luận văn thạc sĩ ngành Luật dân sự với đề tài: Nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014

luận văn thạc sĩ ngành Luật dân sự với đề tài: Nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG THỊ THU HUYỀN

NGHĨA VỤ CẤP DƢỠNG THEO LUẬT HÔN

NHÂN VÀ GIA ĐÌNH NĂM 2014

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG THỊ THU HUYỀN

NGHĨA VỤ CẤP DƢỠNG THEO LUẬT HÔN

NHÂN VÀ GIA ĐÌNH NĂM 2014

Chuyên ngành : Luật Dân sự và Tố tụng dân sự

Mã số :60380103

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Lê Văn Bính

Hà nội – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Hoàng Thị Thu Huyền

MỤC LỤC

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGHĨA VỤ CẤP DƯỠNG THEO LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 6

1.1 Lịch sử phát triển của nghĩa vụ cấp dưỡng 6

1.1.1 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam trước năm 1959 6

1.1.2 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam từ năm 1959 đến năm 1986 13

1.1.3 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2000 17

1.1.4 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam từ năm 2000 đến nay 20 1.2 Lý luận chung về nghĩa vụ cấp dưỡng 22

1.2.1 Khái niệm nghĩa vụ cấp dưỡng 22

1.2.2 Đặc điểm của nghĩa vụ cấp dưỡng 23

1.2.3 Ý nghĩa của nghĩa vụ cấp dưỡng 27

1.3 Phân biệt nghĩa vụ cấp dưỡng và nghĩa vụ nuôi dưỡng 29

1.4 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong Luật một số nước trên thế giới 33

1.4.1 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong hệ thống pháp luật Anh 33

1.4.2 Nghĩa vụ cấp dưỡng trong hệ thống pháp luật Hàn Quốc 37

CHƯƠNG 2: NGHĨA VỤ CẤP DƯỠNG THEO LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH NĂM 2014 40

2.1 Điều kiện phát sinh nghĩa vụ cấp dưỡng 40

2.2 Mức cấp dưỡng 46

2.3 Phương thức thực hiện cấp dưỡng 49

2.4 Các quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng trong các trường hợp cụ thể 54

2.4.1 Các trường hợp cấp dưỡng đặc biệt 54

2.4.2 Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên trong gia đình 59

2.5 Chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng 75

2.6 Người có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng 80

2.7 Đảm bảo thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng 82

CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC THI NGHĨA VỤ CẤP DƯỠNG VÀ NHỮNG HẠN CHẾ TRONG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HIỆN HÀNHVỀ NGHĨA VỤ CẤP DƯỠNG CÙNG NHỮNG KHUYẾN NGHỊ CỤ THỂ 85

3.1 Thực tiễn thực thi nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định của luật năm 2014 85

3.2 Một số vướng mắc trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về nghĩa vụ cấp dưỡng 87

3.3 Những khuyến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật về nghĩa vụcấp dưỡng 94

KẾT LUẬN 100

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ xưa tới nay, gia đình luôn luôn là yếu tố quan trọng trong sự phát triển của một đất nước.Bác Hồ đã dạy “Quan tâm đến gia đình là đúng và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt Gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình” [15, tr 251].Tuy nhiên, hiện nay, song song với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, mở cửa thúc đẩy xã hội hóa và hiện đại hóa lối sống, đạo đức của các thành viên trong xã hội thì luôn luôn tồn tại những ảnh hưởng tiêu cực đến lối sống, đạo đức của rất nhiều gia đình, điều đó dẫn đến việc các vi phạm quy định của Luật Hôn nhân và gia đình ngày càng phổ biến Trong một số gia đình đã bắt đầu có những biểu hiện xuống cấp về đạo đức, thể hiện qua lối sống thực dụng, ích kỷ, không quan tâm đến nhau Trong khi đó gia đình là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách con người, là tập hợp đặc biệt của một số thành viên nhỏ trong xã hội được gắn bó với nhau do quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng Với tư cách là thành viên trong gia đình, trong mối quan hệ của họ với nhau thì điều gắn bó trước hết là tình cảm Bình thường khi những người này sống chung thì họ có nghĩa vụ, bổn phận nuôi dưỡng nhau thông qua việc cùng quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau, cùng nhau chăm lo cuộc sống gia đình nhưng vì một số lý do nhất định họ không cùng sống chung nên họ không thể chăm sóc, nuôi dưỡng, chia sẻ Khi đó người có nghĩa vụ nuôi dưỡng phải thực hiện nghĩa vụ của mình bằng cách đóng góp tiền hoặc tài sản khác để bảo đảm nhu cầu thiết yếu của người được nuôi dưỡng Như vậy, việc nuôi dưỡng được thực hiện dưới một phương thức khác đó là nghĩa vụ cấp dưỡng

Cấp dưỡng là một chế định pháp lý quan trọng trong pháp luật về hôn nhân và gia đình ở nước ta và vấn đề này ngày càng nhận được sự chú ý của

1

cộng đồng Việc cấp dưỡng nhằm đảm bảo cho người được cấp dưỡng được hưởng sự quan tâm, chăm sóc về vật chất và tinh thần, đảm bảo cho người được cấp dưỡng có đủ điều kiện tồn tại và phát triển Nó còn thể hiện sự thương yêu, đoàn kết của mọi người quan tâm lẫn nhau và góp phần ổn định

xã hội Để củng cố sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân, gia đình và toàn

xã hội, chế định cấp dưỡng trong Luật Hôn nhân và gia đình góp phần quan trọng vào việc giải quyết vấn đề này Tuy nhiên, có thể xuất phát từ sự thiếu hiểu biết pháp luật, từ sự vô trách nhiệm của người có nghĩa vụ cấp dưỡng hoặc có thể do các quy định của pháp luật về chế định này chưa đầy đủ cho nên các vi phạm về nghĩa vụ cấp dưỡng còn xẩy ra rất nhiều Trong khi đó, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 ra đời với nhiều điểm mới về nghĩa vụ cấp dưỡng mới chỉ có hiệu lực từ ngày 01/01/2015 Do đó, việc tìm hiểu, nghiên cứu các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 về vấn đề này và thực tiễn thực thi là điều rất quan trọng và cần thiết Với mục đích nghiên cứu sâu cả lý luận và thực tiễn thực thi đồng thời có sự so sánh với pháp luật nước ngoài về vấn đề này để có thể đưa ra những giải pháp thích hợp cho những

quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng, học viên chọn đề tài “Nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014” làm đề tài luận văn Thạc sĩ

chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứuđề tài

Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 mới chỉ đi vào thực tiễn đời sống một thời gian ngắn Mặc dù, các quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng được kế thừa từ những văn bản trước đây nhưng những quy định mới thậm chí là cả các quy định cũ vẫn chưa thực sự được hoàn thiện Việc hoàn thiện pháp luật

về Hôn nhân và gia đình nói chung và nghĩa vụ cấp dưỡng nói riêng là vấn đề lâu dài, đòi hỏi sự nghiên cứu sâu và rộng hơn Trong khuôn khổ của một đề tài luận văn, mục đích của đề tài là làm sáng tỏ vấn đề chung về nghĩa vụ cấp

2

dưỡng giữa các thành viên trong gia đình Đồng thời, hiểu thêm một phần nào

đó hệ thống pháp luật của một số nước khác về vấn đề này Qua đó, chỉ ra những tồn tại, vướng mắc trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về nghĩa vụ cấp dưỡng để từ đó đưa ra một số giải pháp và khuyến nghị nhằm góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật về vấn đề này Giúp cho người có nghĩa vụ cấp dưỡng tránh được các trường hợp vi phạm nghĩa vụ cấp dưỡng và có thể thực hiện tốt hơn nữa nghĩa vụ của chính mình đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho cơ quan nhà nước cũng như những người có nhiệm vụ thực thi pháp luật giải quyết vấn đề thực tiễn một cách có hiệu quả hơn

Xuất phát từ những mục đích nêu trên mà đề tài nghiên cứu có những nhiệm vụ sau đây:

Nghiên cứu những vấn đề chung về nghĩa vụ cấp dưỡng làm sáng tỏ các trường hợp phát sinh nghĩa vụ cấp dưỡng, các vấn đề liên quan đến nghĩa

vụ cấp dưỡng như mức cấp dưỡng, phương thức cấp dưỡng… tập trung vào những quy định tiến bộ của luật hiện hành so với những văn bản pháp luật trước đó Qua đó, khẳng định vai trò và ý nghĩa của nghĩa vụ này trong lý luận và thực tiễn

Nghiên cứu các quy định của pháp luật một vài nước trên thế giới để từ

đó có cái nhìn khách quan hơn trong sự so sánh với pháp luật Việt Nam về vấn đề này

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận kết hợp với thực tiễn, đề tài còn phân tích một số hạn chế, vướng mắc còn tồn tại trong quá trình vận hành và áp dụng pháp luật về nghĩa vụ cấp dưỡng, từ đó trình bày hướng hoàn thiện thông qua việc đưa ra các khuyến nghị cụ thể

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Nghĩa vụ cấp dưỡng

3

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chủ yếu xoay quanh vấn đề về nghĩa vụ cấp dưỡng được quy định trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, đồng thời tìm hiểu sơ lược những quy định trước đây cũng như các quy định trong pháp luật của một số nước về vấn đề này Từ đó, tìm ra được sự kế thừa và phát triển các quy định về vấn đề nghĩa vụ cấp dưỡng của pháp luật hiện hành

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng và Nhà nước

ta về Nhà nước và Pháp luật, về hôn nhân và gia đình

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng là phân tích, tổng hợp, lịch sử, so sánh, thống kê

5 Tổng quan tài liệu

Từ lâu các vấn đề xung quanh nghĩa vụ cấp dưỡng đã được các nhà khoa học, giảng viên, học viên luật quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu Rất nhiều bài viết, các công trình nghiên cứu khoa học về vấn đề này như: “Chế định cấp dưỡng trong luật hôn nhân và gia đình - vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận

án tiến sĩ Luật học của Ngô Thị Hường năm 2006”; “Cấp dưỡng theo pháp luật Việt Nam, Tác giả Thu Anh, Nhà xuất bản Tư pháp năm 2006”; “Cấp dưỡng sau ly hôn theo pháp luật Việt Nam hiện nay, Luận văn Thạc sĩ của Lê Tuyết Nhung năm 2014;… Tuy nhiên, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đã

có hiệu lực, thay thế Luật Hôn nhân và gia đình 2000 Do đó, các quy định về nghĩa vụ nghĩa vụ cấp dưỡng cũng có những thay đổi đáng kể, xuất hiện nhiều điểm mới cần phải tìm hiểu, nghiên cứu Chính vì vậy, để có thể tìm hiểu, nghiên cứu đề tài trên cần phải khai thác, kế thừa một số dạng tài liệu như:

Những tài liệu, bài giảng, bài viết, công trình nghiên cứu khoa học đã

có về nghĩa vụ cấp dưỡng;

Các quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng trong thời gian qua;

4

Các quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng của một số nước trên thế giới

6 Địa điểm nghiên cứu

Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

7 Tính mới và đóng góp của đề tài

Hiện nay, ngoài các công trình cứu khoa học đề cập tới vấn đề nghĩa vụ cấp dưỡng được quy định trong các văn bản pháp luật cũ về Hôn nhân và gia đình thì chưa có công trình nghiên cứu tổng quan nào về vấn đề này Có chăng chỉ dừng lại ở các bài viết mang tính chất phân tích các điểm mới của Luật Hôn nhân và gia đình 2014, trong đó có nghĩa vụ cấp dưỡng

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan nhà nước trong việc xây dựng và thực hiện pháp luật có liên quan đến hôn nhân và gia đình Ngoài ra, luận văn còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu ở Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở

đào tạo khác ở Việt Nam

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 03 chương với kết cấu như sau:

Chương 1: Lý luận chung về nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân

và gia đình

Chương 2:Nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm

2014

Chương 3: Thực tiễn thực thi nghĩa vụ cấp dưỡng và những hạn chế trong áp dụng pháp luật hiện hành về nghĩa vụ cấp dưỡng cùng những khuyến nghị cụ thể

5

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGHĨA VỤ CẤP

DƯỠNGTHEO LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

1.1 Lịch sử phát triển của nghĩa vụ cấp dưỡng

1.1.1 Nghĩa vụcấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam trước năm 1959

Nhà nước quản lý xã hội bằng luật pháp, sức mạnh của nhà nước thể hiện thông qua sức mạnh của pháp luật Không có nhà nước nào không ban hành pháp luật Ngược lại, luật pháp do nhà nước đặt ra, luật pháp không đứng tách rời với nhà nước Khi nói về luật pháp là nói về luật pháp của thể chế nhà nước nhất định nào đó Do đó, trong mỗi thời kỳ khác nhau của lịch

sử, pháp luật đều luôn có sự thay đổi phù hợp với sự biến đổi của xã hội

Từ thời nhà Lý và nhà Trần, nền luật pháp đã phát triển hơn nhiều so với các triều đại trước đó, phải kể đến các bộ luật như: Hình - Thư (năm Nhâm Ngọ

- 1042), Quốc triều thông chế (năm Canh Dần - 1230) và Hình Luật thư (năm Tân Tỵ - 1341) Tuy nhiên, các đạo luật này đã bị thất lạc trong các cuộc chiến chống xâm lược phương Bắc Tiêu biểu cho pháp luật thời phong kiến còn lại cho đến ngày nay là các đạo luật được ban hành dưới triều Lê và triều Nguyễn Trong đó, dưới triều Lê, một số văn bản pháp luật còn được giữ lại là Quốc triều hình luật (ban hành vào khoảng cuối thế kỉ thứ 15 dưới đời vua Lê Thánh Tông), Hồng Đức thiện chính thư (ghi chép lại nhiều điềulệ được ban hành dưới triều vua Lê Thánh Tông cùng nhiều bản án thời kì đó), Thiên nam dư hạ tập (năm 1483) và dưới triều Nguyễn có Hoàng Việt

luật lệ ban hành dưới đời vua Gia Long (năm 1815) Trong các đạo luật kể trên, vấn đề cấp dưỡng đã được tiếp cận nhưng mới chỉ ở bước sơ khai

Dưới triều Lê, nho học đang ở giai đoạn thịnh vượng nhất, Nho giáo được đề cao như hệ tư tưởng chính thống của Nhà nước Do đó, pháp luật thời

kỳ này chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng của Khổng Tử và Mạnh Tử Các quan

hệ gia đình được Nho giáo coi trọng, các quy định của pháp luật về gia

6

đình liên quan mật thiết đến quyền lợi của quốc gia Nhà sử học Ngô Sĩ Liên

đã khẳng định: “Vua tôi, cha con, vợ chồng là ba cương lớn trong đạo luân lý của người, ngoài ra không có gì lớn hơn” [16, tr.190] Trên nền tư tưởng đó, trong sách Hồng Đức thiện chính thư đã ghi rõ: “Làm người phải coi trọng sự giáo dưỡng, cha hiền con hiếu làm đầu Làm cha mẹ người ta, phải cấp dưỡng cho cơm áo, không nên vì đứa con một buổi sớm dỗi không ăn, mà cha

mẹ giận đổ bỏ đi” hay “Làm người con thì phải kính nuôi cha mẹ, không được hiềm vì nỗi nghèo khó mà để đến nỗi bội nghĩa cha mẹ Trái lệnh thì phải chiếu pháp luật mà luận tội, để cho được chọn thâm tình đối với hai thân” [7, Điều 161] Con cái phải hết sức thành kính, vâng lời và phụng dưỡng cha mẹ Đó chính là đạo hiếu, là nhân tố đạo đức cốt lõi của nho giáo Trong các sắc luật của nhà vua về đạo đức xã hội và gia đình thì sau chữ trung với vua đạo hiếu đứng ở hàng thứ hai Chính vì vậy mà trong điều thứ hai của Quốc triều hình luật quy định về mười tội ác thì trong đó có tội bất hiếu Một trong những hành vi của tội bất hiếu là nuôi nấng cha mẹ thiếu thốn hoặc không săn sóc, phụng dưỡng cha mẹ Chữ hiếu không bó hẹp trong phạm vi

là nghĩa vụ của con đối với cha mẹ mà rộng hơn nữa đó là nghĩa vụ của con cháu đối với bề trên Quốc triều hình luật đã quy định: "Con cháu trái lời dạy bảo và không phụng dưỡng bề trên, mà bị ông bà, cha mẹ trình lên quan thì bị

xử tội đồ làm khao đinh" [19, Điều 506] Do chịu sự ảnh hưởng rất lớn của thuyết nhân trị nên trong Quốc triều hình luật quy định của pháp luật cũng chính là quy tắc đạo đức, đó là sự đan xen giữa đạo đức và pháp luật Cha mẹ chăm sóc, nuôi dưỡng con; con phụng dưỡng cha mẹ là một nghĩa vụ về đạo đức Vì vậy, khi nghĩa vụ đó không được thực hiện một cách tự giác thì pháp luật quy định biện pháp trừng phạt thích đáng

Dưới triều Nguyễn, nhà Nguyễn rất coi trọng pháp luật Tuy nhiên, có thể nói rằng đây là thời kì suy thoái của nền pháp lí nước ta Các nhà soạn

7