Đề tài này nghiên cứu Lịch sử Việt Nam phần từ năm 1919 đến nay, thiết kế nội dung các chủ đề lịch sử và những vấn đề lí luận về tổ chức và dạy học lịch sử theo chủ đề theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học lịch sử để làm rõ cơ sở lí luận của đề tài. Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
LÊ THỊ HUYỀN
THIÕT KÕ Vµ Tæ CHøC D¹Y HäC C¸C CHñ §Ò LÞCH Sö VIÖT NAM Tõ N¡M 1919 §ÕN NAY THEO H¦íNG PH¸T TRIÓN N¡NG LùC HäC SINH CHUY£N Sö
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học:
1 TS NGUYỄN VĂN NINH
2 TS NGUYỄN VĂN PHONG
Phản biện 1: GS.TS Nguyễn Thị Côi
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thành Nhân
Trường Đại học Sư phạm Huế - Đại học Huế
Phản biện 3: TS Tưởng Phi Ngọ
Trường ĐH Sư phạm TP Hồ Chí Minh
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường
họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2021
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 31 Lê Thị Huyền, Tích hợp kiến thức về chủ quyền biển đảo trong dạy học
lịch sử thế giới lớp 12 trung học phổ thông, Tạp chí Giáo dục, số 380, kì
2, 4/2016
2 Lê Thị Huyền, Vận dụng phương pháp dự án trong dạy học chủ đề “Bảo
vệ chủ quyền biển đảo” nhằm phát triển năng lực cho học sinh 12 chuyên
Sử, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt, kì 3, 6/2016
3 Le Thi Huyen, Nguyen Van Ninh, Effective use of Original Materials in
High School’s history teaching by topic, American Journal of Educational
http://www.sciepub.com/journal/education
4 Nguyễn Văn Ninh (chủ biên), Dương Tấn Giàu, Lê Thị Huyền, Tống Thị
Quỳnh Hương, Trương Trung Phương, Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019
5 Nguyễn Văn Ninh, Nguyễn Thị Thế Bình (Đồng chủ biên), Lê Thị
Huyền, Nguyễn Thị Lĩnh, Bí quyết chinh phục điểm cao Lịch sử 9, Nxb
Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019
6 Nguyễn Văn Ninh, Nguyễn Thị Thế Bình (Đồng chủ biên), Lê Thị
Huyền, Nguyễn Thị Thanh Thủy, Bí quyết chinh phục điểm cao Lịch sử
10, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019
7 Nguyễn Văn Ninh, Lê Thị Huyền, Thần tốc luyện đề chinh phục kì thi
THPT quốc gia 2019 môn Lịch sử, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019
8 Lê Thị Huyền, Nguyễn Mạnh Hưởng, Vận dụng mô hình lớp học đảo
ngược trong dạy học các chủ đề Lịch sử Việt Nam (1919 – 2000) cho học sinh chuyên Sử ở trường THPT Sơn Tây, Hà Nội, Tạp chí Thiết bị Giáo
dục, số 234, kì 1, tháng 2, 2021
Trang 4MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
1.1 Trong những năm qua, thế giới chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng khoa học công nghệ với xu thế toàn cầu hóa và nền kinh tế tri thức Để bảo đảm sự phát triển bền vững, nhiều quốc gia đã và đang không ngừng đổi mới giáo dục nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho tương lai
Từ xu thế chung của thế giới, đồng thời xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đất nước, những hạn chế, bất cập của chương trình giáo dục hiện hành - không còn phù hợp với xu thế phát triển của thế giới và nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho quá trình phát triển và hội nhập, Việt Nam đã và đang thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục nước nhà theo tinh thần Nghị quyết 29 (NQ/TW) Theo đó, thực hiện đổi mới giáo dục từ mục tiêu tiếp cận nội dung, sang tiếp cận năng lực, xây dựng chương trình, sách giáo khoa (SGK) mới, đổi mới hình thức tổ chức, phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học Để chuẩn bị tốt cho thực hiện chương trình phổ thông mới, Bộ Giáo dục & Đào tạo đã ban hành công văn 4612/BGDĐT - GDTrH (03/10/2017) hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh (HS) từ năm học 2017 - 2018 Công
văn nêu rõ: “Căn cứ chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, lựa chọn các chủ đề,
rà soát nội dung các bài học trong SGK hiện hành tương ứng với chủ đề đó để sắp xếp lại thành một số bài học tích hợp của từng môn học hoặc liên môn; từ đó, xây dựng kế hoạch giáo dục cho từng môn học, hoạt động giáo dục theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất HS phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường” Như vậy, việc xây
dựng và tổ chức dạy học chủ đề theo hướng tinh giản, tránh trùng lặp kiến thức, tạo sự logic, hợp lí trong điều kiện thực tế nhà trường, phù hợp với đối tượng HS, từ đó phát triển năng lực, phẩm chất cho HS là yêu cầu cấp thiết đặt ra đối với giáo viên (GV) hiện nay, đây là một xu hướng đổi mới nội dung dạy học đã và đang được sự chỉ đạo, khuyến khích của các cơ quan quản lí giáo dục Tuy nhiên, hiện nay, việc thiết kế chủ đề còn mang tính tự phát và thiếu cơ sở lí luận
1.2 Trong hệ thống giáo dục của nước ta, các trường THPT chuyên và trường THPT có hệ chuyên là môi trường giáo dục bên cạnh việc thực hiện đầy đủ, toàn diện các yêu cầu giáo dục phổ thông theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đồng thời còn thực hiện nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước Đó là hình mẫu của các trường trung học phổ thông về cơ sở vật chất, đội ngũ nhà giáo và tổ chức các hoạt động giáo dục
Để đào tạo nhân tài, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công cuộc phát triển đất
Trang 5nước, yêu cầu đặt ra đối với các trường chuyên là cần cải cách thể chế đào tạo theo hướng kết hợp học tập với suy nghĩ sáng tạo; học gắn liền với thực hành; giáo dục, đào tạo theo đặc điểm của học sinh thay vì đào tạo theo một khuôn mẫu nhất định, theo một chương trình chung mang tính phổ thông Việc đổi mới thiết kế nội dung dạy học thành các chủ đề, vừa đảm bảo tính cơ bản, tính hệ thống vừa đảm bảo tính khái quát, nâng cao; đồng thời vận dụng linh hoạt các hình thức, phương pháp dạy học theo tinh thần đổi mới, hướng đến hình thành và phát triển các phẩm chất (Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm), năng lực chung (tự chủ và tự học; giao tiếp và hợp tác; giải quyết vấn đề và sáng tạo) và năng lực đặc thù của bộ môn Lịch sử (tìm hiểu lịch sử; nhận thức và tư duy lịch sử; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học) là yêu cầu cấp thiết đặt
ra đối với đội ngũ GV dạy chuyên
1.3 Thành phố Hà Nội – thủ đô của cả nước, sau khi mở rộng địa giới hành chính
đã có số lượng trường THPT nói chung; trường chuyên và trường THPT có hệ chuyên đông nhất cả nước; trong đó có 5 trường THPT có lớp chuyên Sử (4 trường thuộc sự quản lí trực tiếp của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, 1 trường trực thuộc Đại học Quốc gia) với số lượng học sinh đông nhất Là một trong những cái nôi đào tạo nhân tài cho đất nước, Hà Nội cần tiếp tục phát huy lợi thế và nâng cao hơn nữa vai trò của mình trong việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài, cung cấp nguồn lao động chất lượng cao, đáp ứng công cuộc xây dựng, phát triển, hội nhập của thủ đô và đất nước Trong đó, bộ môn Lịch sử nói chung và chuyên Sử nói riêng cần phát huy thế mạnh, khơi dậy niềm tự hào về lịch sử dân tộc, về thủ đô văn hiến, anh hùng, nâng cao phẩm chất, năng lực của HS nói chung và HS chuyên Sử nói riêng Để thực hiện được nhiệm vụ, sứ mệnh nói trên, đội ngũ giáo viên Lịch sử của Hà Nội nói chung, Giáo viên chuyên Sử nói riêng cần tích cực, đi đầu trong công cuộc đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học; sáng tạo, chủ động trong việc thiết kế nội dung, linh hoạt vận dụng các hình thức, phương pháp dạy học nhằm thực hiện hiệu quả mục tiêu đổi mới giáo dục từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực
1.4 Là một giáo viên dạy chuyên, từ thực tiễn quá trình dạy học và yêu cầu đổi mới giáo dục Lịch sử, bản thân tôi nhận thức được sự cần thiết phải nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm; tích cực đổi mới, sáng tạo, linh hoạt trong việc thiết kế nội dung và các phương pháp dạy học lịch sử, phục vụ cho chương trình hiện hành, đồng thời tạo nền tảng tốt để thực hiện chương trình môn Lịch sử mới 2018 Trong đó, việc thiết kế nội dung học tập cho HS chuyên, đồng thời lựa chọn các hình thức tổ chức, phương pháp dạy học phát huy được năng khiếu, hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất người học là cơ hội để tôi được nghiên cứu sâu hơn về chuyên môn, tiếp cận các quan điểm, lí luận dạy học hiện đại, vận dụng hiệu quả các phương pháp dạy học,
Trang 6phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy của bản thân, đồng thời đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nền giáo dục nước nhà nói chung và giáo dục thủ đô nói riêng
Dạy học theo chủ đề là một trong những xu thế của đổi mới giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực học sinh hiện nay Theo đó, nội dung kiến thức được thiết kế thành chủ
đề, có kết cấu chặc chẽ, lôgic, hệ thống, thể hiện được tính liên tục, tính kế thừa và phát triển Việc học tập lịch sử theo chủ đề cũng đòi hỏi người học phải tự giác, tự lực, chủ động hơn Từ quá trình học tập đó mà phát triển được tư duy và hình thành các năng lực cốt yếu cho người học Đặc biệt, những học sinh được học tập trong môi trường chuyên,
có năng khiếu đối với bộ môn Lịch sử, thì việc được tìm hiểu các chủ đề lịch sử có tính
hệ thống, sâu sắc và khái quát có vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực và bản lĩnh cá nhân
Xuất phát từ những yêu cầu thực tiễn nói trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề : “Thiết kế
và tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay theo hướng phát triển năng lực học sinh chuyên Sử trường THPT thành phố Hà Nội ” làm đề tài nghiên
cứu với mong muốn được góp phần vào quá trình đổi mới nội dung và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử nói chung và dạy học chủ đề cho học sinh chuyên Sử nói riêng
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
2.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ
lịch sử cho học sinh các lớp chuyên Sử ở trường THPT
2.2 Phạm vi nghiên cứu
Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:
Về lí luận dạy học bộ môn: Tìm hiểu về lí luận dạy học theo chủ đề; đề xuất cách thức thiết kế chủ đề lịch sử và đề xuất các hình thức, biện pháp tổ chức dạy học chủ đề cho HS chuyên Sử ở trường THPT
Về thời gian: Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 theo Chương trình hiện hành Tuy nhiên, ở một số nội dung chủ đề có sự liên hệ, vận dụng đến hiện nay
Về nội dung kiến thức: Vận dụng kiến thức ở phần Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến nay Trong đó, có sự vận dụng, kết nối ở cả Chương trình phổ thông hiện hành (Chương trình nâng cao) và Chương trình phổ thông 2018
Về địa bàn: Tiến hành khảo sát, điều tra thực tiễn việc dạy và học lịch sử theo chủ đề của giáo viên dạy chuyên Sử và học sinh chuyên Sử tại các trường THPT có hệ chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội
Thực nghiệm sư phạm (TNSP) từng phần và toàn phần qua một số chủ đề ở các lớp chuyên Sử Địa bàn thực nghiệm (TN) là các trường THPT có hệ chuyên, trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, gồm: THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam; THPT chuyên Nguyễn Huệ;
THPT Chu Văn An; THPT Sơn Tây
Trang 73 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
Xây dựng các chủ đề lịch sử Việt Nam từ 1919 đến nay có thể sử dụng trong dạy học lịch sử cho học sinh chuyên Sử ở trường THPT; đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học phần lịch sử Việt Nam nói trên, góp phần đổi mới việc thiết kế nội dung và vận dụng hiệu quả các hình thức, phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng bộ môn Lịch sử
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể của đề tài là:
- Nghiên cứu tổng quan những công trình của các học giả nước ngoài và trong nước có liên quan đến đề tài luận án; làm rõ kết quả nghiên cứu, sự kế thừa và những vấn đề luận án đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu và giải quyết
- Nghiên cứu Lịch sử Việt Nam phần từ năm 1919 đến nay, thiết kế nội dung các chủ đề lịch sử và những vấn đề lí luận về tổ chức và dạy học lịch sử theo chủ đề theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học lịch sử để làm rõ cơ sở lí luận của
đề tài
- Điều tra, khảo sát làm rõ thực trạng dạy học lịch sử theo chủ đề ở các lớp chuyên
Sử ở 04 trường THPT thành phố Hà Nội, phân tích, đánh giá những kết quả đạt được và những vấn đề còn tồn tại
- Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh
- Thiết kế giáo án dạy học theo chủ đề và tiến hành TNSP để khẳng định tính khả thi của những biện pháp đã đề xuất trong đề tài luận án
4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở phương pháp luận:
Luận án nghiên cứu trên cơ sở lí luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhận thức; tư tưởng, quan điểm của Đảng, Nhà nước và chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục và giáo dục lịch sử
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ, luận án sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:
Nghiên cứu lí thuyết: phân tích, tổng hợp những tài liệu Tâm lí học, Giáo dục học,
phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử; nghiên cứu, phân tích chương trình và SGK Lịch
sử, những tài liệu lịch sử có liên quan đến đề tài để hệ thống hóa những khái niệm công
cụ Tìm hiểu các tài liệu có liên quan đến phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay
Trang 8để đánh giá những giá trị về mặt tư liệu, giá trị giáo dục lịch sử và tư tưởng, trên cơ sở
đó thiết kế các chủ đề lịch sử
Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
Điều tra, khảo sát thực trạng: thông qua quan sát, dự giờ, trao đổi, phỏng vấn,
phát phiếu điều tra GV và HS nhằm tìm hiểu thực trạng dạy học theo chủ đề nói chung, và dạy học chủ đề cho học sinh chuyên Sử nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường THPT
Tham khảo, tiếp thu ý kiến của các nhà khoa học, thảo luận trong Bộ môn tại cơ
sở đào tạo, tổng kết kinh nghiệm của các GV dạy chuyên về dạy học chủ đề
Phương pháp thực nghiệm (TN) sư phạm: thiết kế giáo án theo chủ đề và tiến
hành TNSP từng phần, TN toàn phần để khẳng định tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất trong luận án
Sử dụng phương pháp thống kê để xử lý các số liệu thu được trong điều tra thực
trạng và TNSP nhằm rút ra những kết luận khoa học
5 Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế được nội dung các chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay trong dạy học cho học sinh chuyên Sử và đề xuất được các biện pháp tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực HS sẽ góp phần đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng, góp phần hoàn thành mục tiêu dạy học bộ môn
ở trường PT nói chung và cho học sinh chuyên Sử nói riêng
6 Đóng góp của luận án
- Tiếp tục củng cố những cơ sở lí luận của việc thiết kế và tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay theo hướng phát triển năng lực cho đối tượng HS chuyên Sử ở trường phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng và
cả nước nói chung, qua đó làm giàu thêm lí luận dạy học bộ môn
- Cung cấp được bức tranh thực trạng về việc thiết kế, tổ chức dạy học các chủ
đề lịch sử cho đối tượng HS chuyên Sử trên địa bàn thành phố Hà Nội, với những đặc trưng nổi bật của môi trường giáo dục học sinh năng khiếu thủ đô
- Đưa ra được những cơ sở của việc thiết kế các chủ đề lịch sử; quy trình thiết
kế chủ đề lịch sử phù hợp với đối tượng HS chuyên và thực hiện thiết kế các chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến nay theo hướng phát triển năng lực
- Đề xuất được các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề cho HS chuyên Sử theo hướng phát triển năng lực, hướng vào hình thành và phát triển ba thành phần năng lực, gồm: Tìm hiểu lịch sử; Nhận thức, tư duy lịch sử; Vận dụng kiến thức, kĩ năng
đã học
Trang 97 Ý nghĩa của đề tài
7.1 Ý nghĩa khoa học
Luận án góp phần củng cố và làm phong phú thêm lí luận dạy học lịch sử theo chủ đề nói chung và việc thiết kế nội dung và tổ chức dạy học theo chủ đề cho học sinh chuyên Sử nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường PT theo hướng phát triển năng lực HS
7.2 Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ nâng cao nhận thức của GV và HS PT về việc dạy và học lịch sử theo chủ đề Giúp GV và HS biết vận dụng các biện pháp đề thiết kế các chủ đề lịch sử như nguồn tài liệu giảng dạy và học tập cho mình Luận án sẽ là tài liệu tham khảo có ích cho giảng viên, sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử các trường đại học và cao đẳng, GV và HS ở trường THPT
8 Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận án được cấu tạo thành 4 chương:
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận án được cấu tạo thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Chương 2 Thiết kế và tổ chức dạy học các chủ đề theo hướng phát triển năng lực
cho học sinh chuyên Sử ở trường THPT – Lí luận và thực tiễn
Chương 3: Cách thiết kế các chủ đề lịch sử Việt Nam từ 1919 đến nay cho học
sinh chuyên Sử ở trường THPT thành phố Hà Nội
Chương 4: Các biện pháp tổ chức dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm 1919
đến nay theo hướng phát triển năng lực học sinh chuyên Sử ở trường THPT thành phố
Hà Nội Thực nghiệm sư phạm
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1 Các công trình nghiên cứu về thiết kế và dạy học theo chủ đề ở trường phổ thông
1.1.1 Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
Nhìn chung, những nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đã đề cập đến vai trò của
việc thiết kế, xây dựng nội dung bài dạy của giáo viên; trong đó, một số chuyên khảo
Trang 10những năm gần đây đã đề cập đến việc thiết kế nội dung dạy học thành các chủ đề phù hợp với từng đối tượng HS; đồng thời giới thiệu các phương pháp dạy học mới nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của HS trong quá trình học tập theo chủ đề
1.1.2 Nghiên cứu của các tác giả trong nước
Một số giáo trình, sách chuyên khảo, các bài nghiên cứu trong nước đề cập đến việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề Đây là cơ sở khoa học để chúng tôi làm rõ những vấn đề lý luận của đề tài như: Khái niệm về chủ đề, cách thức tổ chức dạy học theo chủ đề; cũng như khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề phù hợp với từng đối tượng HS ở trường THPT
1.2 Các công trình nghiên cứu về thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch
sử ở trường phổ thông
1.2.1 Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
Các tác giả nước ngoài đều khẳng định vai trò của việc thiết kế nội dung dạy học lịch sử theo chủ đề đối với hoạt động dạy của giáo viên và học tập HS Nhiều công trình cũng đề xuất các hình thức, phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động học tập của HS Những nghiên cứu của các tác giả nước ngoài không chỉ góp phần khẳng định tính đúng đắn, khả thi của đề tài, mà còn là một trong những cơ sở giúp chúng tôi vận dụng, đề xuất các hình thức, phương pháp dạy học chủ đề phù hợp với đối tượng và phát huy được năng lực học tập của HS
1.2.2 Nghiên cứu của các tác giả trong nước
Các nhà giáo dục Lịch sử trong nước đã xây dựng được cơ sở lí luận của việc thiết
kế nội dung học tập và nghiên cứu, đề xuất các hình thức, phương pháp dạy học phù hợp với các đối tượng HS Đặc biệt, các nghiên cứu trong những năm gần đây đều có sự nhấn mạnh đến việc thiết kế kiến thức lịch sử thành các chủ đề như một sự đổi mới về nội dung và đề xuất các hình thức, tổ chức dạy học chủ đề nhằm phát triển năng lực HS, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục lịch sử nói riêng Những nghiên cứu của các tác giả trong nước là cơ sở quan trọng để chúng tôi hoàn thiện cơ sở lí luận của đề tài, thiết kế các chủ đề lịch sử cho HS chuyên và lựa chọn, đề xuất các hình thức, phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng
1.2.3 Các công trình nghiên cứu về tổ chức dạy học chủ đề cho học sinh chuyên Sử ở các trường THPT
Ngoài các Tài liệu tập huấn về phát triển chương trình, tài liệu dạy học môn
chuyên cấp trung học phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có một số cuốn dùng tài liệu
bồi dưỡng HS giỏi môn Lịch sử THPT đã đề cập đến việc thiết kế và tổ chức dạy học chủ
đề lịch sử cho HS chuyên Tuy nhiên, nhìn chung, các công trình nghiên cứu về thiết kế và
tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử Việt Nam cho đối tượng HS chuyên còn rất ít Đặc biệt, hiện nay vẫn chưa có tác giả nào nghiên cứu về việc thiết kế và tổ chức dạy học các chủ
đề lịch sử từ 1919 đến nay theo hướng phát triển năng lực cho đối tượng HS chuyên Sử ở
Trang 11trường THPT thành phố Hà Nội Đây cũng chính là nhiệm vụ luận án đặt ra và giải quyết
1.3 Những vấn đề luận án kế thừa và tiếp tục nghiên cứu
1.3.1 Đánh giá những kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố
Qua nghiên cứu tài liệu, chúng tôi kế thừa những vấn đề sau đây:
- Một số vấn đề lý luận về việc thiết kế các chủ đề học tập cho các đối tượng HS trong DHLS ở trường THPT nói chung và HS chuyên Sử nói riêng như: Khái niệm, phân loại chủ đề; các đặc điểm của chủ đề trong DHLS ở trường THPT
- Các hình thức, phương pháp tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS
- Nguyên tắc, cơ sở để thiết kế các chủ đề Lịch sử phù hợp với đặc điểm nhận thức của các đối tượng HS
1.3.2 Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
Thứ nhất, tiếp tục củng cố, làm rõ những cơ sở lí luận của việc thiết kế và dạy học
lịch sử theo chủ đề nói chung và cho học sinh chuyên Sử nói riêng trong dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh; Làm rõ nội hàm các khái niệm liên quan đến
đề tài: chủ đề, thiết kế và tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề
Thứ hai, nghiên cứu, khảo sát làm rõ thực trạng của giáo dục lịch sử, những thành
tựu, vấn đề còn tồn tại; chỉ ra yêu cầu cấp thiết của việc đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Làm rõ thực trạng của việc dạy học theo chủ đề cho học sinh phổ thông nói chung và học sinh chuyên Sử nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường PT hiện nay Qua đó, phân tích, đánh giá nguyên nhân của những thành tựu và hạn chế, nhằm rút ra kết luận khoa học làm căn cứ thực hiện đề tài luận án
Thứ ba, nghiên cứu chương trình, định hướng đổi mới về nội dung dạy học, từ đó
thiết kế các chủ đề dạy học phần lịch sử Việt Nam từ 1919 đến nay cho đối tượng học sinh chuyên Sử trên địa bàn thành phố Hà Nội Đồng thời tổng kết lí luận, khảo sát thực tiễn đề xuất các hình thức tổ chức và biện pháp dạy học các chủ đề lịch sử theo hướng phát triển năng lực
Thứ tư, thiết kế giáo án và tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn
phần) để đánh giá tính khả thi của những biện pháp được đề xuất trong luận án
Thứ năm, thông qua kết quả nghiên cứu của luận án, rút ra những kết luận khoa
học về vấn đề thiết kế và tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh
Nếu hoàn thành những nhiệm vụ nói trên, đề tài không chỉ giải quyết được nhiệm
vụ đổi mới thiết kế nội dung và các hình thức, phương pháp dạy học Lịch sử theo chủ đề cho HS chuyên Sử thành phố Hà Nội mà còn có thể đáp ứng yêu cầu cho cả đội ngũ GV
và HS chuyên Sử trên phạm vi cả nước
Trang 12CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH CHUYÊN SỬ
Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
2.1 Cơ sở lí luận
2.1.1 Quan niệm về chủ đề và thiết kế chủ đề lịch sử
2.1.1.1 Khái niệm
Chủ đề lịch sử là những vấn đề nổi bật, trọng tâm, cốt yếu của từng giai đoạn,
thời kì lịch sử hay là tập hợp hệ thống nội dung các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối liên hệ mật thiết với nhau
* Thiết kế chủ đề lịch sử
Thiết kế chủ đề lịch sử là việc sắp xếp, tập hợp, kết nối, hệ thống những đơn vị kiến thức lịch sử có liên quan thành các chủ đề lịch sử Hệ thống kiến thức đó là những vấn đề nổi bật, trọng tâm, cốt yếu của từng giai đoạn, thời kì lịch sử hay tập hợp hệ
thống nội dung các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối liên hệ mật thiết với nhau
2.1.1.2 Các loại chủ đề trong môn lịch sử ở trường THPT
Theo chương trình hiện hành: có các loại chủ đề sau đây:
- Phân loại chủ đề theo chương trình, sách giáo khoa có các chủ đề lớp 10, 11, 12
- Phân loại chủ đề theo địa điểm, không gian xảy ra sự kiện có thể xây dựng các chủ đề lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương
- Phân loại chủ đề theo nội dung kiến thức lịch sử, có các chủ đề về chính trị, quân
sự, kinh tế, văn hóa vv
- Phân loại chủ đề theo phân kì lịch sử (thời gian) có các chủ đề như: Đại Việt thế
kỉ X – XV; Cuộc vận động giải phóng dân tộc ở Việt Nam 1930 – 1945; Quan hệ quốc tế
Trang 13* Dạy học theo chủ đề (Themes based learning)
Là hệ thống các phương pháp của người thầy, tổ chức để học sinh học tập các vấn
đề lịch sử, ở đó hệ thống kiến thức có sự tích hợp, tinh giản, logic thành các chủ đề gắn với yêu cầu thực tiễn, hướng tới mục tiêu hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất cho HS
* Tổ chức dạy học theo chủ đề
Là một mô hình mới cho hoạt động lớp học khác với giờ học truyền thống (đặc trưng là những bài học ngắn, những đơn vị kiến thức có tính độc lập) bằng việc chú trọng thiết kế, xây dựng nội dung học tập có tính tổng quát theo chủ đề liên quan đến các nội dung kiến thức của một hoặc nhiều môn học và với những vấn đề gắn liền với thực tiễn Đồng thời chú trọng vận dụng linh hoạt các hình thức tổ chức, phương pháp dạy học theo tinh thần đổi mới phù hợp với từng chủ đề nhằm hướng đến mục tiêu phát triển năng lực học sinh
2.1.3 Thiết kế các chủ đề lịch sử cho HS chuyên Sử theo hướng phát triển năng lực
2.1.3.1 Quan niệm về năng lực
Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể
Môn Lịch sử góp phần hình thành, phát triển phẩm chất chủ yếu và năng lực chung theo các mức độ phù hợp với môn học, cấp học đã được quy định tại Chương trình tổng
thể Trong đó, tập trung vào 3 nhóm năng lực chung, cốt lõi là: Tự chủ và tự học; Giao
tiếp và hợp tác; Giải quyết vấn đề và sáng tạo; hình thành và phát triển 5 phẩm chất cốt
yếu là: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm Năng lực đặc thù bộ môn lịch sử bao gồm: tìm hiểu lịch sử; nhận thức và tư duy lịch sử; vận dụng kiến thức, kĩ
năng đã học
2.1.3.2 Đặc điểm của đối tượng HS chuyên Sử
- Có khả năng (năng khiếu) nhất định với việc học tập bộ môn Lịch sử: thông tuệ,
sáng tạo, có khả năng tự học bộ môn
- Có niềm đam mê, yêu thích môn học
- Có điều kiện học tập lịch sử chuyên sâu
2.1.3.3 Thiết kế các chủ đề lịch sử cho HS chuyên Sử theo hướng phát triển năng lực
Thiết kế các chủ đề lịch sử cho HS chuyên Sử theo hướng phát triển năng lực là sự đổi mới trong việc xây dựng nội dung học tập cho đối tượng HS chuyên Trên cơ sở mục tiêu, nội dung chương trình, đặc điểm đối tượng HS, GV thiết kế nội dung học tập thành các