cử nhứt động, bất cứ nĩi phơ hay im lặng, đều khơng lìa khỏi Bát nhã Từ cạn vào sâu, nhờ sự quán sát nhỏ nhiệm

mà xả bỏ được quán sát thơ phù theo kiểu người đời gọi là dùng nêm nọ trục xuất nêm kia; cứ thế tiến mãi cho đến khi rủ bỏ hết tất cả các tướng phân biệt, tâm niệm bỗng nhiên bừng sáng chĩi, khế hợp hịa đồng và trùm khắp tất cả, khơng cịn ranh giới giữa bỉ thử, nhơn ngã, nội ngoại, thị phi Pháp tánh chơn như tự hiện bày Cái trí tuệ sáng chĩi ấy gọi là thật tướng Bát nhã; cũng gọi là căn bản Bát nhã Thật tướng Bát nhã là chơn thể của Bát nhã Quán chiếu Bát nhã là diệu dụng của Bát nhã Trong chơn thể, nĩ là trí tuệ

vơ phân biệt Cho nên, nĩ cĩ diệu dụng quán chiếu cùng khắp Tuy hai mà một, tuy một mà hai, vì dụng khơng lìa thể Văn tự Bát nhã cũng chính là trí tuệ ấy, nhưng hiện ra trong năng lực lãnh hội những khái niệm về giáo nghĩa Bát nhã xuyên qua văn học và triết học Bát nhã Vì vậy, văn tự Bát nhã chỉ được xem như một loại trí tuệ phương tiện giúp soi đường cho hành giả trên tiến trình tu tập quán chiếu Bát nhã, nhằm khai thơng thật tướng Bát nhã để bước lên bờ bên kia: ba la mật đa

BA LA MẬT ÐA

Từ ngữ này La Thập phiên âm là ba la mật và dịch nghĩa là độ (đưa qua sơng, sang sơng), hay đáo bỉ ngạn: đến bờ kia Ðộ hay đáo bỉ ngạn đều chỉ là những dụng ngữ nĩi lên sự giải thốt khổ đau Cõi sanh tử mà chúng sanh đang trơi lăn được xem như bờ bên này, thì bờ bên kia được ví với Niết bàn,

ở đó, chúng sanh được thoát ra ngoài vòng sanh tử Ngăn cách giữa hai bờ là con sông phiền não Vượt sông phiền não tức đến Niết bàn Vì vậy, bờ bên kia nguyên là dụ ngữ ngầm chỉ cho Niết bàn Và phương pháp để đi đến Niết bàn (đáo bỉ ngạn) là 37 phẩm trợ đạo

Với sự xuất hiện của Ðại thừa mà mở đầu là Bát nhã, con sông ngăn cách không phải chỉ có phiền não mà thôi, nó còn là con sông mê lầm nữa Cho nên, bờ bên kia vừa là giải thoát (niết bàn) vừa là bờ giác ngộ (bồ đề) Ðể đạt được đến bờ bên kia, phải tu theo sáu pháp ba la mật (hay mười pháp) Sáu

ba la mật gồm có: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ (tức Bát nhã) Hành trì bất cứ pháp nào trong sáu pháp ấy cũng đều đạt kết quả mong muốn là bước lên bờ bên kia Nhưng nếu tu theo 37 phẩm trợ đạo hay tu theo năm pháp ba la mật trước thì tâm giải thoát (Niết bàn) đạt được trước, tuệ giải thoát (Bồ đề) tiếp liền sau Như vậy, với các phương pháp trên đây, bờ bên kia có nghĩa ưu tiên là bờ giải thoát Phật giáo Ðại thừa thiên trọng về quả vị giác ngộ hơn, Cho nên, ba la mật Bát nhã được xem như pháp tu đứng hàng đầu trong số sáu ba la mật Theo Ðại thừa, Niết bàn còn có nghĩa viên tịch Tịch tức tịch diệt còn viên tức thành tựu viên mãn cả phước lẫn huệ Nếu thành tựu được vô thượng Bồ đề thì viên mãn cả hai (phước túc và huệ túc) mà giải thoát Như vậy, với Ðại thừa, bờ bên kia có nghĩa là bờ giác ngộ Có biết như thế thì mới hiểu được vì sao cùng theo một pháp tu Bát nhã ba la mật đa, nhưng chư Phật thì chứng đắc Vô thượng Bồ

đề, còn Bồ tát thì đang trên con đường hướng đến Niết bàn, không còn vọng niệm chi phối nữa

Tóm lại, Bát nhã ba la mật đa nghĩa là pháp tu đưa qua bờ giác ngộ ở bên kia sông mê Nội dung của pháp tu này là quán chiếu Bát nhã

TÂM

Tâm có nghĩa là trung tâm, thông thường người đời cho rằng tinh túy của sự vật nằm ngay trong lòng của nó Với con người cũng vậy Như trong con người, đứng về mặt sinh lý mà nói, máu huyết từ tim (tâm) phát ra, chảy khắp thân thể để nuôi các tế bào, rồi quay về tim mà phát ra trở lại Ðứng về mặt tâm lý mà nói, các hiện tượng tâm lý đều phát xuất từ tâm, rồi cũng trở

về đó để phối kiểm lại Vì tâm được hiểu như trung tâm, Cho nên, tất cả tinh hoa được xem như đổ dồn và tập trung về đó Cho nên, trại ra nghĩa bóng, tâm được hiểu là tinh yếu, nghĩa là cái chủ yếu tinh ròng của một việc gì hay một vật gì Tùy từng sự việc khác nhau và theo cách quan niệm chủ yếu ấy đặt ở chỗ nào thì có một danh xưng riêng để nói lên cái chủ yếu ấy cho hợp

cách và sát nghĩa Như vậy chủ yếu trong cái thân này là lõi cây Chủ yếu về mặt đạo đức đối với người Việt Nam là cái tấm bụng; còn chủ yếu về mặt tâm lý là cái ruột non v.v Bụng, ruột, lõi lòng v.v hay tâm, chung quy đều chỉ nói lên cái tinh yếu của sự vật hay của con người mà thôi

Như vậy, Bát nhã Tâm kinh là bài kinh cô đúc tất cả tinh yếu của giáo nghĩa Bát nhã Cũng như A tỳ đạt ma Tâm luận là quyển luận cô đúc tất cả tinh yếu của giáo nghĩa A tỳ đạt ma, Tâm kinh hay Tâm luận là những danh từ thường gặp trong văn học Phật giáo, chỉ cho các bản văn toát yếu của kinh hay của luận, để người học dễ nhớ, dễ thuộc Tức loại “giúp trí nhớ” vậy

Ta có thể dịch Bát nhã Tâm kinh ra tiếng Việt là kinh ruột Bát nhã, kinh lõi Bát nhã hay “bài toát yếu kinh Bát nhã”, hoặc đảo ngược lại cho hợp với ngữ pháp Việt Nam và gọi là Tâm kinh Bát nhã, nếu thấy các danh từ mới dịch chưa quen tai Ngày xưa ngài Chân Nguyên và ngài Toàn Nhật đã dịch là Kinh Lòng

Ta nên biết thêm rằng lời Phật dạy gồm có hai phần: pháp (đạt ma, dharma)

và giáo (tỳ nại da, vinãya) Cả hai nguyên gọi là kinh hết, vì đều do Phật dạy Nhưng về sau giải biệt thành hai tạng riêng, Cho nên, chỉ những sách ghi chép pháp mới gọi là kinh, còn những sách ghi chép giáo thì gọi là luật Tạng ghi chép những lời chú thích biện giải của các Tổ về sau, thì được biệt lập thành một tạng riêng gọi là luận Bài kinh này thuộc tạng kinh

Tóm lại, “Bát nhã ba la mật đa Tâm kinh” nghĩa là: bài kinh tóm thâu yếu nghĩa tinh ròng của pháp tu quán chiếu Bát nhã đưa hành giả lên bờ giác

Lời mở đầu này bao hàm tất cả nội dung của giáo nghĩa Bát nhã Trọn phần chánh tơn kế tiếp về sau, chỉ làm cơng việc quảng diễn nội dung này về hai mặt triết học và đạo học mà thơi Ta cĩ thể nĩi rằng, nếu lời Tâm kinh Bát nhã gồm 260 chữ này là tinh yếu của hệ thống Ðại Bát nhã dày 720 quyển, thì đoạn mở đầu gồm cĩ 25 chữ này lại thêm một lần nữa cơ súc tinh yếu của bài Tâm kinh Phần rịng của giáo nghĩa Bát nhã được kết tinh trong lời mở đầu này

Quán Tự Tại Bồ tát

Bồ tát là tiếng gọi tắt danh từ Bồ đề tát đỏa (phiên âm từ chữ Boddhisattva)

Bồ đề dịch nghĩa là giác ngộ, tát đỏa dịch là hữu tình hay chúng sanh Hai chữ ghép chung với nhau thành ra Bồ đề tát đỏa, cĩ nghĩa là chúng sanh cầu đạo giác ngộ Tàu dịch nghĩa Bồ đề tát đỏa là giác hữu tình, tức hữu tình hướng về giác ngộ, hoặc sắp được giác ngộ.Vì vậy bất cứ chúng sanh nào phát tâm bồ đề cầu đạo giác ngộ, đều gọi là Bồ tát Tuy nhiên, từ cấp mới hướng về đến cấp sắp đạt được, khoảng cách giữa hai bên thật là mù thẳm xa khơi Trong khoảng cách ấy, cĩ nhiều cấp bậc sai khác nhau Từ những kẻ