Giáo trình mô đun Cơ sở dữ liệu (Nghề Công nghệ thông tin - Trình độ cao đẳng) – CĐ Kỹ thuật Công nghệ BR–VT

Giáo trình gồm 12 bài với các nội dung được trình bày từ nội dung cơ bản đến nâng cao. Trang bị đầy đủ kiến thức để người học có thể xây dựng, tổ chức dữ liệu cấu trúc cho phần mềm. Đây có thể coi là nền tảng lý thuyết để xây dựng hệ quản trị cơ sở dữ liệu phù hợp, tối ưu. Mời các bạn cùng tham khảo.

UBND T NH BÀ R A – VŨNG TÀUỈ Ị

TRƯỜNG CAO Đ NG K  THU T CÔNG NGHẲ Ỹ Ậ Ệ

GIÁO TRÌNHMÔN H C : C  S  D  LI UỌ Ơ Ở Ữ Ệ

BÀ R A­VŨNG TÀU, NĂM 2020Ị

TUYÊN B  B N QUY NỐ Ả Ề

Nh m đáp  ng nhu c u h c t p và nghiên c u cho gi ng viên và sinh viênằ ứ ầ ọ ậ ứ ả  ngh  Công ngh  thông tin trong trề ệ ường Cao đ ng K  thu t Công ngh  Bà R aẳ ỹ ậ ệ ị  – Vũng Tàu. Chúng tôi đã th c hi n biên so n tài li u C  s  d  li u này. ự ệ ạ ệ ơ ở ữ ệTài li u đệ ược biên so n thu c lo i giáo trình ph c v  gi ng d y và h c t p,ạ ộ ạ ụ ụ ả ạ ọ ậ  

l u hành n i b  trong nhà trư ộ ộ ường nên các ngu n thông tin có th  đồ ể ược phép dùng nguyên b n ho c trích dùng cho các m c đích v  đào t o và tham kh o.ả ặ ụ ề ạ ả

M i m c đích khác mang tính l ch l c ho c s  d ng v i m c đích kinh doanhọ ụ ệ ạ ặ ử ụ ớ ụ  thi u lành m nh s  b  nghiêm c m.ế ạ ẽ ị ấ

3

L I GI I THI UỜ Ớ Ệ

C  s  d  li u là môn h c c  s  c a ngành Công ngh  thông tin. Là n n t ngơ ở ữ ệ ọ ơ ở ủ ệ ề ả  

đ  xây d ng, t  ch c d  li u trong th c t  ể ự ổ ứ ữ ệ ự ế

Giáo trình C  s  d  li u đơ ở ữ ệ ược biên so n cho sinh viên ngành Công nghạ ệ thông tin, d a trên chự ương trình đào t o c a môn h c này  ạ ủ ọ Cung c p choấ  

ngườ ọi h c ki n th c và k  năng v  đ  phân tích và thi t k  c  s  d  li u.ế ứ ỹ ề ể ế ế ơ ở ữ ệGiáo trình g m 12 bài v i các n i dung đồ ớ ộ ược trình bày t  n i dung c  b n đ nừ ộ ơ ả ế  nâng cao. Trang b  đ y đ  ki n th c đ  ngị ầ ủ ế ứ ể ườ ọi h c có th  xây d ng, t  ch cể ự ổ ứ  

d  li u c u trúc cho ph n m m. Đây có th  coi là n n t ng lý thuy t đ  xâyữ ệ ấ ầ ề ể ề ả ế ể  

d ng h  qu n tr  c  s  d  li u phù h p, t i  u. N i dung các bài nh  sau:ự ệ ả ị ơ ở ữ ệ ợ ố ư ộ ưBài m  đ u: ở ầ Gi i thi u c  s  d  li uớ ệ ơ ở ữ ệ

Bài 1: Khái ni m c  b n trong mô hình c  s  d  li u quan hệ ơ ả ơ ở ữ ệ ệ

Bài 2: Phép h i, phép giao, phép tr  trên đ i s  quan hộ ừ ạ ố ệ

Bài 3: Phép tích đ  các và phép chia trên đ i s  quan hề ạ ố ệ

Bài 4: Phép chi u và phép ch n trong đ i s  quan hế ọ ạ ố ệ

Bài 5: Phép k t n i trong đ i s  quan hế ố ạ ố ệ

Bài 6: Xác đ nh RBTV trên b i c nh 1 quan hị ố ả ệ

Bài 7: Xác đ nh RBTV trên b i c nh nhi u quan hị ố ả ề ệ

Bài 8: Ph  thuôc hàm và h  tiên đ  Amstrong cho các ph  thu c hàmụ ệ ề ụ ộ

Bài 9: Xác đ nh Bao đóng c a t p thu c tínhị ủ ậ ộ

Bài 10: Xác đ nh Khóa c a lị ủ ược đ  CSDLồ

Bài 11: Xác đ nh Ph  t i thi u c a lị ủ ố ể ủ ược đ  CSDLồ

Bài 12: Xác đ nh D ng chu n c a lị ạ ẩ ủ ược đ  CSDLồ

Xin được g i l i c m  n t i các th y cô, đ c bi t là các th y cô khoa Côngử ờ ả ơ ớ ầ ặ ệ ầ  ngh  thông tin trệ ường Cao đ ng k  thu t công ngh  t nh BRVT đã nhi t tìnhẳ ỹ ậ ệ ỉ ệ  góp ý đ  tác gi  có th  hoàn thi n giáo trình v  m t n i dung và hình th cể ả ể ệ ề ặ ộ ứ  trình bày

BRVT, ngày … tháng…  năm 2020

Tham gia biên so nạ

Tr n Th  Thu  Dungầ ị ỳ      

M C L CỤ Ụ

5

Tính ch t:ấ

­ Là môn h c n n t ng v  thi t k  và l u tr  d  li u, ki n th c c  b n đọ ề ả ề ế ế ư ữ ữ ệ ế ứ ơ ả ể 

h c đọ ược các môn h  qu n tr  c  s  d  li u sau này: MS SQL, Oracle, Myệ ả ị ơ ở ữ ệ  SQL …

­ Trình bày được khái ni m phép chi u, ch n, k t trong đ i s  quan h ệ ế ọ ế ạ ố ệ

­ Trình bày được khái ni m bao đóng và thu t toán tìm bao đóng c a t p thu cệ ậ ủ ậ ộ  tính

­ Trình bày được h  tiên đ  Amstrong đ i v i các ph  thu c hàm.ệ ề ố ớ ụ ộ

­ Trình bày được khái ni m khóa và các thu t toán tìm khóa c a lệ ậ ủ ược đồ CSDL

­ Trình bày được khái ni m t p ph  thu c hàm tệ ậ ụ ộ ương đương và ph  t i thi u.ủ ố ể

­ Trình bày được thu t toán tìm ph  t i thi u.ậ ủ ố ể

­ Trình bày được khái ni m các d ng chu n 1,2,3,BC.ệ ạ ẩ

­ Trình bày được phương pháp chu n hóa CSDL v  d ng chu n 3.ẩ ề ạ ẩ

­ Trình bày được phương pháp t i  u hóa câu h i b ng đ i s  quan h ố ư ỏ ằ ạ ố ệ

­ Th c hi n đự ệ ược các phép toán h i, giao,tr , tích đ  các, chia trên đ i s  t pộ ừ ề ạ ố ậ  

h p.ợ

­ Th c hi n đự ệ ược các phép chi u, ch n, k t trên đ i s  quan h ế ọ ế ạ ố ệ

­ Phân bi t đệ ược các lo i ràng bu c toàn v n.ạ ộ ẹ

­ Xác đ nh đị ược các ràng bu c toàn v n trong 1 CSDL.ộ ẹ

­ Xác đ nh đị ược các ph  thu c hàm trong CSDL.ụ ộ

­ Xác đ nh đị ược bao đóng c a các t p thu c tính trong 1 CSDL.ủ ậ ộ

­ Tìm được khóa c a lủ ược đ  CSDL b ng thu t toán tìm 1 khóa và thu t toánồ ằ ậ ậ  tìm t t c  các khóa.ấ ả

­ Tìm được ph  t i thi u c a lủ ố ệ ủ ược đ  quan h  b ng thu t toán tìm ph  t iồ ệ ằ ậ ủ ố  thi u.ể

­ Xác đ nh đị ược d ng chu n c a các lạ ẩ ủ ược đ  CSDL.ồ

­ Chu n hóa đẩ ượ ược l c đ  CSDL v  d ng chu n 3.ồ ề ạ ẩ

­ T i  u hóa đố ư ược câu h i b ng đ i s  quan h ỏ ằ ạ ố ệ  

N i dung c a mô đun:ộ ủ

7

BÀI M  Đ U: GI I THI U V  C  S  D  LI UỞ Ầ Ớ Ệ Ề Ơ Ở Ữ Ệ

Mã bài: 11.00

Gi i thi u:ớ ệ

C  s  d  li u là gì và t i sao c n ph i có C  s  d  li u? ơ ở ữ ệ ạ ầ ả ơ ở ữ ệ C  s  d  li uơ ở ữ ệ  (CSDL) là m t h  th ng các thông tin có c u trúc,ộ ệ ố ấ  các dữ li uệ  có liên quan v iớ  nhau đượ ưc l u tr  trên các thi t b  l u tr  nh m th a mãn yêu c u khai thácữ ế ị ư ữ ằ ỏ ầ  thông tin đ ng th i c a nhi u ngồ ờ ủ ề ườ ử ụi s  d ng hay nhi u chề ương trình  ngứ  

d ng v i m c đích khác nhau. M t c  s  d  li u bi u th  m t khía c nh nàoụ ớ ụ ộ ơ ở ữ ệ ể ị ộ ạ  

đó c a th  gi i th c nh  ho t đ ng c a m t công ty, m t nhà trủ ế ớ ự ư ạ ộ ủ ộ ộ ường, m tộ  ngân hàng… Vì v y C  s  d  li u r t c n thi t trong cu c s ng hi n nay.ậ ơ ở ữ ệ ấ ầ ế ộ ố ệ

C  s  d  li u và k  thu t c  s  d  li u đã có  nh hơ ở ữ ệ ỹ ậ ơ ở ữ ệ ả ưởng r t l n đ n vi c sấ ớ ế ệ ử

d ng máy tính. Có th  nói r ng c  s  d  li u đóng vai trò quan tr ng trongụ ể ằ ơ ở ữ ệ ọ  

m iọ

lĩnh v c có s  d ng máy tính nh  giáo d c, thự ử ụ ư ụ ương m i, k  ngh , khoa h c,ạ ỹ ệ ọ  thư

vi n,…. Thu t ng  c  s  d  li u tr  thành m t thu t ng  ph  d ng.ệ ậ ữ ơ ở ữ ệ ở ộ ậ ữ ổ ụ

Bài này sẽ  giới thiệu  một  cách tổng quan v  cề ác  khái  niệm:  cơ  sở  dữ  liệu, 

hệ  qu nả   trị  cơ  sở  d  lữ iệu, hệ th ngố  cơ sở dữ liệu và mô hình cơ sở dữ liệu;

 M c tiêu:ụ

­ Phân bi t đệ ược h  c  s  d  li u v i h  th ng t p tin c  đi n.ệ ơ ở ữ ệ ớ ệ ố ậ ổ ể

­ Phân bi t đệ ược các mô hình d  li u m ng, phân c p, quan h , th c th  liênữ ệ ạ ấ ệ ự ể  

k t và mô hình hế ướng đ i tố ượng

L u tr  thông tin là nhu c u r t thông d ng trong cu c s ng c a con ngư ữ ầ ấ ụ ộ ố ủ ườ  i

T  th i xa x a con ngừ ờ ư ười đã bi t s  d ng nh ng v t d ng có s n đ  l u trế ử ụ ữ ậ ụ ẵ ể ư ữ thông tin nh  in hình lên đá, in lên các g c cây, thanh g  Nh ng hi n nay thìư ố ỗ ư ệ  

vi c l u tr  đó đã tr  nên quá l i th i. Thay vào đó công ngh  thông tin phátệ ư ữ ở ỗ ờ ệ  tri n, m i ngể ọ ườ ềi đ u có kh  năng mua máy tính và l u tr  thông tin trên máyả ư ữ  tính. 

L u tr  d  li u dư ữ ữ ệ ướ ại d ng h  th ngệ ố  t p tinậ

Hình 1. H  th ng t p tin d  li u Microsoft Office ệ ố ậ ữ ệ

Khi s  d ng máy tính thông thử ụ ường ta s  l u tr  thông tin dẽ ư ữ ướ ại d ng file, và 

m i file ta s  đ t nó trong nh ng folder có tên khác nhau nh m m c đích dỗ ẽ ặ ữ ằ ụ ễ dàng tìm đ n. V i cách này ta s  có nh ng  u đi m và nhế ớ ẽ ữ ư ể ược đi m nh  sau:ể ư

­ Tính chia s  d  li u không cao (kém)ẻ ữ ệ

Hi n nay các cá nhân s  d ng máy tính đa s  s  d ng cách l u tr  này đ  l uệ ử ụ ố ử ụ ư ữ ể ư  

tr  thông tin cho riêng mình, nên nói v  s  ph  bi n thì cách này ph  bi nữ ề ự ổ ế ổ ế  

nh t, tuy nhiên v i nh ng h  th ng d  li u l n thì s  có r t nhi u h n chấ ớ ữ ệ ố ữ ệ ớ ẽ ấ ề ạ ế 

nh  vi c truy xu t tìm ki m d  li u s  ch m, khó b o qu n,  V i nh ngư ệ ấ ế ữ ệ ẽ ậ ả ả ớ ữ  

h n ch  trên thì khái ni m c  s  d  li u và h  qu n tr  c  s  d  li u đạ ế ệ ơ ở ữ ệ ệ ả ị ơ ở ữ ệ ược ra 

đ i.ờ

1.1.2. Khái ni m C  s  d  li uệ ơ ở ữ ệ

C  s  d  li u (CSDL) là m t h  th ng các thông tin có c u trúc,ơ ở ữ ệ ộ ệ ố ấ  các dữ li uệ  

có liên quan v iớ  nhau đượ ưc l u tr  trên các thi t b  l u tr  nh m th a mãnữ ế ị ư ữ ằ ỏ  yêu c u khai thác thông tin đ ng th i c a nhi u ngầ ồ ờ ủ ề ườ ử ụi s  d ng hay nhi uề  

chương trình  ng d ng v i m c đích khác nhau ứ ụ ớ ụ

Ví d : Đ  qu n lý vi c h c t p trong m t trụ ể ả ệ ọ ậ ộ ường h c, các d  li u là cácọ ữ ệ  thông tin v  sinh viên, v  các môn h c, đi m thi….Chúng ta t  ch c các dề ề ọ ể ổ ứ ữ 

li u đó thành các b ng và l u gi  chúng vào s  sách ho c s  d ng m t ph nệ ả ư ữ ổ ặ ử ụ ộ ầ  

m m máy tính đ  l u gi  chúng trên máy tính. Ta có m t t p các d  li u cóề ể ư ữ ộ ậ ữ ệ  liên quan đ n nhau và mang nhi u ý nghĩa, đó là m t c  s  d  li u.ế ề ộ ơ ở ữ ệ

9

1.1.3. Tính ch tấ

­ M t c  s  d  li u bi u th  m t khía c nh nào đó c a th  gi i th c nh  ho tộ ơ ở ữ ệ ể ị ộ ạ ủ ế ớ ự ư ạ  

đ ng c a m t công ty, m t nhà trộ ủ ộ ộ ường, m t ngân hàng… Nh ng thay đ i c aộ ữ ổ ủ  

th  gi i th c ph i đế ớ ự ả ược ph n ánh m t cách trung th c vào trong c  s  dả ộ ự ơ ở ữ 

li u. Nh ng thông tin đệ ữ ược đ a vào trong c  s  d  li u t o thành m t khôngư ơ ở ữ ệ ạ ộ  gian c  s  d  li u ho c là m t “th  gi i nh ” (miniworld) .ơ ở ữ ệ ặ ộ ế ớ ỏ

­ M t c  s  d  li u là m t t p h p d  li u liên k t v i nhau m t cách logicộ ơ ở ữ ệ ộ ậ ợ ữ ệ ế ớ ộ  

và mang m t ý nghĩa c  h u nào đó. M t c  s  d  li u không ph i là m t t pộ ố ữ ộ ơ ở ữ ệ ả ộ ậ  

h p tu  ti n.ợ ỳ ệ

­ M t c  s  d  li u độ ơ ở ữ ệ ược thi t k  và đế ế ược ph  bi n cho m t m c đích riêng.ổ ế ộ ụ  

Nó có m t nhóm ngộ ườ ử ụi s  d ng có ch  đ nh và có m t s   ng d ng đủ ị ộ ố ứ ụ ược xác 

đ nh phù h p v i m i quan tâm c a ngị ợ ớ ố ủ ườ ử ụi s  d ng. Nói cách khác, m t c  sộ ơ ở 

d  li u có m t ngu n cung c p d  li u, m t m c đ  tữ ệ ộ ồ ấ ữ ệ ộ ứ ộ ương tác v i các sớ ự 

ki n trong th  gi i th c và m t nhóm ngệ ế ớ ự ộ ười quan tâm tích c c đ n các n iự ế ộ  dung c a nó.ủ

­ M t c  s  d  li u có th  có c  tu  ý và có đ  ph c t p thay đ i. Có nh ngộ ơ ở ữ ệ ể ỡ ỳ ộ ứ ạ ổ ữ  

c  s  d  li u ch  g m vài trăm b n ghi (nh  c  s  d  li u ph c v  vi cơ ở ữ ệ ỉ ồ ả ư ơ ở ữ ệ ụ ụ ệ  

qu n lý lả ương   m t c  quan nh ), và có nh ng c  s  d  li u có dung lở ộ ơ ỏ ữ ơ ở ữ ệ ượ  ng

r t l n (nh  các c  s  d  li u ph c v  cho vi c tính cấ ớ ư ơ ở ữ ệ ụ ụ ệ ước đi n tho i, qu nệ ạ ả  

lý nhân s  trên m t ph m vi l n). Các c  s  d  li u ph i đự ộ ạ ớ ơ ở ữ ệ ả ượ ổc t  ch c qu nứ ả  

lý sao cho nh ng ngữ ườ ử ụi s  d ng có th  tìm ki m d  li u, c p nh t d  li u vàể ế ữ ệ ậ ậ ữ ệ  

l y d  li u ra khi c n thi t. M t c  s  d  li u có th  đấ ữ ệ ầ ế ộ ơ ở ữ ệ ể ượ ạc t o ra và duy trì 

m t cách th  công và cũng có th  độ ủ ể ược tin h c hoá.ọ

1.1.4.  u đi m c a c  s  d  li uƯ ể ủ ơ ở ữ ệ

­Gi m s  trùng l p thông tin xu ng m c th p nh t và do đó b o đ m đả ự ắ ố ứ ấ ấ ả ả ượ  ctính nh t quán và toàn v n d  li u. ấ ẹ ữ ệ

­Đ m b o d  li u có th  truy xu t theo nhi u cách khác nhau. ả ả ữ ệ ể ấ ề

­Kh  năng chia s  thông tin cho nhi u ngả ẻ ề ườ ử ụi s  d ng

1.1.5. Nh ng v n đ  C  s  d  li u c n gi i quy tữ ấ ề ơ ở ữ ệ ầ ả ế

­ Tính ch  quy n d  li u ủ ề ữ ệ : được th  hi n   phể ệ ở ương di n an toàn d  li u, khệ ữ ệ ả năng bi u di n các m i liên h  ng  nghĩa c a d  li u và tính chính xác c aể ễ ố ệ ữ ủ ữ ệ ủ  

d  li u. Đi u này có nghĩa là ngữ ệ ề ười khai thác CSDL ph i có nhi m v  c pả ệ ụ ậ  

nh t các thông tin m i nh t c a CSDL.ậ ớ ấ ủ

­ Tính b o m t và quy n khai thác thông tin c a ng ả ậ ề ủ ườ ử ụ : Do có nhi u i s  d ng ề  

ngườ ượi đ c phép khai thác d  li u m t cách đ ng th i, nên c n thi t ph i cóữ ệ ộ ồ ờ ầ ế ả  

m t c  ch  b o m t và phân quy n h n khai thác CSDL. Các h  đi u hànhộ ơ ế ả ậ ề ạ ệ ề  nhi u ngề ườ ử ụi s  d ng hay h  đi u hành m ng c c b  đ u có cung c p c  chệ ề ạ ụ ộ ề ấ ơ ế này

­ Tranh ch p d  li u ấ ữ ệ : Nhi u ngề ườ ượi đ c phép truy nh p cùng m t lúc vào tàiậ ộ  nguyên d  li u c a CSDL v i nh ng m c đích khác nhau, do đó c n thi tữ ệ ủ ớ ữ ụ ầ ế  

ph i có m t c  ch   u tiên khi truy nh p d  li u. C  ch   u tiên có th  đả ộ ơ ế ư ậ ữ ệ ơ ế ư ể ượ  c

th c hi n b ng vi c c p quy n  u tiên cho t ng ngự ệ ằ ệ ấ ề ư ừ ười khai thác

­ Đ m b o d  li u khi có s  c ả ả ữ ệ ự ố: Vi c qu n lý d  li u t p trung có th  làmệ ả ữ ệ ậ ể  tăng kh  năng m t mát ho c sai l ch thông tin khi có s  c  nh  m t đi n đ tả ấ ặ ệ ự ố ư ấ ệ ộ  

xu t, hay m t ph n đĩa l u tr  CSDL b  h ,… m t s  h  đi u hành m ng cóấ ộ ầ ư ữ ị ư ộ ố ệ ề ạ  cung c p d ch v  sao l u  nh đĩa c ng, t  đ ng ki m tra và kh c ph c l i khiấ ị ụ ư ả ứ ự ộ ể ắ ụ ỗ  

có s  c  Tuy nhiên, bên c nh d ch v  c a h  đi u hành, đ  đ m b o CSDLự ố ạ ị ụ ủ ệ ề ể ả ả  luôn  n đ nh, m t CSDL nh t thi t ph i có m t c  ch  khôi ph c d  li u khiổ ị ộ ấ ế ả ộ ơ ế ụ ữ ệ  

có các s  c  b t ng  x y ra.ự ố ấ ờ ả

1.1.6. Đ i tố ượng s  d ng C  s  d  li uử ụ ơ ở ữ ệ

* Ng ườ i qu n tr  CSDL ả ị : th c hi n các công vi c qu n lý và b o trì CSDL nhự ệ ệ ả ả ư sau:

­ S  chính xác và toàn v n d  li u, và b o m t d  li u.ự ẹ ữ ệ ả ậ ữ ệ

­ Th c hi n các công vi c sao l u và ph c h i d  li u.ự ệ ệ ư ụ ồ ữ ệ

­ Gi  liên l c thữ ạ ường xuyên v i ngớ ườ ậi l p trình, người dùng, người phát tri nể  

ng d ng đ  k p th i c p nh t CSDL

­ B o đ m s  ho t đ ng c a CSDL và HQTCSDL.ả ả ự ạ ộ ủ

* Ng ườ i phát tri n và l p trình  ng d ng ể ậ ứ ụ  là nh ng ngữ ười rành v  máy tính cóề  trách nhi m thi t k  và t o các chệ ế ế ạ ương trình  ng d ng dành cho ngứ ụ ười dùng 

cu i cùng.ố

* Ng ườ i dùng cu i ố : là nh ng ngữ ười có th  không rành v  máy tính nh ngể ề ư  

n m rõ v  các nghi p v  mà  ng d ng tri n khai.ắ ề ệ ụ ứ ụ ể

1.2. H  qu n tr  c  s  d  li uệ ả ị ơ ở ữ ệ

M t h  qu n tr  c  s  d  li u (HQTCSDL) là: ộ ệ ả ị ơ ở ữ ệ

­ M t t p các ph n m m qu n lý c  s  d  li u và cung c p các d ch v  x  lýộ ậ ầ ề ả ơ ở ữ ệ ấ ị ụ ử  

c  s  d  li u cho các nh ng ngơ ở ữ ệ ữ ười phát tri n  ng d ng và ngể ứ ụ ười dùng cu i. ố

­ HQTCSDL cung c p m t giao di n gi a ngấ ộ ệ ữ ườ ử ụi s  d ng và d  li u. ữ ệ

­ HQTCSDL bi n đ i c  s  d  li u v t lý thành c  s  d  li u logic.ế ổ ơ ở ữ ệ ậ ơ ở ữ ệ

Hi n nay trên th  trệ ị ường ph n m m đã có nh ng h  qu n tr  c  s  d  li u hầ ề ữ ệ ả ị ơ ở ữ ệ ỗ 

tr  đợ ược nhi u ti n ích nh : MS Access, SQL Server, Oracle, …ề ệ ư

M i h  qu n tr  c  s  d  li u đ u đỗ ệ ả ị ơ ở ữ ệ ề ược cài đ t d a trên m t mô hình d  li uặ ự ộ ữ ệ  

c  th  Dù là d a trên mô hình d  li u nào, m t h  qu n tr  c  s  d  li uụ ể ự ữ ệ ộ ệ ả ị ơ ở ữ ệ  cũng ph i h i đ  các y u t  sau:ả ộ ủ ế ố

Y u t  1: Ngôn ng  giao ti p gi a ngế ố ữ ế ữ ườ ử ụi s  d ng và CSDL, bao g m :ồ

11

­ Ngôn ng  mô t  d  li u (DDL – Data Definition Language): Đ  cho phépữ ả ữ ệ ể  khai báo c u trúc c a c  s  d  li u, khai báo các m i liên h  c a d  li u vàấ ủ ơ ở ữ ệ ố ệ ủ ữ ệ  các quy t c qu n lý áp đ t lên các d  li u đó.ắ ả ặ ữ ệ

­ Ngôn ng  thao tác d  li u (DML – Data Manupulation Language): Cho phépữ ữ ệ  

ngườ ử ụi s  d ng có th  c p nh t d  li u (thêm/s a/xoá)ể ậ ậ ữ ệ ử

­ Ngôn ng  truy v n d  li u ( Structure Querry Language): Cho phép ngữ ấ ữ ệ ườ  ikhai thác s  d ng đ  truy v n các thông tin c n thi t trong c  s  d  li u.ử ụ ể ấ ầ ế ơ ở ữ ệ

­ Ngôn ng  qu n lý d  li u (DCL – Data Control Language): Cho phép nh ngữ ả ữ ệ ữ  

người qu n tr  h  th ng thay đ i c u trúc c a các b ng d  li u, khai báo b oả ị ệ ố ổ ấ ủ ả ữ ệ ả  

m t thông tin và c p quy n h n khai thác c  s  d  li u cho ngậ ấ ề ạ ơ ở ữ ệ ườ ử ụi s  d ng.,

…

Y u t  2: T  đi n d  li uế ố ừ ể ữ ệ :

Dùng đ  mô t  các ánh x  liên k t, ghi nh n các thành ph n c u trúc c a cể ả ạ ế ậ ầ ấ ủ ơ 

s  d  li u, các chở ữ ệ ương trình  ng d ng, m t mã, quy n h n s  d ng,…ứ ụ ậ ề ạ ử ụ

Y u t  3: C  ch  gi i quy t v n đ  tranh ch p d  li u:ế ố ơ ế ả ế ấ ề ấ ữ ệ

M i h  qu n tr  c  s  d  li u cũng có th  cài đ t m t c  ch  riêng đ  gi iỗ ệ ả ị ơ ở ữ ệ ể ặ ộ ơ ế ể ả  quy t các v n đ  này. M t s  bi n pháp sau đây thế ấ ề ộ ố ệ ường đượ ử ục s  d ng: thứ 

nh t: c p quy n  u tiên cho t ng ngấ ấ ề ư ừ ườ ử ụi s  d ng; th  hai: Đánh d u yêu c uứ ấ ầ  truy xu t d  li u, phân chia th i gian, ngấ ữ ệ ờ ười nào có yêu c u trầ ước thì có quy n truy xu t d  li u trề ấ ữ ệ ước,…

Y u t  4: H  qu n tr  c  s  d  li u cũng ph i có c  ch  sao l uế ố ệ ả ị ơ ở ữ ệ ả ơ ế ư  (backup) và ph c h i (restore) d  li u khi có s  c  x y ra.ụ ồ ữ ệ ự ố ả

Đi u này có th  th c hi n sau m t th i gian nh t đ nh h  qu n tr  c  s  dề ể ự ệ ộ ờ ấ ị ệ ả ị ơ ở ữ 

li u s  t  đ ng t o ra m t b n sao c  s  d  li u, cách này h i t n kém, nh tệ ẽ ự ộ ạ ộ ả ơ ở ữ ệ ơ ố ấ  

là đ i v i c  s  d  li u l n.ố ớ ơ ở ữ ệ ớ

Y u t  5: H  qu n tr  CSDL ph i cung c p m t giao di n thân thi n,ế ố ệ ả ị ả ấ ộ ệ ệ  

d  s  d ng.ễ ử ụ

Y u t  6: Tính đ c l p gi a d  li u và chế ố ộ ậ ữ ữ ệ ương trình: 

Khi có s  thay đ i d  li u (nh  s a đ i c u trúc l u tr  các b ng d  li u,ự ổ ữ ệ ư ử ổ ấ ư ữ ả ữ ệ  thêm các ch  m c (Index)  ) thì các chỉ ụ ương trình  ng d ng (Application) đangứ ụ  

ch y trên C  s  d  li u đó v n không c n ph i đạ ơ ở ữ ệ ẫ ầ ả ược vi t l i, hay cũngế ạ  không làm  nh hả ưởng đ n nh ng ngế ữ ườ ử ụi s  d ng khác

* Các m c bi u di n m t ứ ể ễ ộ c  s  d  li uơ ở ữ ệ :

­ M c trongứ : (m c v t lý – Physical) là m c l u tr  ứ ậ ứ ư ữ c  s  d  li u. Th  hi nơ ở ữ ệ ể ệ  

v n đ  ấ ể c n gi i quy t, d  li u gì, l u tr  nh  th  nào,   đâu, c n các chầ ả ế ữ ệ ư ữ ư ế ở ầ ỉ 

m c gì, Truy xu t tu n t  hay ng u nhiên. M c này dành cho ngụ ấ ầ ự ẫ ứ ười qu n trả ị 

và ngườ ử ụi s  d ng chuyên môn

­ M c quan ni mứ ệ : (Conception hay Logical) c n ph i l u tr  bao nhiêu lo iầ ả ư ữ ạ  

d  li u, là d  li u gì, m i quan hữ ệ ữ ệ ố ệ

­ M c ngoàiứ : c a ngủ ườ ử ụi s  d ng và các chương trình  ng d ng.ứ ụ

2. Các mô hình d  li uữ ệ

Mô hình d  li u là s  tr u tữ ệ ự ừ ượng hoá môi trường th c. M i lo i mô hình dự ỗ ạ ữ 

li u đ c tr ng cho m t cách ti p c n d  li u khác nhau c a nh ng nhà phânệ ặ ư ộ ế ậ ữ ệ ủ ữ  tích thi t k  ế ế c  s  d  li uơ ở ữ ệ  M i lo i mô hình d  li u đ u có nh ng  u đi mỗ ạ ữ ệ ề ữ ư ể  

và nh ng m t h n ch  c a nó, nh ng v n có nh ng mô hình d  li u n i tr iữ ặ ạ ế ủ ư ẫ ữ ữ ệ ổ ộ  

và được nhi u ngề ười quan tâm nghiên c u.ứ

2.1. Mô hình d  li u m ngữ ệ ạ

Mô hình d  li u m ng (Network Data Model) ­ còn đữ ệ ạ ược g i t t là mô hìnhọ ắ  

m ng ho c mô hình lạ ặ ưới (Network Model) là mô hình được bi u di n b i m tể ễ ở ộ  

đ  th  có hồ ị ướng. Trong mô hình này người ta đ a vào các khái ni m: m u tinư ệ ẫ  hay b n ghi (Record), lo i m u tin (Record Type) và lo i liên h  (Set Type). ả ạ ẫ ạ ệ

* M u tinẫ : mô t  1 đ i tả ố ượng trong th  gi i th c.ế ớ ự

Ví dụ: (‘NV001’,’Nguyen Lam’,’Nam’,’10/10/1970’,’Dong Nai’)

* Lo i m u tinạ ẫ : Là 1 t p các m u tin có cùng tính ch t. ậ ẫ ấ

Ví dụ: T p h p các m u tin v  nhân viên trong công ty t o thành NHANVIENậ ợ ẫ ề ạ  

Ký hi u:         ệ

* Lo i liên hạ ệ: Mô t  s  liên k t gi a 1 lo i m u tin ch  và 1 lo i m u tinả ự ế ữ ạ ẫ ủ ạ ẫ  thành viên 

­ Ví d : Nhân viên ụ (tham gia) công vi cệ

­ Ký hi u: Hình elip bên trong đệ ược ghi tên

* B n s :ả ố  ch  ra s  lỉ ố ượng các m u tin tham gia trong m i liên h  ẫ ố ệ

­ (1:1) (one­to­one): m i m u tin c a lo i m u tin ch  k t h p v i đúng 1ỗ ẫ ủ ạ ẫ ủ ế ợ ớ  

m u tin c a lo i m u tin thành viên.ẫ ủ ạ ẫ

­ (1:n) (one­to­many): m i m u tin c a lo i m u tin ch  k t h p v i 1 hayỗ ẫ ủ ạ ẫ ủ ế ợ ớ  nhi u m u tin thành viên.ề ẫ

­ (n:1) (many­to­one): nhi u m u tin c a lo i m u tin ch  k t h p v i đúng 1ề ẫ ủ ạ ẫ ủ ế ợ ớ  

m u tin c a lo i m u tin thành viên.ẫ ủ ạ ẫ

­ Recursive: m t lo i m u tin ch  cũng có th  đ ng th i là lo i m u tin thànhộ ạ ẫ ủ ể ồ ờ ạ ẫ  viên v i chính nó. Lo i liên h  này là Đ  quy ớ ạ ệ ệ

13

­ Ví d :ụ

Hình 2: Mô hình d  li u m ng ữ ệ ạ

Đ c đi m mô hình d  li u m ng:ặ ể ữ ệ ạ

­ Tương đ i đ n gi n ố ơ ả

* Lo i m u tin:ạ ẫ

(Recorde Type) là m u đ c tr ng cho 1 lo i đ i tẫ ặ ư ạ ố ượng riêng bi t. Ch ng h nệ ẳ ạ  

nh  trong vi c qu n lý nhân s  t i m t đ n v , đ i tư ệ ả ự ạ ộ ơ ị ố ượng c n ph n  nh c aầ ả ả ủ  

th  gi i th c có th  là Phòng, Nhân viên, Công vi c, lý l ch   do đó có cácế ớ ự ể ệ ị  

lo i m u tin đ c tr ng cho t ng đ i tạ ẫ ặ ư ừ ố ượng này. Trong đ  th  bi u di n môồ ị ể ễ  hình m ng m i lo i m u tin đạ ỗ ạ ẫ ược bi u di n b i m t hình ch  nh t, m t thể ễ ở ộ ữ ậ ộ ể 

hi n (Instance) c a m t lo i m u tin đệ ủ ộ ạ ẫ ược g i là b n ghi. Trong ví d  trênọ ả ụ  

lo i m u tin Phòng có các m u tin là các phòng, ban trong đ n v ; lo i m u tinạ ẫ ẫ ơ ị ạ ẫ  nhân viên có các m u tin là các nhân viên đang làm vi c t i các phòng ban c aẫ ệ ạ ủ  

c  quan  ơ

* Lo i m i liên h : ạ ố ệ

Ki u liên h  là phân c p, theo cách: ể ệ ấ

­ M u tin thành viên ch  đóng vai trò thành viên c a m t m i liên h  duy nh t,ẫ ỉ ủ ộ ố ệ ấ  

t c là nó thu c m t ch  duy nh t. Nh  v y, m i liên h  t  m u tin ch  t iứ ộ ộ ủ ấ ư ậ ố ệ ừ ẫ ủ ớ  

các m u tin thành viên là 1¸n, và t  m u tin (hay b n ghi ­ record) thành viênẫ ừ ẫ ả  

v i m u tin ch  là 1¸1. ớ ẫ ủ

­ Gi a 2 lo i m u tin ch  t n t i 1 m i liên h  duy nh t.ữ ạ ẫ ỉ ồ ạ ố ệ ấ

* Ví dụ

Dưới đây là m t ví d  v  mô hình phân c p qu n lý nhân s  c a m t công tyộ ụ ề ấ ả ự ủ ộ

2.3. Mô hình quan hệ

Mô hình này đượcc E.F Codd đ a vào đ u nh ng năm 70, mô hình này d aư ầ ữ ự  trên lý thuy t t p h p và đ i s  quan h  Vì tính ch t ch t ch  c a toán h cế ậ ợ ạ ố ệ ấ ặ ẽ ủ ọ  

v  lí thuy t t p h p nên mô hình này đã mô t  d  li u m t cách rõ ràng, m mề ế ậ ợ ả ữ ệ ộ ề  

d o và là mô hình thông d ng nh t hi n nay. H u h t các h  QT ẻ ụ ấ ệ ầ ế ệ c  s  dơ ở ữ 

li uệ   đ u t  ch c d  li u theo mô hình d  li u quan h  Trong đó d  li uề ổ ứ ữ ệ ữ ệ ệ ữ ệ  

đượ ổc t  ch c dứ ướ ại d ng b ng các phép toán thao tác trên d  li u d a trên lýả ữ ệ ự  thuy t t p h p c a toán h c. T p d  li u đế ậ ợ ủ ọ ậ ữ ệ ượ ổc t  ch c theo c u trúc c a môứ ấ ủ  hình d  li u quan h  g i là ữ ệ ệ ọ c  s  d  li uơ ở ữ ệ  quan h ệ

D  li u b ng đữ ệ ả ược th  hi n nh  sau:ể ệ ư

Hình 4: Th  hi n d  li u trong b ng ể ệ ữ ệ ả

Ví d : Mô hình c  s  d  li u quan hụ ơ ở ữ ệ ệ

SINHVIEN  (MASV,  HOTENSV,  NU,  NGAYSINH,  NOISINH,   TINH, MALOP) 

LOP (MALOP,TENLOP, MAKHOA)

15

2.4. Mô hình th c th  m i k t hự ể ố ế ợp (Entity Relationship Diagram ERD)

M i liên h  gi a các t p th c th  là m t danh sách có th  t  c a các t p th cố ệ ữ ậ ự ể ộ ứ ự ủ ậ ự  

th  M t t p th c th  đ c bi t có th  xu t hi n nhi u l n trong danh sách.ể ộ ậ ự ể ặ ệ ể ấ ệ ề ầ  Danh sách các t p th c th  này là khái ni m   m c lậ ự ể ệ ở ứ ược đ  c a m t m i liênồ ủ ộ ố  

h ệ

Mô hình th c th  quan h  đự ể ệ ược CHEN gi i thi u năm 1976 và đớ ệ ược ANSI công nh n mô hình chu n năm 1988. Mô hình này đậ ẩ ượ ử ục s  d ng nhi u trongề  thi t k  d  li u m c khái ni m, dùng đ  mô hình hoá d  li uế ế ữ ệ ứ ệ ể ữ ệ

Các khái ni m trong ERD g m: Lo i th c th , th c th , thu c tính, m i k tệ ồ ạ ự ể ự ể ộ ố ế  

h p, vai trò, b n sợ ả ố

a. Lo i th c thạ ự ể (Entity Type) là nh ng lo i đ i tữ ạ ố ượng, s  v t c a th  gi iự ậ ủ ế ớ  

th c t n t i c  th  c n đự ồ ạ ụ ể ầ ược qu n lý. B t bu c ph i đả ắ ộ ả ược đ t tên b ng Danhặ ằ  

t  ho c c m danh t  Đừ ặ ụ ừ ược bi u di n b ng hình ch  nh t ho c hình chể ễ ằ ữ ậ ặ ữ 

nh t đậ ược bo góc

b. Th c thự ể (Entity) là m t th  hi n c a lo i th c th  ộ ể ệ ủ ạ ự ể

Ví d : Trong lo i th c th  HOCSINH có th c th :ụ ạ ự ể ự ể

­ (HS001, ‘Nguy n Văn A’, ’20/11/1993’, ‘Nam’).ễ

­ (HS002, ‘Tr n Th  C’, ’02/10/1992’, ‘N ’).ầ ị ữ

* L u ý: Khái ni m Lo i th c th  đư ệ ạ ự ể ược s  d ng nhi u h n h n khái ni mử ụ ề ơ ẳ ệ  

Th c th  trong mô hình này. Vì v y, m t s  tài li u s  d ng tên Th c thự ể ậ ộ ố ệ ử ụ ự ể thay cho Lo i th c th  đ  rút g n.ạ ự ể ể ọ

c. Lo i k t h p (M i quan h ):ạ ế ợ ố ệ  là m i k t h p, s  liên k t gi a hai hayố ế ợ ự ế ữ  nhi u lo i th c th  Đề ạ ự ể ược bi u di n b ng hình thoi. Tên m i quan h  làể ễ ằ ố ệ  

Đ ng t  ho c C m đ ng tộ ừ ặ ụ ộ ừ

Ví d : ụ

Hình 5: Minh ho  m i k t h p gi a th c th  Khachhang và nuocgiaikhat ạ ố ế ợ ữ ự ể

Khách hàng và nước gi i khát là Lo i th c th  (Th c th )ả ạ ự ể ự ể

Đ t: Là m i quan h  gi a 2 th c th  nàyặ ố ệ ữ ự ể

Có các lo i m i quan h  nh  sau: MQH đa ạ ố ệ ư phân, MDQ ph n thânả

Ph n thânả Đa phân

Hình 6: Minh ho  m i k t h p đa phân và ph n thân ạ ố ế ợ ả

d. B n s  ả ố c a nhánh là s  lủ ố ượng t i thi u và s  lố ể ố ượng t i đa mà th c thố ự ể tham gia vào m i k t h p. Ký hi u (min,max) – (1,n).ố ế ợ ệ

Hình 8: Minh ho  thu c tính c a th c th ạ ộ ủ ự ể

­ Thu c tính nh n di n:ộ ậ ệ  là thu c tính đ  phân bi t th c th  này v i th c thộ ể ệ ự ể ớ ự ể kia trong t p th c th ậ ự ể

­ Thu c tính mô t :ộ ả  là thu c tính cung c p thông tin chi ti t h n v  th c thộ ấ ế ơ ề ự ể trong t p th c th ậ ự ể

­ Đ n tr  (Simple)ơ ị : m i th c th  ch  có m t giá tr   ng v i thu c tính. Ví d :ỗ ự ể ỉ ộ ị ứ ớ ộ ụ  MAHV, HOTEN

­ Đa tr  (Multi Value)ị : thu c tính có th  có nhi u giá tr  đ i v i m t th c th ộ ể ề ị ố ớ ộ ự ể  

V i nh ng thu c tính này c n s  d ng b n sớ ữ ộ ầ ử ụ ả ố

Ví d : ụ

Hình 9: Minh ho  thu c tính đa tr ạ ộ ị

H c v  là thu c tính đa tr , m t ngọ ị ộ ị ộ ười có th  có nhi u h c v  nh  ti n sĩ, giáoể ề ọ ị ư ế  

Vi cệ  thành lập mô hình th cự  thể k tế  h pợ  cho m tộ  ứng d ngụ  tin học có thể 

ti n ế hành theo các bướ  sau:c

Bài toán quản lý đi mể  của sinh viên đượ  phát biểu sơ bộ như sau:c

Mỗi  sinh  viên  cần  quản  lý  các  thông  tin  nh :ư   họ  và  tên  (HOTENSV),ngày tháng năm sinh (NGAYSINH), gi i tính (NU), nớ ơi sinh(N ISIƠ NH), h  ộ khẩu thường trú  (TINH).  Mỗi  sinh  viên  đượ   cấp  m tc ộ   mã  số  sinh  viên  duy 

nh t ấ (MASV) để phân bi tệ  v iớ  mọi sinh viên khác c aủ  trường, mỗi sinh viên chỉ thuộc về m tộ  l pớ  nào đó

Mỗi lớp h cọ  có m tộ  mã số l pớ  (MALOP) duy  nh tấ  để phân biệt v iớ  tất cả các lớp học khác trong trường:  có m tộ  tên gọi (TENLOP)  của l p,ớ  mỗi l pớ  

ch  ỉthu cộ  về một khoa

Mỗi khoa có m tộ  tên g iọ  (TENKHOA) và m tộ  mã số duy nh tấ  (MAKHOA) 

để phân bi tệ  v iớ  các khoa khác

Mỗi  môn  h cọ   có  một  tên  gọi  (TENMH)  cụ  th ,ể   đư cợ   học  trong  m tộ   số 

đ n  ơ vị  h cọ   trình (DONVIHT) ) và  ng  ứ với  môn  học  là  m tộ   mã  số  duy 

nh t (ấ MAMH) để phân bi tệ  v iớ  các môn học khác

Mỗi gi ngả  viên cần quản lý các thông tin: họ và tên (HOTENGV),  c pấ  học 

vị (HOCVI),  thu cộ  m tộ  chuyên  ngành  (CHUYENNGANH)  và được gán cho 

m t ộ mã  số  duy  nh tấ   g iọ   là  mã  gi ngả   viên(MAGV)  để  phân  bi tệ   với  các giảng  viên khác

  Mỗi  giảng  viên  có  thể  d yạ   nhi uề   môn  ở  nhi uề   khoa,  nh ngư   chỉ  thu cộ   về 

Bài h ướ ng d n gi i ẫ ả

2.5. Cách chuy n đ i t  mô hình th c th  k t h p sang mô hình quan hể ổ ừ ự ể ế ợ ệ

M i   th c   th   chuy n   thành   m t   quan   h   cùng   tên   và   danh   sách   thu cỗ ự ể ể ộ ệ ộ  tính. Thu c tính khoá tr  thành khoá chính c a quan h  ộ ở ủ ệ

Hình 11: Minh ho  chuy n đ i t p th c th ạ ể ổ ậ ự ể

­ M i k t h p 1 – 1ố ế ợ

Thu c tính khoá bên này làm khoá ngo i bên kia ho c ngộ ạ ặ ượ ạc l i. Bên dưới 

là ví d  chuy n m i k t h p 1 – 1ụ ể ố ế ợ

19

Hình 12: Minh ho  m i quan h  1 – 1 ạ ố ệ

­ M i k t h p 1 – nố ế ợ

Hình 13: Minh ho  m i quan h  1 – n ạ ố ệ

­ M i k t h p n – nố ế ợ

Chuy n thànhể  quan h  m i có khoá chính g m 2 thu c tính khoá c a 2 quanệ ớ ồ ộ ủ  

h ; thu c tính m i k t h p (n u có) tr  thành thu c tính c a quan h  m i.ệ ộ ố ế ợ ế ở ộ ủ ệ ớ  Ví dụ

Hình 14: Minh ho  m i quan h  n – n ạ ố ệ

­ M i k t h p 3 ngôi (Ba th c th  tham gia vào m i k t h p)ố ế ợ ự ể ố ế ợ

Chuy n thành quan h  m i, có khoá chính g m 3 thu c tính khoá c a 3 th cể ệ ớ ồ ộ ủ ự  

th  tham gia m i k t h p. Thu c tính m i k t h p (n u có) tr  thành thu cể ố ế ợ ộ ố ế ợ ế ở ộ  tính c a quan h  m i.ủ ệ ớ  Ví dụ

Hình 15: Minh ho  m i quan h  3 ngôi ạ ố ệ

­ Thu c tính đa tr  (Thu c tính có nhi u giá tr  cho m t th  hi n)ộ ị ộ ề ị ộ ể ệ

­ Chuy n thành quan h  m i có khoá chính g m thu c tính đa tr  và thu c tính ể ệ ớ ồ ộ ị ộkhoá c a th c th ủ ự ể  Sau khi chuy n thành quan h  m i, thu c tính đa tr  s   ể ệ ớ ộ ị ẽ

bi n m t kh i th c th  cũ ế ấ ỏ ự ể  Ví dụ

Hình 16: Minh ho  thu c tính đa tr ạ ộ ị

2.6. Mô hình hướng đ i tố ượng

Mô hình d  li u hữ ệ ướng đ i tố ượng (Object Oriented Data Model) ra đ i t  cu iờ ừ ố  

nh ng năm 80 và đ u nh ng năm 90. Đây là lo i mô hình tiên ti n nh t hi nữ ầ ữ ạ ế ấ ệ  nay d a trên cách ti p c n hự ế ậ ướng đ i tố ượng đã quen thu c trong các phộ ươ  ngpháp l p trình hậ ướng đ i tố ượng, nó s  d ng các khái ni m nh  l p (class), sử ụ ệ ư ớ ự 

k  th a (inheritance), k  th a b i (t c là k t th a t  nhi u l p c  s  multi­ế ừ ế ừ ộ ứ ế ừ ừ ề ớ ơ ởinheritance)   Đ c   tr ng   c   b n   c a   cách   ti p   c n   này   là   tính   đóng   góiặ ư ơ ả ủ ế ậ  (encapsulation), tính đa hình (polymorphism) và tính tái s  d ng (Reusability).ử ụ

21

L p (class) là m t ki u d  li u có c u trúc bao g m các thành ph n d  li uớ ộ ể ữ ệ ấ ồ ầ ữ ệ  

và các phương th c x  lý thao tác trên c u trúc d  li u đó. Nó là m t ki uứ ử ấ ữ ệ ộ ể  (hay c u trúc) d  li u đấ ữ ệ ược tr u từ ượng hóa, b i vì các tác đ ng (còn g i làở ộ ọ  các phương th c ­ method) là đ  ph c v  ho c thao tác trên ki u d  li u này.ứ ể ụ ụ ặ ể ữ ệ  

D  li u và phữ ệ ương th c hòa quy n vào nhau thành m t th  th ng nh t: dứ ệ ộ ể ố ấ ữ 

li u c n có nh ng cách th c x  lý th a đáng, và phệ ầ ữ ứ ử ỏ ương th c x  lý đứ ử ược đ aư  vào trong ki u d  li u đó là đ  ph c v  cho các đ i tể ữ ệ ể ụ ụ ố ượng có c u trúc nhấ ư 

th  Ngế ười ta g i s  th ng nh t đó là s  đóng gói. ọ ự ố ấ ự

Phương pháp ti p c n hế ậ ướng đ i tố ượng trong mô hình d  li u m c dù cònữ ệ ặ  

m i m  nh ng hi n nay đang đớ ẻ ư ệ ược nhi u ngề ười quan tâm nghiên c u phátứ  tri n và áp d ng. Các h  qu n tr  ể ụ ệ ả ị c  s  d  li uơ ở ữ ệ  hướng đ i tố ượng hi n nayệ  

v n ch a nhi u, m t s  còn ch a thu n nh t (nghĩa là vi c l p trình là hẫ ư ề ộ ố ư ầ ấ ệ ậ ướ  ng

đ i tố ượng nh ng ư c  s  d  li uơ ở ữ ệ  v n ch  y u d a trên mô hình quan h ).ẫ ủ ế ự ệ

CÂU H I ­ BÀI T P:Ỏ Ậ

Câu h i:ỏ

1.1. Đ nh nghĩa các thu t ng  : c  s  d  li u, h  qu n tr  c  s  d  li u, h  cị ậ ữ ơ ở ữ ệ ệ ả ị ơ ở ữ ệ ệ ơ 

s  d  li u, t  đi n c  s  d  li u, mô hình c  s  d  li u.ở ữ ệ ừ ể ơ ở ữ ệ ơ ở ữ ệ

1.2. Nêu các tính ch t c a m t c  s  d  li uấ ủ ộ ơ ở ữ ệ

1.3. Nêu các ch c năng c a m t h  qu n tr  c  s  d  li uứ ủ ộ ệ ả ị ơ ở ữ ệ

1.4. Nêu các mô hình d  li u.ữ ệ

1.5. Li t kê nh ng ngệ ữ ười có liên quan đ n h  c  s  d  li uế ệ ơ ở ữ ệ

1.6. Xây d ng mô hình ER cho c  s  d  li u:ự ơ ở ữ ệ

1.7. Nêu quy t c chuy n t  mô hình ER sang mô hình quan h ắ ể ừ ệ

Bài t p:ậ

Bài s  1:ố  QU N LÝ H C VIÊN   M T TRUNG TÂM TIN H CẢ Ọ Ở Ộ Ọ

Trung tâm tin h c KTCT thọ ường xuyên m  các l p tin h c ng n h n và dàiở ớ ọ ắ ạ  

h n. M i l p ng n h n có m t ho c nhi u môn h c (ch ng h n nh  l p Tinạ ỗ ớ ắ ạ ộ ặ ề ọ ẳ ạ ư ớ  

h c văn phòng thì có các môn : Word, Power Point, Excel, còn l p l p trìnhọ ớ ậ  Pascal thì ch  h c m t môn Pascal). Các l p dài h n (ch ng h n nh  l p kỉ ọ ộ ớ ạ ẳ ạ ư ớ ỹ thu t viên đ  ho  đa truy n thông, l p k  thu t viên l p trình, l p k  thu tậ ồ ạ ề ớ ỹ ậ ậ ớ ỹ ậ  viên ph n c ng và m ng,… ) thì có th  h c nhi u h c ph n và m i h c ph nầ ứ ạ ể ọ ề ọ ầ ỗ ọ ầ  

S …Ư

Trung tâm KTCT có nhi u l p, m i l p có m t mã l p duy nh t (MALOP),ề ớ ỗ ớ ộ ớ ấ  

m i l p xác đ nh các thông tin: tên l p (TENLOP), th i khoá bi u, ngày khaiỗ ớ ị ớ ờ ể  

gi ng (NGAYKG), h c phí (HOCPHI).Chú ý r ng t i m t th i đi m, trungả ọ ằ ạ ộ ờ ể  tâm có th  m  nhi u l p cho cùng m t chể ở ề ớ ộ ương trình h c. V i các l p dài h nọ ớ ớ ạ  thì ngày khai gi ng đả ược xem là ngày b t đ u c a m i h c ph n và H C PHÍắ ầ ủ ỗ ọ ầ Ọ  

là h c phí c a m i h c ph n, v i l p ng n h n thì H C PHÍ là h c phí c aọ ủ ỗ ọ ầ ớ ớ ắ ạ Ọ ọ ủ  toàn khoá h c đó.ọ

Trung tâm có nhi u môn h c, m i môn h c có mã môn h c (MAMH) duyề ọ ỗ ọ ọ  

nh t,   m i   môn   h c   xác   đ nh   tên   môn   h c(TENMH),   s   ti t   lý   thuy tấ ỗ ọ ị ọ ố ế ế  (SOTIETLT), s  ti t th c hành (SOTIETTH).ố ế ự

M i h c viên  ng v i m i môn h c có m t đi m thi(DIEMTHI) duy nh t.ỗ ọ ứ ớ ỗ ọ ộ ể ấ  

M i l n đóng h c phí, h c viên s  đỗ ầ ọ ọ ẽ ược trung tâm giao cho m t phi u biên laiộ ế  thu ti n, m i biên lai có m t s  biên lai duy nh t đ  qu n lý.ề ỗ ộ ố ấ ể ả

Bài s  2:ố  QU N LÝ VI C MẢ Ệ ƯỢN/TR  SÁCH   M T TH  VI NẢ Ở Ộ Ư Ệ

M t th  vi n t  ch c vi c cho mộ ư ệ ổ ứ ệ ượn sách nh  sau:ư

M i quy n sách đỗ ể ược đánh m t mã sách (MASH) dùng đ  phân bi t v i cácộ ể ệ ớ  quy n sách khác (gi  s  n u m t tác ph m có nhi u b n gi ng nhau ho c cóể ả ử ế ộ ẩ ề ả ố ặ  nhi u t p thì cũng xem là có mã sách khác nhau), m i mã sách xác đ nh cácề ậ ỗ ị  thông tin khác nh  : tên sách (TENSACH), tên tác gi  (TACGIA), nhà xu tư ả ấ  

b n (NHAXB), năm xu t b n (NAMXB).ả ấ ả

M i đ c gi  đỗ ộ ả ược th  vi n c p cho m t th  th  vi n, trong đó có ghi rõ mãư ệ ấ ộ ẻ ư ệ  

đ c gi  (MAĐG), cùng v i các thông tin khác nh  : h  tên (HOTEN), ngàyộ ả ớ ư ọ  sinh (NGAYSINH), đ a ch  (ĐIACHI), ngh  nghi p(NGHENGHIEP).ị ỉ ề ệ

C  m i lứ ỗ ượt mượn sách, đ c gi  ph i đăng ký các quy n sách c n mộ ả ả ể ầ ượn vào 

m t phi u mộ ế ượn, m i phi u mỗ ế ượn có m t s  phi u mộ ố ế ượn (SOPM) khác nhau,   m i   phi u   mỗ ế ượn   xác   đ nh   các   thông   tin   nh :   ngày   mị ư ượn   sách (NGAYMUON), mã đ c gi  Các các quy n sách trong cùng m t phi u mộ ả ể ộ ế ượ  nkhông nh t thi t ph i tr  trong m t l n. M i quy n sách có th  thu c nhi uấ ế ả ả ộ ầ ỗ ể ể ộ ề  phi u mế ượn khác nhau (t t nhiên là t i các th i đi m khác nhau).ấ ạ ờ ể

Bài s  3:ố  QU N LÝ T  CH C THI T T NGHI PẢ Ổ Ứ Ố Ệ

Vi c t  ch c k  thi t t nghi p c a m t khoa nh  sau:ệ ổ ứ ỳ ố ệ ủ ộ ư

M i thí sinh có m t Mã s  sinh viên duy nh t (MASV), m i MASV xác đ nhỗ ộ ố ấ ỗ ị  

được các thông tin: h  và tên (HOTEN), ngày sinh (NGAYSINH), n i sinh,ọ ơ  

n ,phái, dân t c. M i l p có m t mã l p (MALOP) duy nh t , m i mã l p xácữ ộ ỗ ớ ộ ớ ấ ỗ ớ  

đ nh các thông tin: tên l p (TENLOP), m i l p ch  thu c s  qu n lý c a m tị ớ ỗ ớ ỉ ộ ự ả ủ ộ  khoa nào đó. M i khoa có m t mã khoa duy nh t (MAKHOA), m i mã khoaỗ ộ ấ ỗ  xác đ nh tên khoa (TENKHOA). M i thí sinh đ u ph i d  thi t t nghi p baị ỗ ề ả ự ố ệ  môn. M i môn thi có m t mã môn thi (MAMT) duy nh t, m i mã môn thi xácỗ ộ ấ ỗ  

đ nh các thông tin: tên môn thi (TENMT), th i gian làm bài – đị ờ ược tính b ngằ  phút (PHUT), ngày thi (NGAYTHI), bu i thi (BUOITHI), môn thi này là mônổ  

lý thuy t hay th c hành (LYTHUYET). Chú ý r ng, n u m t môn h c đế ự ằ ế ộ ọ ượ  c

23

cho thi   nhi u h  thì đở ề ệ ược đ t MAMT khác nhau (ch ng h n c  trung c p vàặ ẳ ạ ả ấ  cao đ ng ngành công ngh  thông tin đ u thi môn C  S  D  Li u), đ  di n tẳ ệ ề ơ ở ữ ệ ể ễ ả 

đi u này, m i mã môn h c c n ph i đề ỗ ọ ầ ả ược ghi chú (GHICHU) đ  cho bi tể ế  môn thi đó dành cho kh i nào trung c p, hay cao đ ng). M i thí sinh  ng v iố ấ ẳ ỗ ứ ớ  

m t môn thi có m t đi m thi (DIEMTHI) duy nh t.ộ ộ ể ấ

Trong m t phòng thi có th  có thí sinh c a nhi u l p. Trong m t k  thi, m iộ ể ủ ề ớ ộ ỳ ỗ  thí sinh có th  thi t i nh ng phòng thi (PHONGTHI) khác nhau, ch ng h nể ạ ữ ẳ ạ  

m t thí sinh thi t t nghi p ba môn là C  s  d  li u, L p trình C và Visualộ ố ệ ơ ở ữ ệ ậ  Basic thì môn C  S  D  Li u và L p Trình C thi t i phòng A3.4, còn mônơ ở ữ ệ ậ ạ  

th c hành Visual Basic thi t i phòng máy H6.1.ự ạ

Bài s  4: ố  Cho mô hình th c th  k t h p sau. ự ể ế ợ Yêu c u:ầ  Chuy n ERD sang mô hình ể

d  li u quan h ữ ệ ệ

BÀI 1: CÁC KHÁI NI M C  B N TRONG MÔ HÌNH Ệ Ơ Ả

C  S  D  LI U QUAN HƠ Ở Ữ Ệ Ệ

Mã bài: 11.01

Gi i thi u:ớ ệ

Mô hình d  li u quan h  (Ralational Data Model)­ g i t t là mô hình quan h ,ữ ệ ệ ọ ắ ệ  

do EF.Codd đ  xu t năm 1970. N n t ng lý thuy t c a nó là khái ni m lýề ấ ề ả ế ủ ệ  thuy t t p h p trên các quan h , t c là t p c a các b  giá tr ế ậ ợ ệ ứ ậ ủ ộ ị

Mô hình d  li u quan h  là mô hình đữ ệ ệ ược nghiên c u nhi u nh t, và th c ti nứ ề ấ ự ễ  

đã cho th y r ng nó có c  s  lý thuy t v ng ch c nh t. Mô hình d  li u nàyấ ằ ơ ở ế ữ ắ ấ ữ ệ  cùng v i mô hình th c th  k t h p đang đớ ự ể ế ợ ược s  d ng r ng rãi trong vi cử ụ ộ ệ  phân tích và thi t k  c  s  d  li u hi n nay.ế ế ơ ở ữ ệ ệ

Bài này s  gi i thi u m t cách t ng quan v  các khái ni m c  b n trong môẽ ớ ệ ộ ổ ề ệ ơ ả  hình c  s  d  li u quan h  nh : Thu c tính, khóa, quan h , b  giá tr , phơ ở ữ ệ ệ ư ộ ệ ộ ị ụ thu c hàm.ộ

Thu c tính là các đ c đi m riêng c a m t đ i tộ ặ ể ủ ộ ố ượng (đ i tố ượng được hi uể  

nh  là m t lo i th c th    mô hình th c th  k t h p), m i thu c tính có m tư ộ ạ ự ể ở ự ể ế ợ ỗ ộ ộ  tên g i và ph i thu c v  m t ki u d  li u nh t đ nh.ọ ả ộ ề ộ ể ữ ệ ấ ị

Ki u d  li u (data type)ể ữ ệ

Các thu c tính độ ược phân bi t qua tên g i và ph i thu c m t ki u d  li uệ ọ ả ộ ộ ể ữ ệ  

nh t đ nh (s , chu i, ngày tháng, logic, hình  nh,…). Ki u d  li u   đây cóấ ị ố ỗ ả ể ữ ệ ở  

th  là ki u vô hể ể ướng ho c là ki u có c u trúc. N u thu c tính có ki u d  li uặ ể ấ ế ộ ể ữ ệ  

là vô hướng thì nó được g i là thu c tính đ n hay thu c tính nguyên t , n uọ ộ ơ ộ ố ế  thu c tính có ki u d  li u có c u trúc thì ta nói r ng nó không ph i là thu cộ ể ữ ệ ấ ằ ả ộ  tính nguyên tố

Ch ng h n v i sinh viên Nguy n Văn Thành thì các thu c tính h  và tên, mãẳ ạ ớ ễ ộ ọ  

s  sinh viên thu c ki u chu i, thu c tính ngày sinh thu c ki u ngày tháng, hố ộ ể ỗ ộ ộ ể ộ 

kh u thẩ ường trú ki u chu i, thu c tính hình  nh ki u hình  nh,…ể ỗ ộ ả ể ả

Mi n giá tr  (domain of values)ề ị

Thông thường m i thu c tính ch  ch n l y giá tr  trong m t t p con c a ki uỗ ộ ỉ ọ ấ ị ộ ậ ủ ể  

d  li u và t p h p con đó g i là mi n giá tr  c a thu c tính đó. Ch ng h nữ ệ ậ ợ ọ ề ị ủ ộ ẳ ạ  

25

thu c tính N  có mi n giá tr  là {nam, n }, thu c tính màu da có mi n giá trộ Ữ ề ị ữ ộ ề ị 

là {da tr ng, da vàng, da đen, da đ }, thu c tính đi m thi là các s  thu c t pắ ỏ ộ ể ố ộ ậ  {0; 1; 2;…,10]

L u ý r ng n u không l u ý đ n ng  nghĩa thì tên c a các thu c tính thư ằ ế ư ế ữ ủ ộ ườ  ng

được ký hi u b ng các ch  cái in hoa đ u tiên trong b ng ch  cái la tinh:ệ ằ ữ ầ ả ữ  A,B,C,D,… Nh ng ch  cái in hoa X,Y,Z,W,… thữ ữ ường dùng thay cho m tộ  nhóm nhi u thu c tính. Đôi khi còn dùng các ký hi u ch  cái v i các ch  sề ộ ệ ữ ớ ỉ ố A1,A2,…,An đ  ch  các thu c tính trong trể ỉ ộ ường h p t ng quát hay mu n đợ ổ ố ề 

c p đ n s  lậ ế ố ượng các thu c tính. Tên thu c tính ph i độ ộ ả ược đ t m t cách g iặ ộ ợ  

nh , không nên đ t tên thu c tính quá dài (vì nh  th  s  làm cho vi c vi t cácớ ặ ộ ư ế ẽ ệ ế  câu l nh truy v n tr  nên v t v  h n), nh ng cũng không nên đ t tên thu cệ ấ ở ấ ả ơ ư ặ ộ  tính quá ng n (vì nó s  không cho th y ng  nghĩa c a thu c tính), đ c bi tắ ẽ ấ ữ ủ ộ ặ ệ  không đ t trùng tên hai thu c tính mang ng  nghĩa khác nhau thu c hai đ iặ ộ ữ ộ ố  

tượng khác nhau

Trong nhi u h  qu n tr  c  s  d  li u, ngề ệ ả ị ơ ở ữ ệ ười ta thường đ a thêm vào mi nư ề  giá tr  c a các thu c tính m t giá tr  đ c bi t g i là giá tr  r ng (NULL). Tuị ủ ộ ộ ị ặ ệ ọ ị ỗ ỳ theo ng  c nh mà giá tr  này có th  đ c tr ng cho m t giá tr  không th  xácữ ả ị ể ặ ư ộ ị ể  

đ nh đị ược ho c m t giá tr  ch a đặ ộ ị ư ược xác đ nh   vào th i đi m nh p tinị ở ờ ể ậ  

nh ng có th  đư ể ược xác đ nh vào m t th i đi m khác.ị ộ ờ ể

Ví d :ụ

Hình 1.1. Thu c tính c a m t quan h ộ ủ ộ ệ

+ T t c  các d  li u trong cùng 1 m t c t đ u có dùng ki u d  li u ấ ả ữ ệ ộ ộ ề ể ữ ệ

2. Lược đ  quan hồ ệ

T p t t c  các thu c tính c n qu n lý c a m t đ i tậ ấ ả ộ ầ ả ủ ộ ố ượng cùng v i các m iớ ố  liên h  gi a chúng đệ ữ ược g i là lọ ược đ  quan h  Lồ ệ ược đ  quan h  Q v i t pồ ệ ớ ậ  thu c  tính  {A1,A2, ,An}  độ ược  vi t là Q(A1,A2, ,An).ế

Ví   d :   Sinhvien   (MASV,   HOTENSV,   NGAYSINH,   NOISINH,TINH,ụ  MALOP)

Khái ni m lệ ược đ  quan h   ng v i khái ni m lo i th c th    mô hình th cồ ệ ứ ớ ệ ạ ự ể ở ự  

th  k t h p.ể ế ợ

Nhi u lề ược đ  quan h  cùng n m trong m t h  th ng thông tin đồ ệ ằ ộ ệ ố ược g i làọ  

m t lộ ược đ  c  s  d  li u.ồ ơ ở ữ ệ

S  th  hi n c a lự ể ệ ủ ược đ  quan h    m t th i đi m nào đó đồ ệ ở ộ ờ ể ược g i là quanọ  

h , rõ ràng là trên m t lệ ộ ược đ  quan h  có th  xác đ nh nhi u quan h ồ ệ ể ị ề ệ  

Thường ta dùng các ký hi u nh  R,S,Q đ  ch  các lệ ư ể ỉ ược đ  quan h , còn quanồ ệ  

h  thệ ường được dùng b i các ký hi u là r, s,q,…ở ệ

V  tr c quan thì quan h  (hay b ng quan h ) nh  là m t b ng hai chi u g mề ự ệ ả ệ ư ộ ả ề ồ  các dòng và các c t.ộ

M t quan h  có n thu c tính độ ệ ộ ược g i là quan h  n ngôi.ọ ệ

Đ  ch  quan h  r xác đ nh trên lể ỉ ệ ị ược đ  quan h  Q ta có th  vi t r(Q).ồ ệ ể ế

4. B  giá trộ ị

M i b  là nh ng thông tin v  m t đ i tỗ ộ ữ ề ộ ố ượng thu c m t quan h , b  cũng cònộ ộ ệ ộ  

được g i là m u tin.ọ ẫ

Quan h  là m t b ng (table) v i các c t là các thu c tính và m i dòng đệ ộ ả ớ ộ ộ ỗ ượ  c

g i là b ọ ộ

Ví d : HOCVIEN(Mahv, Hoten, Ngsinh, Noisinh) có q=(1003,Nguyen Vanụ  Lam, 1/1/1987,Dong Nai) nghĩa là h c viên có mã s  là 1003, h  tên là Nguyenọ ố ọ  Van Lam, sinh ngày 1/1/1987   Dong Nai.ở

5. Tân từ

Di n t  ý nghĩa c a quan h , m i liên h  gi a các thu c tính v i nhau. D aễ ả ủ ệ ố ệ ữ ộ ớ ự  vào tân t  này, ngừ ười ta xác đ nh đị ượ ậc t p khoá, siêu khoá c a lủ ược đ  quanồ  hệ

Ký hi u  Qệ ║ ║

Ví   d :   Tân   t   c a   lụ ừ ủ ược   đ   quan   h   Sinhvien   (MASV,   HOTENSV,ồ ệ  NGAYSINH, NOISINH,TINH, MALOP) là: ”M i sinh viên có m i MASVỗ ỗ  duy nh t. M i MASV xác đ nh các thu c tính còn l i c a sinh viên đó nhấ ỗ ị ộ ạ ủ ư HOTENSV,NGAYSINH, NOISINH,TINH,MALOP

6. Khóa, siêu khóa, khóa ch  đ nh, khóa chính, khóa ngo iỉ ị ạ

Siêu khóa: Là m t t p con các thu c tính c a Q mà giá tr  c a chúng có thộ ậ ộ ủ ị ủ ể phân bi t 2 b  khác nhau trong cùng m t th  hi n TQ b t k ệ ộ ộ ể ệ ấ ỳ

M t quan h  có th  có ít nh t m t siêu khóa hay nhi u siêu khóa.ộ ệ ể ấ ộ ề

Ví   d :   Các   siêu   khóa   c a   lụ ủ ược   đ   quan   h   HOCVIEN   là:{Mahv};ồ ệ  {Mahv,Hoten}; {Mahv, Noisinh, Hoten}

27

Hình 1.2. L ượ c đ ồ quan h  HOCVIEN và siêu khoá ệ

 thì khóa c a quan h  HOCVIEN có th  là {Mahv}; {Hoten}ủ ệ ể

Ví d  2: khóa c a quan h  GIANGDAY (Malop, Mamh, Magv, HocKy, Nam)ụ ủ ệ  

là K={Malop,Mamh}. Thu c tính khóa s  là: Mamh, Malop. Thu c tính khôngộ ẽ ộ  khóa s  là Magv, HocKy, Nam.ẽ

Khóa chính (primary key)

Là m t h c nhi u trộ ọ ề ường trong lược đ  mà d  li u t i c t này ph i khôngồ ữ ệ ạ ộ ả  

r ng và duy nh t. T  giá tr  c a khóa chính xác đ nh đỗ ấ ừ ị ủ ị ược duy nh t m t bấ ộ ộ giá tr  trong lị ược đ ồ

­ Ký hi u: các thu c tính n m trong khóa chính khi li t kê trong quan h  ph iệ ộ ằ ệ ệ ả  

được g ch dạ ưới

­ VD: HOCVIEN (Mahv,Hoten,Gioitinh,Noisinh,Malop)

     GIANGDAY(Mamh,Malop,Magv,Hocky,Nam)

Khóa tương đươ :ng

­ Các khóa còn l i (không đạ ược ch n làm khóa chính) g i là khóa tọ ọ ươ  ng

Thu c tính ộ Malop trong quan h  LOP là khóa chính c a quan h  LOP. Thu cệ ủ ệ ộ  tính Malop trong quan h  HOCVIEN là khóa ngo i, tham chi u đ n Malopệ ạ ế ế  trong quan h  LOPệ

7. Ph  thu c hàm ụ ộ

Cho R={a1,a2,… ,an} là t p các thu c tính ,r ={h1,h2,…,hn}là 1 quan h  trênậ ộ ệ  

R, và A,B là t p con c a R. Khi đó ta nói :A xác đ nh hàm cho B hay B phậ ủ ị ụ thu c hàm vào A trong r.ộ

Ký hi u: A B ệ →

8. Ràng bu c toàn v nộ ẹ

D  li u trong h  th ng có liên quan v i nhau và th a m t s  ràng bu c, làữ ệ ệ ố ớ ỏ ộ ố ộ  

nh ng quy t c b t bi n đ i v i các quan h  trong c  s  d  li u. Chúng đữ ắ ấ ế ố ớ ệ ơ ở ữ ệ ượ  c

g i là các ràng bu c toàn v n. Hay nói cách khác Ràng bu c toàn v n là cácọ ộ ẹ ộ ẹ  quy đ nh đi u ki n t   ng d ng th c t , các đi u ki n này là b t bi n. Vì thị ề ệ ừ ứ ụ ự ế ề ệ ấ ế ế 

ph i luôn đ m b o c  s  d  li u th a ràng bu c toàn v n sau m i thao tácả ả ả ơ ở ữ ệ ỏ ộ ẹ ỗ  làm thay đ i tình tr ng c a c  s  d  li u. Nh ng lổ ạ ủ ơ ở ữ ệ ữ ược đ  quan h  tham giaồ ệ  

mô t  ràng bu c toàn v n đả ộ ẹ ược g i là b i c nh c a ràng bu c toàn v n. Cácọ ố ả ủ ộ ẹ  thao tác thêm, xoá, s a có  nh hử ả ưởng đ n ràng bu c toàn v n đ u đế ộ ẹ ề ược mô tả trong m t b ng g i là b ng t m  nh hộ ả ọ ả ầ ả ưởng; nh  b ng này chúng ta d  dàngờ ả ễ  

đ c t  các phặ ả ương th c x  lý khi thao tác trên d  li u.ứ ử ữ ệ

Khi đ nh nghĩa khoá cho m t lị ộ ược đ  quan h , chúng ta đã đ a ra m t quy t cồ ệ ư ộ ắ  

và g i là ràng bu c khoá. V i ràng bu c khoá, b i c nh c a ràng bu c là lọ ộ ớ ộ ố ả ủ ộ ượ  c

đ  quan h  trên đó khoá đồ ệ ược đ nh nghĩa và các thao tác thêm s a có th   nhị ử ể ả  

hưởng đ n ràng bu c này.ế ộ

9. Các phép tính trên c  s  d  li u quan hơ ở ữ ệ ệ

N i dung c a c  s  d  li u có th  độ ủ ơ ở ữ ệ ể ượ ậc c p nh t b ng các thao tácậ ằ

Phép chèn thêm m t b  v o quan h  r{A1,…,An}.ộ ộ ả ệ

Insert(r; A1=d1, A2=d2,…,An=dn)

Trong đó Ai(i=1, , n) là tên các thu c tính và diộ dom(Ai)

9.2.Phép lo i bạ ỏ

Phép lo i b  (DEL) là phép xóa, m t b  ra kh i m t quan h  cho trạ ỏ ộ ộ ỏ ộ ệ ướ  c

Gi ng nh  phép chèn, phép lo i b  có d ng bi u di n hình th c toán h c:ố ư ạ ỏ ạ ể ễ ứ ọ  r=r­t

G i t p {C1,…, Cp}ọ ậ {A1,…, An} là t p các thu c tính mà t i đó các giá trậ ộ ạ ị 

c a   b   c n   thay   đ i;   CH(r;   A1=d1,   A2=d2,…,   An=dn;   C1=e1,   C2=e2,…,ủ ộ ầ ổ  Cp=ep)

N u K={B1,…, Bm} là khóa c a quan h , khi đó ta ch  c n vi t:ế ủ ệ ỉ ầ ế

­ Xác đ nh tên quan h , thu c tính, khóa chính, khóa ngo i c a các quan hị ệ ộ ạ ủ ệBài s  2: ố  D a vào m u hoá đ n bán hàng hãy thi t k  mô hình d  li u quan ự ẫ ơ ế ế ữ ệhệ

­Trong đó: S  hoá đ nố ơ  xác đ nh đị ượ  ngày t o l p;c ạ ậ  Mã khách hàng xác 

đ nh đị ượ  tên khách hàng, đ a ch ;c ị ỉ  Mã hàng xác đ nh đ cị ượ  tên hàng hoá, 

đ n v  tính, đ n giáơ ị ơ  và s  lố ượng

Bài s  3:ố  Thi t k  mô hình d  li u quan h  d a vào m u phi u mế ế ữ ệ ệ ự ẫ ế ượn sách trong th  vi n.ư ệ

31

­Trong đó: S  phi uố ế  xác đ nh đị ược ngày mượn; Mã sinh viên xác đ nh ị

đượ  tên sinh viên, mã l p;c ớ  Mã sách xác đ nh đ cị ượ  tên sách, nhà xu t b n, ấ ả

ghi chú

BÀI 2: PHÉP H I, PHÉP GIAO, PHÉP TR  TRÊN Đ I S  QUAN HỘ Ừ Ạ Ố Ệ

Mã bài: 11.02

Gi i thi u:ớ ệ

Đ i s  quan h  (ĐSQH) có n n t ng toán h c (c  th  là lý thuy t t p h p)ạ ố ệ ề ả ọ ụ ể ế ậ ợ  

đ  mô hình hóa CSDL quan h  Đ i tể ệ ố ượng x  lý là các quan h  trong c  sử ệ ơ ở 

d  li u quan h  Bài này cung c p các ki n th c c  b n v  các phép toán h i,ữ ệ ệ ấ ế ứ ơ ả ề ộ  giao, tr  trên đ i s  quan h  ừ ạ ố ệ Các phép toán th c hi n trên 2 quan h  xu tự ệ ệ ấ  phát t  lý thuy t t p h p c a toán h c: phép h i (Rừ ế ậ ợ ủ ọ ộ S), phép giao (R S), phép tr  (R­S), phép tích (Rừ S). Qua đó, giúp ngườ ọi h c th c hi n đự ệ ược các phép toán trên đ  cho k t qu  là m t quan h  m i theo yêu c u.ể ế ả ộ ệ ớ ầ

M c tiêu:ụ

­ Nêu được các khái ni m v  phép h i, phép giao, phép tr  trên đ i s  t pệ ề ộ ừ ạ ố ậ  

h p.ợ

­ L y đấ ược ví d  trong th c t  đ  minh h a.ụ ự ế ể ọ

­ Th c hi n đự ệ ược các phép toán trên trong bài t p c  th ậ ụ ể

Đ i s  quan h  (ĐSQH) có n n t ng toán h c (c  th  là lý thuy t t p h p)ạ ố ệ ề ả ọ ụ ể ế ậ ợ  

đ  mô hình hóa CSDL quan h  Đ i tể ệ ố ượng x  lý là các quan h  trong c  sử ệ ơ ở 

1.3. Bi u th c đ i s  quan hể ứ ạ ố ệ

­ Bi u th c ĐSQH là m t bi u th c g m các phép toán ĐSQHể ứ ộ ể ứ ồ

­ Bi u th c ĐSQH để ứ ược xem nh  m t quan h  (không có tên)ư ộ ệ

­ Có th  đ t tên cho quan h  để ặ ệ ượ ạ ừ ộc t o t  m t bi u th c quan h ể ứ ệ

­ Có th  đ i tên các thu c tính c a quan h  để ổ ộ ủ ệ ược t o t  m t bi u th cạ ừ ộ ể ứ  ĐSQH

1.4. Phép toán trên Đ i s  quan h  ạ ố ệ

­ Đ i s  quan h  g m m t t p các phép toán tác đ ng trên các quan h  và choạ ố ệ ồ ộ ậ ộ ệ  

k t qu  là m t quan h  Các phép toán th c hi n trên 2 quan h  xu t phát tế ả ộ ệ ự ệ ệ ấ ừ 

lý thuy t t p h p c a toán h c: phép h i (Rế ậ ợ ủ ọ ộ S), phép giao (R S), phép trừ (R­S), phép tích (R S)

33

­ Đ i v i các phép h i, giao, tr , các quan h  R và S ph i tố ớ ộ ừ ệ ả ương thích hay khả 

h p n u chúng đợ ế ượ đ nh nghĩa trên cùng m t lc  ị ộ ược đ  quan h  hay trên cùngồ ệ  

m t t p các mi n giá tr  (Độ ậ ề ị ược xác đ nh trên cùng m t t p các thu c tính),ị ộ ậ ộ  

nghĩa là:

S  lố ượng thu c tính c a R và S ph i b ng nhau:      R(Aộ ủ ả ằ 1,A2,…An) và S(B1,B2,

…Bn)

Mi n giá tr  c a thu c tính ph i tề ị ủ ộ ả ương thích      dom(Ai)=dom(Bi)

Quan h  k t qu  c a phép h i, giao, tr  có cùng tên thu c tính v i quan h  ệ ế ả ủ ộ ừ ộ ớ ệ

đ u tiên.ầ

VD: Hai quan h  tệ ương thích kh  h pả ợ

2. Phép h i (h p) 2 quan h  (Union)ộ ợ ệ

Cho hai quan h  R và S kh  h p. H i (h p) c a hai quan h  R và S ký hi u làệ ả ợ ộ ợ ủ ệ ệ  

R S là m t quan h  trên lộ ệ ược đ  quan h  Q g m các ph n t  thu c R ho cồ ệ ồ ầ ử ộ ặ  thu c S, ho c thu c c  hai (các b  trùng l p s  b  lo i b ), t c là:ộ ặ ộ ả ộ ắ ẽ ị ạ ỏ ứ

R   S = S   R

+ K t hế ợ :p

R   (S   T) = (R   S)   T

Cho hai quan h  tệ ương thích R và S. Giao c a hai quan h  R và S ký hi u làủ ệ ệ  

R S là m t quan h  trên lộ ệ ược đ  quan h  Q g m các ph n t  v a thu c Rồ ệ ồ ầ ử ừ ộ  

L u ý: Phép tr  không có tính ch t giao hoán. (ư ừ ấ R ­ S   S ­ R)

­Khái ni m v  phép h i, phép giao, phép tr  trên đ i s  t p h p.ệ ề ộ ừ ạ ố ậ ợ

­Th c hi n đự ệ ược các phép toán trên

37

BÀI 3: PHÉP TÍCH Đ  CÁC VÀ PHÉP CHIA TRÊN Đ I S  QUAN HỀ Ạ Ố Ệ

Mã bài: 11.03

Gi i thi u:ớ ệ

Bài này s  gi i thi u m t cách t ng quan v : các phép toán tích Đ  các, phépẽ ớ ệ ộ ổ ề ề  chia, phép gán trên đ i s  t p h p. Qua đó, giúp ngạ ố ậ ợ ườ ọi h c th c hi n đự ệ ượ  ccác phép toán trên đ  cho k t qu  là m t quan h  m i theo yêu c u.ể ế ả ộ ệ ớ ầ

 M c tiêu:ụ

­ Nêu được các khái ni m v  phép tích đ  các, phép chia trên đ i s  t p h p.ệ ề ề ạ ố ậ ợ

­ L y đấ ược ví d  trong th c t  đ  minh h a.ụ ự ế ể ọ

­ Th c hi n đự ệ ược các phép toán trên trong bài t p c  th ậ ụ ể

­ Nghiêm túc, t  giác trong h c t pự ọ ậ

­ Đ m b o an toàn cho ngu i và thi t bả ả ờ ế ị

N i dung chínhộ :

1. Tích Decac c a 2 quan h  (Cartesian Product) ủ ệ

Cho quan h  r(R), R={Aệ 1,A2, ,An} và quan h  s(U), U={Bệ 1,B2, ,Bm}. Tích Descartes (decac) c a r và s ký hi u là r x s.ủ ệ

r x s ={t=(a1,a2, ,an, b1,b2, ,bm) /a1,a2, ,an  r và b1,b2, ,bm  s }

­ K t qu  tr  v  là m t quan h  Q.ế ả ả ề ộ ệ

­ M i b  c a Q là t  h p gi a 1 b  trong r và 1 b  trong s.ỗ ộ ủ ổ ợ ữ ộ ộ

­ N u r có u b  và s có v b  thì Q s  có u ế ộ ộ ẽ  v b ộ

­ N u r có n thu c tính và s có m thu c tính thì Q s  có n + m thu c tính (Rế ộ ộ ẽ ộ + 

Q+     ) (R+: T p thu c tính c a R, Qậ ộ ủ +: T p thu c tính c a Q).ậ ộ ủ

Ví d  1.1: Cho quan h  r và s, k t qu  r x sụ ệ ế ả

Đ  gi i quy t v n đ  này trong th c t , phép tích Decas thể ả ế ấ ề ự ế ường được k tế  

h p v i đi u ki n ch n. T c là ch  th c hi n phép tích khi tho  mãn đi uợ ớ ề ệ ọ ứ ỉ ự ệ ả ề  

ki n (thệ ường là ràng bu c khoá ngo i)ộ ạ

Trong ví d  này, đi u ki n ch n s  là: giá tr  t i thu c tính phong trong b ngụ ề ệ ọ ẽ ị ạ ộ ả  Nhanvien trùng v i giá tr  t i thu c tính mapb trong b ng Phongban. Đi u nàyớ ị ạ ộ ả ề  

tương đương v i vi c: ch  th c hi n phép tích decas n u phong trùng mapb vàớ ệ ỉ ự ệ ế  

được bi u di n: phong = mapbể ễ

39

Lúc này k t qu  s  là:ế ả ẽ

2. Phép chia 2 quan h : ệ

Cho 2 lược đ  quan h  Q1(A1,A2, ,An), Q2(B1,B2, ,Bm), r là quan h  xácồ ệ ệ  

đ nh trên Q1; s là quan h  xác đ nh trên Q2 (n>m và s khác r ng),  có m thu cị ệ ị ỗ ộ  tính chung (gi ng nhau v  m t ng  nghĩa, ho c các thu c tính có th  so sánhố ề ặ ữ ặ ộ ể  

được) gi a r và s. Phép chia 2 quan h  r và s ký hi u r ÷ s , là m t quan h  qữ ệ ệ ộ ệ  

có n ­ m thu c tính độ ược đ nh nghĩa nh  sau:ị ư

q= r ÷ s={t/   u   s, (t,u)   r}

Phép   chia   được   dùng   đ   l y   ra   m t   s   b   trong   quan   h   r   sao   choể ấ ộ ố ộ ệ

th a v i t t c  các b  trong quan h  s.ỏ ớ ấ ả ộ ệ