Luan van chuyen de xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập có nội dung hình học để b¬ước đầu rèn luyện t¬ư duy logic cho học sinh líp 5 chuan

Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu riêng về tư duy logic và bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh thông quaviệc sử dụng hệ thống bài tập có nội dung hình

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xu thế hội nhập và phát triển đòi hỏi Giáo dục và Đào tạo phải

đổi mới để đào tạo nên những người lao động có tư duy sáng tạo, có khảnăng giải quyết các vấn đề trong xã hội; mà muốn có tư duy sáng tạo thìphải rèn luyện cho học sinh biết tư duy, suy luận một cách logic Như vậyviệc bồi dưỡng và rèn luyện tư duy logic cho học sinh là một nhiệm vụquan trọng của nhà trường phổ thông

1.2 Rèn luyện tư duy logic cho học sinh là một nhiệm vụ lâu dài,

không thể thực hiện trong chốc lát Vì vậy ngay từ khi mới cắp sách đếntrường, nhà trường phải có nhiều biện pháp để từng bước rèn luyện tư duylogic cho các em

Môn Toán được coi là môn học công cô để rèn luyện cho học sinh cócác phẩm chất của người lao động mới Dạy học Toán nói chung và dạyhọc các Yếu tố hình học trong nhà trường tiểu học nói riêng có ý nghĩa rất

to lớn đối với sự hình thành và phát triển tư duy logic cho học sinh

1.3 Thực tế hiện nay đã có rất nhiều nhà giáo, nhà nghiên cứu với

nhiều công trình nghiên cứu về tư duy nói chung và tư duy logic nói riêng.Tất cả đều khẳng định sự cần thiết phải phát triển tư duy logic cho họcsinh Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu riêng

về tư duy logic và bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh thông quaviệc sử dụng hệ thống bài tập có nội dung hình học

1.4 Mặt khác, thực tế giảng dạy Toán nói chung và dạy học các Yếu

tè hình học nói riêng ở các trường tiểu học hiện nay cho thấy việc rènluyện tư duy logic cho học sinh còn chưa được định hướng rõ ràng và cụthể Đứng trước thực trạng đó và xuất phát từ vị trí, vai trò, tầm quan trọngcủa việc rèn tư duy cho học sinh nói chung và tư duy logic cho học sinh

tiểu học nói riêng, chúng tôi đã chọn và nghiên cứu đề tài: “Xây dựng và

sử dụng hệ thống bài tập có nội dung hình học để bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5”

Vấn đề phát hiện, bồi dưỡng và rèn luyện tư duy logic cho học sinh cũngđược nhiều tác giả quan tâm chú ý Tác giả M Alêcxxep đã chỉ ra các đặctrưng của tư duy logic và yêu cầu phải phối hợp nhiều biện pháp để rèn luyện

tư duy logic cho học sinh; tác giả Dabotin, Ozahecrh nhấn mạnh đến việc đặtcâu hỏi, trả lời câu hỏi và rèn tư duy logic qua việc giải các bài tập toán học

Ở trong nước, tác giả Phạm Văn Hoàn, Trần Thúc Trình, Phạm GiaCốc, Nguyễn Bá Kim, Vò Dương Thuỵ,Vũ Quốc Chung, Trần Diên Hiển,Nguyễn Thị Xuân, Trịnh Lưu Tuấn, cũng đã có nhiều công trình nghiêncứu dưới nhiều góc độ khác nhau về tư duy logic và rèn luyện tư duy logiccho học sinh

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài là nhằm xây dựng hệ thống các bài tập có nộidung hình học để bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5 vàđưa ra quy trình sử dụng hệ thống bài tập đó

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu một số vấn đề lý luận và thực tiễn về rèn luyện tư duy logiccho học sinh tiểu học

Xây dựng hệ thống bài tập có nội dung Hình học nhằm bước đầu rènluyện tư duy logic cho học sinh líp 5

Xây dùng quy trình bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp

5 thông qua việc sử dụng hệ thống bài tập có nội dung Hình học

Tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả và tính khả thicủa quy trình bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5 thông quaviệc sử dụng hệ thống bài tập có nội dung hình học.

5 Khách thể nghiên cứu

Quá trình rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5 qua dạy học cácbài tập có nội dung hình học ở các trường tiểu học

6 Đối tượng nghiên cứu

Tư duy logic của học sinh tiểu học trong dạy học toán có nội dunghình học ở líp 5

7 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống bài tập có nội dung hình học phù hợpđồng thời vận dụng được các bài tập đó một cách hợp lý thì bước đầu gópphần rèn luyện tư duy logic cho học sinh tiểu học và góp phần nâng caohiệu quả dạy học toán ở líp 5

8 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: phân tích, tổng hợp:

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra, quan sát, thực tập sư phạm,tổng kết, rút kinh nghiệm

9 Những đóng góp mới của đề tài

- Đề tài đã xây dựng được hệ thống bài tập (gồm 130 bài) có nộidung Hình học để bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5;

- Đề tài đã góp phần bổ sung thêm một giải pháp bước đầu rèn luyện

tư duy logic cho học sinh thông qua việc sử dụng hệ thống bài tập trongdạy học toán ở Tiểu học

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục,phần nội dung của luận văn gồm có 3 chương

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương II: Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập có nội dung

hình học để bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5

Chương III: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số vấn đề về tư duy

1.1.1.1 Khái niệm về tư duy

1.1.1.2 Các thao tác của tư duy toán học

a Thao tác phân tích

b Thao tác tổng hợp

c Thao tác so sánh

d Thao tác trừu tượng hoá

e Khái quát hoá

1.1.1.3 Vai trò của tư duy

Tư duy toán học có tác dụng rất to lớn đối với nhận thức Đó là giúpngười học suy luận được theo một sơ đồ logic; tìm ra con đường và cáchthức ngắn nhất để đi đến mục đích; sử dụng chính xác các ký hiệu, ngônngữ toán học; lập luận và suy luận chặt chẽ; ứng dụng thực tế đời sống mộtcách có hiệu quả nhất và thiết thực nhất

* Thông qua việc học toán sẽ giúp phát triển trí thông minh, óc sáng

tạo và thãi quen làm việc một cách khoa học trong cuộc sống

* Qua học toán học sinh biết vận dụng những điều đã học (công thức

tính, cách suy luận,…) để giải quyết các vấn đề toán học và cùng với việchọc tập các môn học khác các em sẽ biết vận dụng những điều đã học đểgiải quyết các vấn đề trong cuộc sống

* Tư duy trong việc học tập toán còn giúp học sinh xem xét đánh giá

bài làm của các bạn Qua đó thấy được đâu là kết luận khoa học, hợp lý,logic và đúng đắn, kết luận nào là vô giá trị

* Việc học tập toán đòi hỏi học sinh phải biết tự mình xem xét các

vấn đề, tự mình tìm tòi cách giải quyết các vấn đề, tự mình thực hiện cácphép tính, tự mình kiểm tra lại các kết quả … Nhờ vậy sẽ hình thành ở các

em ý thức tự học tập, tự phấn đấu, tự rèn luyện, tự vươn lên

1.1.1.4 Phân loại trình độ tư duy

Có nhiều cách phân loại trình độ tư duy nhưng theo đa số các nhànghiên cứu thì trình độ tư duy được phân làm 3 mức độ như sau:

- Thứ nhất là tư duy trực quan - hành động

- Thứ hai là tư duy trực quan - hình ảnh

- Thứ ba là tư duy trừu tượng

Khi xét đặc trưng của tư duy, các nhà tâm lí cho rằng tư duy trừutượng gồm 3 thành phần: tư duy phân tích; tư duy logic; tư duy lược đồkhông gian

1.1.2 Một số vấn đề về tư duy logic

1.1.2.1 Khái niệm

Theo quan điểm của B.A.Ozahecrh thì Tư duy logic là loại tư duy

trong đó yêu cầu chủ thể phải có kỹ năng rót ra các hệ quả từ những tiền

đề cho trước; kỹ năng phân chia những trường hợp riêng biệt và hợp chúng lại; kỹ năng dự đoán kết quả cụ thể bằng lý thuyết, kỹ năng tổng quát những kết quả đã thu được

1.1.2.2 Đặc điểm tư duy logic của học sinh tiểu học

Học sinh tiểu học nhất là các líp đầu cấp, thường phán đoán theo cảmtính riêng của mình nên suy luận thường mang tính chất đơn giản Khi suyluận, luận cứ logic của các em còn gắn nhiều với thực tế sống, với quan sátthực nghiệm Các em khó chấp nhận các giả thiết có tính chất hoàn toàn

quả của một suy luận đúng Các em còng khó khăn trong việc phân tíchcác thuật ngữ hay mệnh đề toán học Vì vậy ở các líp đầu cấp đôi khi lạithấy trường hợp học sinh giải bài tập đi đến kết quả đúng nhưng lại khôngthể nói lại là mình đã giải như thế nào Ở giai đoạn cuối tiểu học, học sinhmới dần dần ý thức được về thao tác nhận thức đưa đến kết quả chứ khôngphải chỉ dừng lại ở việc phát hiện kết quả.

1.1.2.3 Ý nghĩa của việc rèn luyện tư duy logic cho học sinh tiểu học

- Bằng việc phát triển tư duy logic cho học sinh, giáo viên thực hiệnđược nhiệm vụ của mình là góp phần đào tạo thế hệ trẻ thành con ngườiphát triển toàn diện, có thể kế tiếp và làm dạng danh sự nghiệp cha ông

- Tư duy logic được rèn luyện và phát triển sẽ thúc đẩy quá trìnhnhận thức làm cho quá trình nhận thức đạt được kết quả bằng con đườngngắn nhất, mất Ýt sức lực nhất và Ýt có sai sót nhất

- Học sinh với tư duy phát triển bao nhiêu thì kết quả hoạt động củacác em càng mang lại hiệu quả nhiều bấy nhiêu Tư duy được hình thành

và phát triển trong hoạt động và chính tư duy cũng chỉ đạo hoạt động giúpcác em nhiều phương pháp hợp lý nhằm đạt đến mục đích đã đặt ra

- Tư duy logic phát triển sẽ giúp ngôn ngữ phát triển Vì tư duy vàngôn ngữ có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Ngôn ngữ là công cụ của tưduy Nếu tư duy logic phát triển thì ngôn ngữ của trẻ sẽ mạch lạc, có tínhthuyết phục, lý lẽ chặt chẽ, kết cấu đầy đủ; nhưng ngược lại tư duy logickém thì hiệu quả sử dụng ngôn ngữ do đó cũng hạn chế

1.1.2.4 Yêu cầu của việc rèn luyện tư duy logic toán đối với học sinh tiểu học

1 Phải giúp học sinh nắm vững các thuật ngữ và ký hiệu toán họctrong chương trình toán ở tiểu học

2 Giúp học sinh biết mô tả và nhận thức được đầy đủ, đúng đắn cácdấu hiệu đặc trưng của khái niệm toán học ở tiểu học Chẳng hạn như: biết

dùng các dấu hiệu đặc trưng để phân biệt các khái niệm; biết vận dụngkhái niệm trong giải toán,…

3 Giúp học sinh có khả năng suy luận chính xác và chặt chẽ

1.1.3 Một số vấn đề về suy luận

Suy luận là rót ra mệnh đề mới hoặc từ nhiều mệnh đề đã có Nhữngmệnh đề đã có gọi là những tiền đề của suy luận Mệnh đề mới được rót ra

là kết luận của suy luận

Có hai kiểu suy luận thường gặp trong toán học là: suy luận diễn dịch

và suy luận nghe có lý

Trong toán học, suy luận nghe có lý lại được phân chia thành hailoại: suy luận quy nạp và suy luận tương tự

Trong suy luận quy nạp, người ta lại phân chia thành hai loại: quynạp hoàn toàn và quy nạp không hoàn toàn

1.1.4 Vị trí, chức năng của bài tập toán

Bài tập toán có vị trí quan trọng Nó là phương tiện rất có hiệu quả đểgiúp học sinh nắm vững tri thức, phát triển tư duy, hình thành kỹ năng, kỹxảo và ứng dụng toán học vào thực tiễn

Bài tập toán có những chức năng sau :

- Chức năng dạy học: hình thành, củng cố cho học sinh những trithức, kỹ năng, kỹ xảo khác nhau của quá trình dạy học

- Chức năng phát triển: phát triển năng lực tư duy của học sinh đặcbiệt là rèn luyện những thao tác trí tuệ, hình thành khả năng tư duy toánhọc

- Chức năng kiểm tra: đánh giá quá trình dạy - học của giáo viên vàhọc sinh; đánh giá khả năng tiếp thu kiến thức và trình độ phát triển tư duycủa học sinh

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Một số hạn chế của học sinh khi học các Yếu tố hình học ở líp 5

- Các biểu tượng hình học trong học sinh còn không được rõ ràng và vữngchắc Chẳng hạn như khái niệm về hình tròn và đường tròn.

- Khi mô tả một hình, học sinh thường không mô tả đầy đủ các dấu hiệuđặc trưng của một hình, có khi mô tả thừa, cũng có khi mô tả thiếu các dấuhiệu

- Việc nhận dạng các đối tượng hình học của học sinh đôi khi còn thiếuhoặc không đúng

- Có nhiều học sinh còn sai lầm khi thực hiện vẽ hình

- Nhiều học sinh sai khi biểu diễn các hình không gian

- Sai do không hình dung các yếu tố không gian mà lệ thuộc vào trực giác

- Đa số học sinh đều học và làm theo mẫu, không có điều kiện và cũngkhông có thãi quen sáng tạo ra những cách khác

- Học sinh tiểu học ngại phải làm những bài tập yêu cầu phải lập luận, diễnđạt bằng lời mà chỉ thích làm các bài tập tính toán, áp dụng công thức

- Khả năng suy luận logic để bảo vệ ý kiến của các em còn hạn chế vì các

em không được rèn luyện thường xuyên, không có thãi quen suy luận,không có thãi quen lật lại vấn đề, phủ định vấn đề

1.2.2 Thực trạng rèn luyện tư duy logic cho học sinh thông qua việc sử dụng hệ thống bài tập có nội dung hình học ở líp 5

a Mục đích điều tra

Tìm hiểu thực trạng rèn luyện tư duy logic cho học sinh ở líp 5 thôngqua việc sử dụng hệ thống bài tập toán nói chung và hệ thống bài tập cónội dung hình học nói riêng

b Đối tượng điều tra

Đối tượng điều tra của chúng tôi là những giáo viên đang giảng dạytại một số trường tiểu học ở Quảng Ninh, Hà Nội và Hải Dương

c Nội dung điều tra

Để điều tra thực trạng rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5chúng tôi đã sử dụng phiếu điều tra gồm 8 câu hỏi có nội dung về nhận

thức, thỏi độ cũng như hành vi của giỏo viờn về vấn đề rốn luyện tư duylogic cho học sinh (phiếu điều tra ở phần phụ lục)

d Phương phỏp điều tra

Chỳng tụi tiến hành điều tra thụng qua phiếu điều tra Bờn cạnh đúchỳng tụi cũn sử dụng một số phương phỏp khỏc như: dự giờ giỏo viờn,phỏng vấn trực tiếp giỏo viờn Bên cạnh đó chúng tôi còn sử dụng một

số phơng pháp khác nh: dự giờ giáo viên, phỏng vấn trực tiếp giáo viên

e Kết quả điều tra

Qua thực tiễn dự giờ, qua việc xem xột, phõn tớch cỏc bài kiểm tra cúthể thấy những hạn chế, thiếu sút trong việc bồi dưỡng tư duy logic chohọc sinh như sau:

- Một số khụng ít giỏo viờn tiểu học cũn non yếu về kiến thức hỡnhhọc

- Chưa chú ý đỳng mức đến việc khắc sõu cỏc biểu tượng hỡnh học cơbản cho học sinh dẫn đến học sinh chưa hiểu được đầy đủ, rừ ràng về cỏcnội dung hỡnh học

- Chưa cú một hệ thống bài tập đầy đủ, thường xuyờn để học sinhđược rốn luyện tư duy logic, cỏc thao tỏc tư duy, trớ tưởng tưởng khụnggian

- Giỏo viờn đưa ra quỏ nhiều bài tập đũi hỏi tớnh toỏn theo cụng thức

mà ít khi đưa ra những bài tập đũi hỏi phải suy luận

- Một số giỏo viờn cũn chưa biết khai thỏc cỏc nội dung dạy học hỡnhhọc để cú thể xõy dựng bài tập và rốn luyện tư duy logic cho học sinh

Xuất phỏt từ vị trớ, vai trũ quan trọng của việc rốn luyện tư duy logiccho học sinh tiểu học; xuất phỏt từ vị trớ, ý nghĩa của bài tập toỏn học vàgiải bài tập toỏn trong việc bồi dưỡng, rốn luyện tư duy logic cho học sinh;đồng thời trờn cơ sở nghiờn cứu, tổng kết những ưu điểm và hạn chế củathực trạng rốn luyện tư duy logic cho học sinh hiện nay, chỳng tụi đó xõy

dựng và đề xuất biện pháp sử dụng hệ thống bài tập có nội dung Hình họcnhằm bước đầu rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5.

CHƯƠNG 2

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG HÌNH HỌC ĐỂ BƯỚC ĐẦU RÈN LUYỆN TƯ DUY LOGIC CHO

HỌC SINH LÍP 5 2.1 Những căn cứ để xây dựng bài tập rèn luyện tư duy logic cho học sinh líp 5

2.1.1 Căn cứ vào mục tiêu dạy học

2.1.2 Căn cứ vào đặc điểm toán học

2.1.3 Căn cứ vào yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

2.1.4 Căn cứ vào dạy học các Yếu tố hình học trong chương trình toán líp

2.1.2 Nguyên tắc thứ hai: phản ánh rõ nét các yêu cầu rèn luyện kỹ năng

tư duy logic cho học sinh

2.1.3 Nguyên tắc thứ ba: phải thể hiện được mối quan hệ gắn bó và liên

kết chặt chẽ với các nội dung toán học khác

2.1.4 Nguyên tắc thứ tư: đảm bảo tính vừa sức, phát huy tính chủ động,

tích cực của học sinh

2.1.5 Nguyên tắc thứ năm: hệ thống bài tập phải được sắp xếp theo một hệ

thống mang tính khoa học, hợp lý, tạo điều kiện để học sinh có thể chủđộng rèn luyện

2.3 Những yêu cầu khi xây dựng bài tập

- Mục đích rõ ràng

- Bài toán phải đầy đủ dữ kiện

- Câu hỏi của bài toán phải rõ ràng và đầy đủ ý nghĩa

- Sè liệu của bài toán phải phù hợp với thực tế

- Ngôn ngữ của bài toán phải ngắn gọn, mạch lạc

2.4 Hệ thống bài tập rèn luyện tư duy logic cho học sinh

2.4.1 Bài tập sử dụng một số yếu tố logic trong suy luận để rót ra kết luận từ các tiền đề cho trước

em bước đầu có những vốn hiểu biết về các khái niệm toán học và tiếp tụchọc ở những bậc học cao hơn

- Loại bài tập loại này có tác dụng củng cố khái niệm; các quy tắctoán học Qua việc nhận biết và thể hiện các khái niệm, các quy tắc tínhtoán các em có thể tích luỹ được những kiến thức ban đầu, những kiếnthức nền tảng Đó là cơ sở đầu tiên và là cơ sở rất quan trọng để thực hiệncác phép suy luận toán học

a Dạng 1: Bài tập vẽ hình

Ví dô: Vẽ và tìm tất cả các tam giác được tạo thành từ một điểm

ngoài đường thẳng và 4 điểm trên đường thẳng

b Dạng 2: Bài tập nhận dạng hình

Ví dô: Trong các hình vẽ sau, hình vẽ nào thể hiện chính xác đường

cao của tam giác

c Dạng 3: Bài tập xếp hình

Ví dô: Với 10 hình lập phương cạnh 1cm em có thể xếp được bao

nhiêu hình hộp chữ nhật có kích thước khác nhau ?

2.4.1.2 Bài tập có nhiều cách giải

- Loại bài tập này có nhiều đối tượng, quan hệ có thể khai thác theo nhiềukhía cạnh khác nhau Trên cơ sở đó người giải có thể đưa ra nhiều giảipháp khác nhau để giải quyết yêu cầu của bài toán

- Tác dụng: bồi dưỡng cho học sinh năng lực xem xét một đối tượng haymét quan hệ toán học dưới nhiều khía cạnh khác nhau Đồng thời thôngqua việc giải bài tập loại này cũng hình thành cho các em quan điểm biệnchứng khi xem xét, phân tích một sự vật, hiện tượng, một đối tượng toánhọc

a Dạng 1: Bài tập vẽ hình

Ví dô: Cho một hình thang vuông có đáy lớn bằng 3 m, đáy nhỏ và

chiều cao bằng 2 m Hãy chia hình thang đó thành 5 hình tam giác có diệntích bằng nhau Hãy tìm các kiểu chia khác sao cho số đo chiều cao cũngnhư số đo đáy của tam giác đều là những số tự nhiên

b Dạng 2: Bài tập cắt ghép hình

Ví dô: Cắt mét trong hai mảnh bìa hình vuông dưới đây rồi ghép các

mảnh đó với hình vuông còn lại để được một hình vuông mới bằng nhiềucách khác nhau