TÁC ĐỘNG CỦA ĐẠI DỊCH COVID19 VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG

Tóm tắt Đại dịch Covid19 đã gây ra những ảnh hưởng toàn diện, sâu rộng đến tất cả các quốc gia trên thế giới và hiện nay vẫn còn diễn biến phức tạp. Nền kinh tế Việt Nam có độ mở lớn, hội nhập quốc tế sâu rộng đã và đang chịu nhiều tác động, ảnh hưởng nghiêm trọng tới hầu hết các lĩnh vực trong đời sống kinh tế xã hội, trong đó có ngành Ngân hàng. Bài viết đề cập đến những ảnh hưởng tiêu cực, và những “điểm sáng” trong hoạt động ngân hàng được tạo bởi dịch Covid. Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy “điểm sáng”, hạn chế “điểm tối”, giúp ngành Ngân hàng tận dụng cơ hội, giảm thiểu thách thức, vượt qua khó khăn, phát huy vai trò tích cực trong việc hỗ trợ phục hổi và phát triển nền kinh tế.

TÁC ĐỘNG CỦA ĐẠI DỊCH COVID-19 VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI

PHÁP ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG

Tóm tắt

Đại dịch Covid-19 đã gây ra những ảnh hưởng toàn diện, sâu rộng đến tất cả các quốc gia trên thế giới và hiện nay vẫn còn diễn biến phức tạp Nền kinh tế Việt Nam có độ mở lớn, hội nhập quốc tế sâu rộng đã và đang chịu nhiều tác động, ảnh hưởng nghiêm trọng tới hầu hết các lĩnh vực trong đời sống kinh tế - xã hội, trong đó có ngành Ngân hàng Bài viết đề cập đến những ảnh hưởng tiêu cực, và những “điểm sáng” trong hoạt động ngân hàng được tạo bởi dịch Covid Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy “điểm sáng”, hạn chế “điểm tối”, giúp ngành Ngân hàng tận dụng cơ hội, giảm thiểu thách thức, vượt qua khó khăn, phát huy vai trò tích cực trong việc hỗ trợ phục hổi và phát triển nền kinh tế

1 Covid-19 và những tác động tiêu cực đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam

Tại Việt Nam, đại dịch Covid-19 chính thức được ghi nhận từ đầu tháng 2/2020 Song, tác động lớn nhất của đại dịch đến nền kinh tế - xã hội nói chung, hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) nói riêng bắt đầu từ giữa tháng 2/2020, đặc biệt nghiêm trọng trong tháng 3 tháng 4 và nửa đầu tháng 5/2020

(đây là khoảng thời gian cả nước thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp cách ly xã hội theo Chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ)

Huy động vốn gặp khó khăn

Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), từ đầu năm

2020 đến nay, NHNN đã 3 lần điều chỉnh giảm đồng bộ các mức lãi suất, tổng mức giảm 1,5 - 2,0%/năm đối với lãi suất điều hành (là một trong các ngân hàng trung ương có mức giảm lãi suất điều hành mạnh nhất trong khu vực) Để hỗ trợ các TCTD có điều kiện giảm nhanh và mạnh lãi suất cho vay đối với doanh nghiệp và người dân, NHNN đã giảm 0,6 - 1,0%/năm trần lãi suất tiền gửi các kỳ hạn dưới 6 tháng, giảm trần lãi suất cho vay ngắn hạn đối với các lĩnh vực ưu tiên với từng mức giảm là 1,5%/năm Chính điều này đã làm giảm nhu cầu gửi tiết kiệm tại ngân hàng của các

cá nhân, tổ chức, hướng sự đầu tư vào các hình thức đầu tư khác, như mua trái phiếu doanh nghiệp, đầu tư bất động sản… Các hình thức đầu tư này có tính “thanh khoản” nên tương lai, khi nền kinh

tế khôi phục, nhu cầu tín dụng tăng lên, các ngân hàng sẽ gặp khó khăn trong việc huy động vốn

Nhu cầu tín dụng giảm

Nhu cầu tín dụng giảm là một trong những thách thức với ngành Ngân hàng Năm 2019, tăng trưởng tín dụng đạt 13,5%, thấp nhất kể từ năm 2014 Dư nợ tín dụng của hệ thống ngân hàng đối với nền kinh tế thời điểm 5 tháng đầu năm 2020 tăng mức thấp nhất trong khoảng 15 năm gần đây, chỉ tăng 1,96% so với cuối năm 2019 Đến cuối tháng 6/2020, tăng trưởng tín dụng

toàn hệ thống đạt 3,26% Mức tăng này thấp hơn khá nhiều so với con số 7,33% của nửa đầu năm 2019 và là mức tăng thấp nhất 7 năm qua tính theo giai đoạn nửa năm Năm 2020, kế hoạch tăng trưởng tín dụng của NHNN dự kiến từ 8 - 10%, tuy nhiên, dịch bệnh đã cản trở kế hoạch tăng trưởng tín dụng Do tác động tiêu cực của đại dịch Covid-19, đã ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng tín dụng nhu cầu tín dụng suy yếu dẫn đến tín dụng tăng thấp hơn rất nhiều các năm trước, mặc dù có sự cải thiện tích cực vào cuối năm Cụ thể, đến cuối quý I/2020, tăng trưởng tín dụng chỉ có 1,31%, cuối quý II/2020 đã tăng dần lên 3,65%, cuối quý III tăng 6,08% và đến 21/12/2020 tín dụng đạt 10,14%, tăng 11,62% so với cùng kỳ năm trước, dự kiến tín dụng cả năm 2020 tăng khoảng 11% so với cuối năm 2019 Mặc dù vậy, mức tăng trưởng tín dụng năm 2020 vẫn thấp hơn so với năm 2019

Mặc dù Việt Nam đã kiểm soát tốt dịch bệnh, tuy nhiên trên thế giới dịch bệnh vẫn đang bùng phát, ảnh hưởng tiêu cực đến tình hình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trong nước, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa có nhu cầu vay vốn mới dù mặt bằng lãi suất cho vay đã giảm khá mạnh so với trước khi có dịch Báo cáo cập nhật triển vọng ngân hàng năm 2020 của Công ty Chứng khoán Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BSC) cho rằng, sự sụt giảm tăng trưởng tín dụng còn đến từ việc các nhà băng cẩn trọng hơn trong việc cho vay, trong đó, tăng trưởng chủ yếu tập trung ở nhóm doanh nghiệp lớn và trái phiếu doanh nghiệp để nhằm hạn chế rủi ro nợ xấu

Nguy cơ nợ xấu gia tăng

Không chỉ ảnh hưởng về cầu tín dụng, dịch Covid-19 cũng ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng tín dụng

Năm 2020 với những khó khăn chồng chất do dịch bệnh, thiên tai liên tiếp xảy ra Các NHTM vẫn đảm bảo có lợi nhuận nhưng tỷ lệ nợ xấu cũng gia tăng Điều này có thể hiểu được bởi dịch COVID-19 gây tác hại nghiêm trọng trên toàn cầu, số người

tử vong cao, hàng loạt doanh nghiệp rơi vào trạng thái khủng hoảng, giải thể, ảnh hưởng không nhỏ đến tiến trình xử lý nợ xấu của các ngân hàng trong năm 2020

Tính đến 14/12/2020, các TCTD đã cơ cấu lại nợ cho khoảng

270 nghìn khách hàng với dư nợ gần 355 nghìn tỷ đồng; miễn, giảm, hạ lãi suất cho vay khoảng 590 nghìn khách hàng với dư nợ trên 1 triệu tỷ đồng Đại dịch Covid-19 bùng phát làm hàng hóa trở nên ách tắc, sản xuất kinh doanh đình trệ, hàng xuất đi không bán được hoặc nếu có đầu ra thì lại thiếu nguồn nguyên liệu đầu vào do các thị trường nhập khẩu nguyên vật liệu đều dừng hoạt động Như vậy, có thể thấy, với việc nền kinh tế rơi vào tình trạng trì trệ, chuỗi cung ứng bị gián đoạn thì doanh nghiệp là những đối tượng sẽ gặp khó khăn đầu tiên, từ đó, ảnh hưởng đến năng lực trả nợ vay cho các ngân hàng Tính đến thời điểm hiện tại, số lượng doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh và chờ giải thể tăng vọt so với cùng kỳ năm ngoái, dẫn đến khách hàng không có khả năng trả nợ đúng hạn, và từ đó gia tăng tỷ lệ nợ quá hạn, gia tăng

nợ xấu Nhiều ngành như nông, lâm nghiệp và thủy sản, doanh

nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu, dịch vụ lưu trú, ăn uống, thực phẩm, đồ uống, vận tải, dệt may, da giầy, điện tử, điện lạnh, dầu khí, du lịch, giáo dục, cùng các doanh nghiệp có thị trường xuất khẩu và nguồn nguyên liệu nhập khẩu chính từ Trung Quốc… đều là những nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề từ dịch bệnh Những doanh nghiệp trong các lĩnh vực này chiếm lượng khá lớn trong số các khách hàng của các ngân hàng, do đó, nguy cơ gia tăng nợ xấu là khó tránh khỏi

Nợ xấu có nguy cơ cao chính là do tác động từ dịch

COVID-19 Ngay cả Chính phủ cũng chỉ đạo phải giãn, hoãn nợ cho rất nhiều khoản vay từ các dự án, nhà đầu tư, doanh nghiệp Thực

tế, các doanh nghiệp chưa phục hồi được hoạt động sản xuất -kinh doanh nên nhiều khoản nợ chưa thanh khoản được Trong khi

đó, chủ trương hiện nay là gỡ khó cho doanh nghiệp nên không thể ngay lập tức bắt các doanh nghiệp phải trả những khoản nợ này mà tạm thời phải “gác lại” Bởi vậy, những khoản khoanh nợ này có nguy cơ trở thành nợ xấu

Hiện nay, các TCTD được phép gia hạn và tái cấu trúc một số khoản nợ Tuy nhiên, về lâu dài đây là các khoản nợ xấu tiềm ẩn Hơn nữa, nợ xấu sẽ có xu hướng gia tăng khi Thông tư 01/2020/TT-NHNN hết hiệu lực hoặc không cho phép giữ nguyên nhóm nợ

Lợi nhuận có xu hướng giảm

Mảng màu cuối cùng trong “bức tranh” ngành Ngân hàng năm 2020 phải kể đến đó là lợi nhuận của hệ thống các TCTD sụt giảm so với kế hoạch Điều này là hệ quả tất yếu khi tỷ trọng thu của tín dụng vẫn chiếm đa số trong tổng thu của ngân hàng trong khi tăng trưởng tín dụng thấp, cùng với đó là do tăng trưởng thu nhập lãi thuần chậm lại vì các chính sách giảm lãi suất

Sau Chỉ thị số 16/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Chỉ thị

số 02/CT-NHNN của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về các giải pháp cấp bách của Ngân hàng nhằm tăng cường phòng, chống và khắc phục khó khăn do Covid-19, nhiều ngân hàng liên tiếp triển khai các chương trình hỗ trợ dành cho khách hàng doanh nghiệp

và khách hàng cá nhân Các ngân hàng đã dành một lượng tín dụng không nhỏ để cho vay mới với lãi suất ưu đãi nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp tục duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh

Cùng với đó, hàng loạt các mức lãi suất cơ bản được NHNN điều hành giảm từ 17/3/2020 Do vậy, số tiền giảm đi do áp dụng các ưu đãi này sẽ làm giảm lợi nhuận của các ngân hàng Các chính sách hỗ trợ, cùng san sẻ rủi ro với khách hàng như vậy chắc chắn sẽ làm giảm đáng kể nguồn thu nhập từ tín dụng

Mặt khác, nguồn thu nhập của các NHTM không chỉ chịu ảnh hưởng từ sự sụt giảm của hoạt động tín dụng mà nguồn thu

từ phí dịch vụ cũng bị ảnh hưởng tiêu cực khi mọi giao dịch, thanh toán trong nền kinh tế bị chậm lại Tuy nhiên, thu nhập từ dịch vụ của các NHTM cũng suy giảm do hỗ trợ khách hàng về phí dịch vụ ngân hàng NHNN yêu cầu các NHTM giảm phí dịch vụ chuyển

tiền qua hệ thống thanh toán điện tử Ngày 31/3/2020, NHNN đã ban hành Thông tư số 04/2020/TT-NHNN điều chỉnh giảm 50% phí giao dịch thanh toán qua hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (có hiệu lực kể từ ngày 1/4/2020) Theo đó, NHNN yêu cầu các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài khẩn trương điều chỉnh giảm phí dịch vụ chuyển tiền qua hệ thống thanh toán điện

tử liên ngân hàng của NHNN cho khách hàng với mức giảm tối thiểu bằng số tiền giảm phí mà NHNN đã điều chỉnh giảm cho TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài NHNN cũng khuyến khích các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài thực hiện giảm phí lớn hơn mức giảm phí của NHNN đã thực hiện Thời gian thực hiện từ ngày 1/4/2020 đến hết ngày 31/12/2020

Bên cạnh đó, các TCTD, NHTM cũng đang phải dồn lực đánh giá, xem xét cơ cấu thời hạn trả nợ cho các khoản vay bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh, vừa hỗ trợ cho khách hàng, vừa tránh bùng phát nợ xấu Kết quả là biên độ lãi ròng của các ngân hàng giảm

do chi phí đầu vào tăng và chi phí đầu ra giảm nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn, nhất là chi phí trích lập dự phòng rủi ro (tăng 60% so với cùng kỳ năm trước), từ đó lợi nhuận của các ngân hàng ít nhiều cũng bị ảnh hưởng

2 “Điểm sáng” trong đại dịch Covid

Môi trường kinh doanh của Việt Nam được đánh giá ổn định

Đại dịch Covid-19 đã gây ra nhiều khó khăn, thách thức cho nền kinh tế, nhưng Việt Nam đang kiểm soát dịch tốt Điều này, tạo cơ hội cho nước ta khẳng định là môi trường đầu tư tốt trong dài hạn với an toàn về dịch tễ, kinh tế và chính trị ổn định, thu hút kiều bào về nước đầu tư cũng như người nước ngoài Đây cũng là

cơ hội cho kinh tế Việt Nam nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng, đồng thời tạo những cú hích cho một số ngành, lĩnh vực của Việt Nam phát triển tốt hơn như lĩnh vực bất động sản, lĩnh vực công nghiệp và một số doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia chuỗi giá trị cung ứng của các doanh nghiệp đó

Góp phần cùng doanh nghiệp chia sẻ rủi ro

Để hỗ trợ cho hoạt động của nhiều ngân hàng thương mại,

nhất là các những ngân hàng nhỏ, NHNN đã phản ứng nhanh chóng và đưa ra các giải pháp, kịch bản ứng phó phù hợp với điều kiện mới, nới lỏng các quy định về tăng trưởng tín dụng và tập trung nhiều vào giám sát, kiểm soát thanh khoản của các NHTM Điều này đã mang lại hiệu quả và đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng, tạo nên những điểm sáng của ngành Ngân hàng

trong năm 2020 Những chính sách mới của NHNN đã bù đắp

phần nào các rủi ro tài chính đối với các ngân hàng trong điều kiện hỗ trợ doanh nghiệp theo Thông tư 01 như giảm lãi suất, tái

cơ cấu nợ

Lợi nhuận từ dịch vụ tài chính phi tín dụng gia tăng

Để thích ứng với tình hình mới, các ngân hàng đang có những chuyển hướng mạnh mẽ trong cơ cấu hoạt động bằng việc

đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ, hạn chế sự phụ thuộc quá nhiều vào tín dụng, giảm thiểu những tác động tiêu cực của nền kinh tế

Cơ cấu thu nhập chuyển dịch sang hướng bền vững hơn khi các nguồn thu của ngân hàng trở nên đa dạng hơn với doanh thu thẻ, bảo hiểm, thanh toán, dịch vụ trái phiếu, tư vấn giải pháp kinh doanh, kinh doanh ngoại tệ Điều này cũng phù hợp với quyết định Quyết định số 986/QĐ-TTg ngày 08/8/2018 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, đưa ra chỉ tiêu phấn đấu tới hết năm 2020, tăng tỷ trọng thu nhập từ hoạt động dịch vụ phi tín dụng trong tổng thu nhập của các ngân hàng thương mại lên khoảng 12 - 13%

Hiệp định thương mại tự do EVFTA tạo cơ hội hợp tác với các ngân hàng trong khối EU

Thông qua việc ký kết loạt các hiệp định thương mại, đầu tư được Chính phủ ký kết với các đối tác quan trọng, các doanh nghiệp Việt Nam nói chung và ngành Ngân hàng nói riêng sẽ có thêm các cơ hội đẩy mạnh hoạt động của mình, đa dạng nguồn vốn khi những cơ hội hợp tác mới được mở ra Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) công bố tháng 5/2020 đã đưa ra ước tính, EVFTA có thể giúp GDP Việt Nam tăng thêm 2,4% và xuất khẩu tăng 12% vào năm 2030 Việc thực thi Hiệp định sẽ góp phần thúc

đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm; từ đó tác động tích cực đến ngành tài chính - ngân hàng

Đây là cơ hội để ngân hàng tiếp cận được với nhiều nhà đầu

tư và đối tác hơn Các ngân hàng Việt Nam có thể kết hợp với ngân hàng châu Âu để thực diện dịch vụ cho khách hàng châu Âu, cũng như doanh nghiệp và người dân Việt Nam kinh doanh ở châu Âu

Dịch bệnh Covid-19 làm thay đổi nhận thức và thói quen sử dụng tiền mặt của người dân, thúc đầy sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thanh toán không dùng tiền mặt

Đó là cơ hội để NHTM triển khai và đẩy mạnh các dịch vụ ngân hàng điện tử, góp phần giúp các NHTM tăng tỷ trọng và lợi nhuận từ hoạt động phi tín dụng Do vậy, trong bối cảnh bệnh dịch, lấy nguy để chuyển thành cơ nhằm thúc đẩy nhanh và mạnh hơn nữa việc phát triển giao dịch số dựa trên Internet banking, mobile banking là phù hợp Việc tăng cường đầu tư công nghệ số giúp cho các ngân hàng gia tăng lợi nhuận do tiết giảm chi phí hoạt động Các ngân hàng đã và đang tập trung vào công nghệ nhằm thay đổi hệ thống quản lý, dịch vụ phục vụ khách hàng, số hóa các nghiệp vụ lõi của ngân hàng, nâng cao khả năng cạnh tranh trong cuộc cách mạng công nghệ 4.0 Dưới tác động của cuộc cách mạng số, các ngân hàng thương mại đang từng bước

áp dụng các công nghệ internet vạn vật kết nối, lưu trữ dữ liệu quy mô lớn, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, robot học giúp

các ngân hàng định hình lại mô hình kinh doanh, thanh toán điện

tử, quản trị, phân tích hành vi khách hàng nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ

Tăng khả năng tự chủ của các ngân hàng trong việc phòng, chống và thích ứng với các biến động, rủi ro.

Dịch Covid-19 cũng là một cơ hội để các ngân hàng nhìn lại chính mình với những thiếu sót, hạn chế trong quá trình hoạt động và từ đó có những giải pháp khắc phục Các yếu tố vĩ mô luôn bất định, khó lường, nếu ngân hàng không có khả năng tự chủ thì sẽ phải luôn chống đỡ, không chủ động được Vì vậy, dịch bệnh Covid-19 là cơ hội để các NHTM thấy được các điểm yếu của mình

Hơn nữa, đây cũng chính là cơ hội để sắp xếp, cơ cấu lại, đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu các NHTM Đây là lúc các ngân hàng nhìn lại cơ cấu hoạt động của mình như cơ cấu doanh thu, chi phí, khách hàng, nhân sự, danh mục đầu tư, đã hợp lý chưa, nguyên nhân của những tồn tại này là đâu? Sau đó, các ngân hàng phải đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu từng lĩnh vực, từng bộ phận Làm sao phải xây dựng được một NHTM hoạt động tự chủ, đa dạng hóa hoạt động, ít phụ thuộc vào hoạt động tín dụng, có khả năng phòng, chống và thích ứng với các biến động bên ngoài nhiều hơn

Ngoài ra, dịch bệnh Covid-19 là cơ hội để các ngân hàng