đề tài: bản sắc văn HOÁ TRONG sử THI tây NGUYÊN khoa triết học

Triết học phương Tây và phương Đông đều hướng đến khai phá 2 vũ trụ bên trong mỗi con người và bên ngoài mỗi con người. Cả 2 vũ trụ đó đều vô hạn. Do đó, sự minh triết trong cả 2 nền Triết học đều gần như vô hạn.

Đề tài:

BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG SỬ THI

TÂY NGUYÊN

Lý do chọn đề tài:

Trong nền văn hóa của các dân tộc ở Đắc Lắc, thì những truyện cổ, lời nói vần, trường ca, khan của dân tộc Êđê và otnrông của dân tộc Mnông đã phản ánh những quan niệm về thế giới, vũ trụ, về quá trình phát sinh phát triển con người, về cuộc đấu tranh sinh tồn của con người, được truyền miệng, được bổ sung từ đời này sáng đời khác và một phần các loại hình đó ngày nay đã được phản ánh bằng văn tự, in ấn, xuất bản phổ biến rộng rãi và được công chúng đón nhận Văn học dân gian, đặc biệt là các khan, ot nrông chính là một mảng văn hóa vô cùng quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc chúng ta.

Vì vậy việc bảo tồn và phát triển vốn văn hóa của các dân tộc có ý nghĩa góp phần vào việc giữ gìn văn hóa chung của dân tộc Việt Nam.

Ngoài ra trong một dịp được tham gia tập huấn sưu tầm sử thi Tây Nguyên, bản thân tôi cảm thấy rất yêu mến và muốn được tìm hiểu về tư tưởng, văn hóa của người Tây Nguyên qua sử thi.

Do vậy tôi đã mạnh dạn tìm hiểu về vấn đề này, mặc dầu tôi chưa có nhiều thời gian tìm hiểu về sử thi, do vậy rất mong được sự góp ý của thầy cô và các anh chị.

Chân thành cảm ơn.

1 Vài nét về điều kiện tự nhiên – xã hội vùng Tây Nguyên

Từ lâu Tây Nguyên là địa bàn sinh sống của hơn 20 tộc người, nói các ngôn ngữ thuộc hai dòng ngôn ngữ chính là Nam Á và Nam Đảo Các tộc người tiêu biểu cho dòng Nam Á là các tộc Bana, Xơđăng, Mnông, Mạ, Xtiêng, còn các tộc chính của dòng Nam Đảo là các tộc Êđê, Giarai

Về phân bố dân cư các tộc người, ta thấy hình thành nên bốn nhóm rõ rệt, đó là các tộc người thuộc nhóm Katu – Bru nói ngôn ngữ dòng Nam Á phân bố chủ yếu ở vùng núi nam Trường Sơn (Bru, Katu, Taôi), nhóm Bana – Xơđăng (hay thường gọi là Bana Bắc) phân bố chính ở Bắc Tây Nguyên thuộc tỉnh Gialai và KomTum, nhóm Mnông – Mạ (thường gọi là Bana Nam)

cư trú ở Nam Tây Nguyên, thuộc tỉnh Đaklak, Lâm Đồng và lân cận Còn các tộc Nam Đảo thì xen vào giữa nhóm Bana Bắc và Nam, cư trú chủ yếu ở trung tâm Tây Nguyên thuộc địa bàn tỉnh Đắc Lắc Bốn vùng phân bố bốn nhóm tộc người nói trên đã có ảnh hưởng tới các sắc thái địa phương của vùng văn hóa Tây Nguyên

Một đặc trưng lớn nhất, cơ bản nhất, từ đó quy định những sắc thái văn hóa lớn của vùng Trường Sơn – Tây Nguyên là nếp sống nương rẫy, nếp sống chủ đạo và bao trùm lên toàn bộ các tộc người trong vùng Nếp sống nương rẫy đó thể hiện trên nhiều phương diện

Về kinh tế, đó là truyền thống canh tác trên vùng đất khô của sơn nguyên, đó còn là phương thức canh tác bắt con người phụ thuộc vào hoàn cảnh tự nhiên, thích ứng nhạy bén với những thay đổi điều kiện tự nhiên và khí hậu

Kinh tế nương rẫy là nền kinh tế ở trình độ thấp, đời sống con người thường thiếu thốn và bấp bênh

Về phương diện xã hội, nếp sống nương rẫy duy trì các quan hệ xã hội cộng đồng, cộng đồng gia tộc mẫu hệ hay phụ hệ, cộng đồng công xã làng buôn, các quan hệ bình đẳng, dân chủ của xã hội nguyên thủy, xã hội không phân hóa giai cấp và thiết lập chế độ người bóc lột người

Nếp sống nương rẫy, tạo cho con người gắn bó với môi trường rừng núi, đó là môi trường sinh sống, sinh tồn của mỗi con người mỗi làng buôn, nó tác động tới đời sống vật chất, cũng như thế giới tinh thần của con người

Nếp sống nương rẫy, là nếp sống không ổn định, tạm bợ, nay đây mai đó, quan niệm về “quê hương xứ sở” không giống như các tộc người đã định canh định cư Có thể nói toàn bộ đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần của các dân tộc Tây Nguyên gắn bó với rừng núi và nương rẫy Từ tín ngưỡng, lễ hội, phong tục, lễ nghi, đời sống tình cảm của con người gắn bó với rừng núi, đồi nương Thay đổi nếp sống nương rẫy là thay đổi tận gốc đời sống của con người

Cũng do kinh tế nương rẫy và trình độ xã hội phát triển tương ứng mà nền văn hóa các dân tộc ở đây chưa vượt qua trình độ văn hóa “phi chữ viết”, nên toàn bộ văn hóa tộc người cơ bản vẫn là văn hóa dân gian, một nền văn hóa do mọi người sáng tạo ra và phục vụ mọi người trong cộng đồng, chưa có văn hóa chuyên nghiệp, bác học, quý tộc, chưa có những người chiếm đoạt các giá trị văn hóa dân tộc cho cá nhân và giai cấp mình, tầng lớp mình Bởi vậy văn hóa Tây Nguyên là mẫu hình của một trình độ phát triển văn hóa của các dân tộc Việt Nam Với trình độ phát triển kinh tế – xã hội như vậy, nên trình độ tư duy và cùng với nó thế giới tâm linh của con người, các dân tộc ở đây cũng mang sắc thái riêng Nguyễn Tấn Đắc trong công trình nghiên cứu của mình về Tây Nguyên đã có lý khi cho rằng, tư duy các dân tộc Tây Nguyên còn ở trình độ tư duy thần bí1 Tuy nhiên cũng cần nói thêm rằng, con người Tây Nguyên với quá trình lâu dài thích ứng và đấu tranh sinh tồn với hoàn cảnh tự nhiên, đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm quý báu, như kinh nghiệm xen canh, luân canh, chống xói mòn… những kinh nghiệm đó nhiều khi được thần bí hóa, khoác ngoài lớp áo linh thiêng Trong hoàn cảnh con người còn bất lực trước tự nhiên và xã hội, nên cái tốt, điều xấu đều trông mong, tin cậy vào các điềm và báo mộng, làm cho hiện tượng điềm báo trở thành hiện tượng phổ biến thâm nhập vào toàn bộ đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của con người Đây cũng là sự ngự trị còn khá đậm nét của tư duy nguyên thủy

1 Nguyễn Tấn Đắc, Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống – “Tây Nguyên trên đường phát triển” NXB KHXH H 1989 tr512.

Bao bọc xung quanh thế giới thực của con người Tây Nguyên là một thế giới huyền ảo, ở đó ngự trị các thần linh, ma quỷ, các linh hồn Đó là một quan niệm vạn vật có linh hồn, một quan niệm tín ngưỡng sơ khai của loài người trong xã hội nguyên thủy Ở Tây Nguyên, tiêu biểu nhất cho quan niệm đó là mọi vật xung quanh con người đều có Yang (hồn), từ các vật dụng như chiêng, ché, ghế ngồi đánh chiêng (Kpan), đến cây cỏ, sông suối, đồi núi, các con vật… Có Yang tốt phù hộ cho con người, có Yang xấu, nếu con người làm chúng không vừa lòng thì có thể làm hại người có liên quan đến Yang đó Con người có thể nhận biết Yang qua giấc mơ và báo mộng, nếu Yang báo mộng tốt thì người ta tin tưởng làm theo, còn nếu báo mộng xấu thì phải bỏ dở Chính quan niệm Yang của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên đã tạo ra những giao cảm tinh tế giữa người và vật, nó nhân hóa mọi hiện tượng tự nhiên xung quanh mình, tạo ra những xúc cảm, những tưởng tượng ảnh hưởng đáng kể đến đời sống văn hóa và những sáng tạo nghệ thuật Tuy nhiên, quan niệm vạn vật có Yang (thần linh) như thế này, cũng tạo ra những lớp bao quanh con người những hồn, ma khiến con người luôn lo sợ trước lực lượng siêu nhiên

Lễ hội là một sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa thường thấy ở tất cả các dân tộc Tây Nguyên, nó là mốc đánh dấu những hoạt động sản xuất nương rẫy từ chặt cây gieo hạt tới khi thu hoạch mang lúa về kho, là mốc đánh dấu những sinh hoạt đời sống con người, từ khi đẻ, cưới xin, mừng sức khoẻ, chết, là sinh hoạt cộng đồng, từ gia tộc đến cả làng buôn như nghi lễ cúng bến nước, lễ cầu no đủ và sức khoẻ… không như một số vùng dân tộc khác, ở Tây Nguyên không nhất thiết có nghi lễ là phải có hội, mà nhiều khi chỉ là nghi lễ thuần túy Hệ thống nghi lễ gắn chặt với sản xuất nông nghiệp, nó chưa bị những nội dung xã hội, lịch sử hay tôn giáo xen vào

Trong các lễ hội ở Tây Nguyên, nghi thức hiến sinh trở thành quan trọng không thể thiếu được Ngày nay, người ta còn thấy một vài dấu vết của hiến sinh người hay những năm nửa đầu thế kỷ này, người ta quan sát còn thấy tục săn đầu người khi thực hiện nghi lễ gieo hạt của người Katu Ngày nay, nghi lễ hiến sinh được thay bằng con vật, trong đó quan trọng nhất là hiến sinh trâu Bởi vậy, lễ hội đâm trâu là lễ hội lớn và đặc trưng cho các

dân tộc Tây Nguyên, mà ở người Việt hay các dân tộc thiểu số khác nay không còn thấy nữa

Như trên đã nói, văn hóa dân tộc Tây Nguyên cơ bản là văn hóa dân gian, sinh hoạt văn hóa nghệ thuật cũng là văn hóa nghệ thuật dân gian mang tính cộng đồng cao

Trong dòng tự sự dân gian các tộc người Tây Nguyên, người ta thường lưu ý nhiều hơn cả tới loại hình tự sự trường thiên; mà người Êđê gọi là khan, người Mnông gọi là Ot Nrông, người Bana gọi là Hơmôn, Gialai gọi hà Hơri, người Mạ gọi là Nôtông… Hiện tại đang có nhiều cách gọi khác nhau và từ đó xác định tính chất của loại hình văn học dân gian này, như sử thi, sử thi anh hùng, trường ca, truyền thuyết anh hùng3… Dù xác định là thể loại văn học gì, thì đây cũng là một hiện tượng văn hóa nổi bật và đặc trưng nhất của Tây Nguyên mà nhiều người trong nước cũng như nước ngoài đã biết tới qua các sử thi anh hùng Đăm san, Khinh Dú, Xing Nhã, Đông Tư…

Điều đáng nhấn mạnh là sử thi Tây Nguyên không chỉ là hiện tượng thuần túy văn học dân gian mà còn là hiện tượng văn hóa dân gian nữa Trong các buôn làng các dân tộc Tây Nguyên có những nghệ nhân kể Khan, kể Ot Nolung, họ có trí nhớ đặc biệt, có thể thuộc hàng vạn câu sử thi Vào những dịp lễ hội, mừng nhà mới, uống rượu … người ta thường kể Khan Đó là sinh hoạt kể Khan, một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng tiêu biểu của các dân tộc Tây Nguyên, nhất là dân tộc Êđê

Ngoài hai hiện tượng nổi bật và đặc trưng cho dòng tự sự dân gian Tây Nguyên và lối nói vần chúng ta có thể thấy rất nhiều loại tự sự dân gian và qua đó cũng có thể phát hiện được các sắc thái đặc trưng vùng Trong các tộc người Tây Nguyên còn có kho vốn vô tận về các thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười Đó là các sản phẩm còn khá nguyên sở, chưa bị ảnh hưởng ngoại lai làm pha tạp như các dân tộc phát triển khác

Cũng như nhiều tộc người khác, các tộc người Tây Nguyên còn tuyển dụng các huyền thoại suy nguyên nguồn gốc loài người Khác với vùng núi phía Bắc phổ biến huyền thoại Quả bầu mẹ và sau đó là nạn hồng thủy và sự

3 Lê Chí Quế và … văn hóa dân gian VN, NXB Đại học và THCN H 1990.

tái sinh của loài người, thì Tây Nguyên mô típ này hầu như vắng bóng, lại thường gặp mô típ chống thuyền cứu con người khỏi nạn hồng thủy và con người lấy chó để tái sinh lời người

Trong thần thoại các dân tộc Tây Nguyên chứa đựng những quan niệm thế giới và hệ thống các vị thần Ở người Bana, Gia rai, Êđêâ, Mnông đều quan niệm vũ trụ hợp thành từ ba thế giới, thế giới bên dưới, thế giới của con người và thế giới của thần linh, mà ở người Bana cột cây Klao dựng ở nhà mồ chính là hình ảnh thu nhỏ của ba thế giới đó Với người Êđêâ thì mỗi thế giới như vậy lại có những cặp thần linh trị vì Mtao Kơ la và Mtao Kơlu trị vì tầng đất, Băngdơlai và Băngdơbung trị vì tầng dưới lòng đất

Một hiện tượng đặc sắc của văn hóa Tây Nguyên, vừa mang tính xã hội vừa mang tính văn hóa đó là luật tục

Cơ cấu xã hội các dân tộc Tây Nguyên là cơ cấu công xã láng giềng kiểu buôn, bon, plây (làng) trong đó bao gồm các gia tộc phụ hệ hay mẫu hệ, tàn dư gia đình lớn còn thấy rõ nét ở nhiều tộc người Xã hội xây dựng trên

cơ sở công hữu và cộng đồng, điều hành xã hội theo luật tục Ở các dân tộc Gia Rai, Êđêâ, Mnông, luật tục đã định hình, lưu truyền dưới hình thức văn vần

Trong bon, buôn, plây có những người thông thuộc luật tục, người Êđêâ gọi luật tục là phạt Kđi, người Mnông gọi là phạt kđuôi Trong lehi xử kiện, các bước luận tội, gỡ tội đều được đọc lên thành văn vần, giọng như giọng ngâm trầm hùng, đầy tính thuyết phục Sau khi xử kiện xong, đều có nghi lễ cúng thần để hoà giải hai bên, tạo nên hòa khí trong sinh hoạt cộng đồng Đó là những nét đặc trưng tiêu biểu nhất của vùng văn hóa Tây Nguyên, qua đó chúng ta dễ dàng phân biệt với các vùng văn hóa khác trên đất nước ta

2 Sử thi Tây Nguyên

Gọi là khan hmon, hri ot mông… là anh hùng ca tức là căn cứ vào âm điệu anh hùng trong các tác phẩm văn nghệ dân gian ấy Cách gọi như thế cũng có ý nghĩa Tuy nhiên nếu xem xét kỹ tính chất thể loại văn nghệ của khan hmon, hri, otnông thì thấy nên gọi đó là sử thi mới thực sự là chính xác

Sử thi không có nghĩa là “thơ chép sử”, theo lối duy danh định nghĩa thông tục Sử thi là thuật ngữ mà ở Đông Nam Châu Á (Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản), giới khoa học dùng để dịch một thuật ngữ phương Tây (tiếng Pháp là épopéc, tiếng Anh là epic, tiếng Hy Lạp là eppoiia)

Trong lịch sử nghệ thuật học phương Tây, nhà triết học Hy Lạp Aritxtốt (thế kỷ IV trước công nguyên) là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ epopiia Theo tiếng Hy Lạp thì epopiia có nghĩa là kể chuyện tự sự

Thể loại tự sự (epopoiia) về sau này sẽ bao gồm tất cả các loại truyện nói chung, dù là văn xuôi hay văn vần Nhưng trong buổi đầu, tức là trong thời Arixtốt thì epopiia trước hết dùng để nói về các tác phẩm tự sự bằng thơ

ca trường thiên rất nổi tiếng Iliat và Ôđixê

Hiện tại trong giới nghiên cứu đang có nhiều cách gọi khác nhau về một thể loại văn học dân gian tiêu biểu của Tây Nguyên như “sử thi”, “trường ca”, “anh hùng ca”… Cũng có thể còn chưa thống nhất trong việc lựa chọn trong cái “kho” chung trường ca, anh hùng ca ấy, cái nào là sử thi đích thực Đấy là chưa kể tới việc còn có nhiều sử thi của các dân tộc ở Tây Nguyên còn chưa được phát hiện và sưu tầm… cho dù còn rất nhiều vấn đề như vậy chưa được sáng tỏ thì Tây Nguyên là vùng đất sản sinh và hiện còn lưu truyền khá nhiều sử thi, là điều đã được khẳng định

Từ sau bản sử thi Khan Đam Văn của người Êđêâ được công bố đầu tiên từ năm 1927, đến nay đã phát hiện được 20 sử thi, trong đó có thể kể tới một số sử thi khác đã được công bố như Đăm Di, Chilơkoh, Khinh Dú… Chắc chắn những sử thi liệt kê trên còn chưa thật đầy đủ, trong đó kể cả sử thi chưa đựơc phát hiện, thì chừng đó thôi cũng khiến ta có cơ sở để nói về một vùng sử dụng Tây Nguyên,

Với những hiểu biết hiện nay, có thể nói rằng không có nơi nào ở nước

ta như Tây Nguyên, chúng ta lại có thể tìm thấy nhiều sử thi, nhất là các sử thi nó đang “sống” trong đời sống văn hóa dân tộc

Sử thi không chỉ là đặc trưng, nét độc đáo duy nhất của vùng văn hóa Tây Nguyên, mà vùng này còn thể hiện tính thống nhất của mình qua nhiều

hiện tượng văn hóa tiêu biểu khác như âm nhạc cồng chiêng, văn hóa nhà mồ, các loại luật tục tập quán khác…

Sử thi của các dân tộc Tây Nguyên đều bao gồm hầu hết các loại của sử thi cổ sơ Hiện tại, chúng ta chưa phân loại rạch ròi tất cả các sử thi Tây Nguyên đã phát hiện được, nhưng có thể nói rằng otnrông của người Mnông như là một điển hình của sử thi huyền thoại (hay sử thi sáng thế) và Khan Đam Xăn của người Êđêâ là điển hình của sử thi anh hùng (hay sử thi thiết chế xã hội)

Như vậy, ở Tây Nguyên hiện đang lưu truyền loại sử thi cổ sơ, loại sử thi đặc trưng cho các dân tộc ở giai đoạn tiền giai cấp và nhà nước Đây là biểu hiện của sự thống nhất thể loại của vùng sử thi Tây Nguyên

Các sử thi ở Tây Nguyên dù thuộc loại sử thi sáng thế (hay sử thi huyền thoại) hay sử thi thiết chế xã hội (sử thi anh hùng) thì đều tồn tại dưới dạng truyền miệng thể văn vần trường thiên Theo tư liệu hiện nay, ôtrông của người Mnông sưu tầm được khoảng 30.000 câu (dòng), thuộc loại dài nhất, còn Đam xăn 2077 dòng, Khinh Dú khoảng 5880 dòng, ngắn nhất là H’tiêu:

570 dòng1 Để tạo nên các câu văn vần đó thì vai trò của lời nói vẫn là hạt nhân Đây là hình thức ngôn ngữ trung gian giữa ngôn ngữ thường ngày và ngôn ngữ thơ ca

Sử thi thường chia thành nhiều khúc, đoạn, mỗi khúc, đoạn như vậy mô tả về một sự kiện, thậm chí một nhân vật, một hiện tượng văn hóa Chúng hợp lại thành một sử thi hoàn chỉnh, nhưng cũng có thể tách rời, giữ vị trí tương đối độc lập Về thi pháp, sử thi Tây Nguyên có nhiều nét chung, thể hiện các hình thức xây dựng nhân vật, nhất là các nhân vật huyền thoại hay anh hùng, các hình thức tư duy, lối diễn tả ví von nhiều hành ảnh, phong cách phóng đại, ngoa dụ… tất nhiên các hình thức trên là những nét thống nhất, tương đồng chứ không phải là đồng nhất mà sử thi mỗi tộc người ở Tây Nguyên còn chứa đựng nhiều sắc thái riêng cả về nội dung và hình thức biểu hiện

Tuy ở mỗi tộc người, mỗi loại hình sử thi, sử thi huyền thoại – sáng thế, sử thi anh hùng, thiết chế xã hội, có sự khác biệt nhất định về nội dung, nhưng nhìn chung sử thi Tây Nguyên đều có nét chung về nội dung lịch sử, xã hội văn hóa mà nó phản ánh đó là:

Phản ánh quan niệm về vũ trụ luận nguyên sơ, thế giới thần linh ở trên trời, trên mặt đất và dưới lòng đất, một thế giới vũ trụ ba tầng Một thế giới vũ trụ mà ở đó con người và thần linh tuy khác biệt nhưng lại hợp nhất

Phản ánh nguồn gốc của vũ trụ, của con người vào văn hóa Điều này thể hiện rõ rệt nhất trong sử thi huyền thoại – sáng thế, mà otnrông của người Mnông là một thí dụ điển hình

Phản ánh cuộc “chiến tranh” giữa các thủ lĩnh (Mtao) của các làng, nhằm khuất phục và xác lập quan hệ phụ thuộc để tập hợp cư dân và chừng nào tích lũy của cải Nó thể hiện một xu hướng phát triển lịch sử – xã hội của một tộc người ở Tây Nguyên, nhất là qua sử thi Khan của người Êđêâ

Phản ánh một số quan hệ xã hội, nhất là xã hội mẫu hệ, những xung đột và mâu thuẫn xã hội của công xã mẫu hệ hậu kỳ, các phong tục, tập quán cổ truyền của dân tộc Về phương diện này chúng ta thấy rõ hơn ở loại sử thi anh hùng – thiết chế xã hội của người Êđêâ

Chính sử thi phản ánh nội dung lịch sử, xã hội và văn hóa đa dạng như vậy, nên nhiều người nghiên cứu đã từng ví sử thi như cuốn từ điển bách khoa sống của đời sống các dân tộc Tây Nguyên

3 Vai trò và vị trí của sử thi trong nền văn hóa và trong đời sống xã hội của đồng bào Tây Nguyên hôm nay

Chúng ta đều biết, sử thi là sản phẩm của một thời kỳ lịch sử nhất định, của một giai đoạn văn hóa nhất định Nó phản ánh tình cảm, ước mơ cuộc sống của con người Tây Nguyên trong giai đoạn lịch sử ấy, trong bối cảnh văn hóa ấy Lẽ dĩ nhiên là sẽ có một khoảng cách giữa những vấn đề phản ánh trong sử thi với những vấn đề của đồng bào Tây Nguyên hôm nay, những người đang bắt tay vào xây dựng một Tây Nguyên giàu mạnh nhưng đó không phải chỉ là sự giàu mạnh như sử thi mô tả: “Nhà dài bằng một tiếng ngân dài của một cái chiêng tốt Hiên trước dài bằng hơi thở của con ngựa

đang chạy Gái làng giã gạo, tiếng chày cối không ngớt ánh sáng của chiếc khiêng chói lọi như đèn đuốc, vải sợi nặng trĩu làm cong các sào phơi Vải đen trắng đủ các màu phơi cùng sào”

Với nguồn tài nguyên phong phú và quý giá, nhân dân giàu truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc, Tây Nguyên đang phát huy thế mạnh của một vùng đất có những điều kiện lý tưởng, để phát triển toàn diện Cuộc sống mới đang thay đổi với tốc độ nhanh, nhịp điệu khẩn truơng Những cách nghĩ những vấn đề đặt ra trong sử thi có thể không hoàn toàn phù hợp với cuộc sống hiện nay Song sử thi vẫn tiếp tục có sức mạnh hấp dẫn đông đảo người nghe Đó phải chăng chính là những giá trị đích thực của sử thi, của văn hóa truyền thống như tính nhân văn, mối quan hệ tốt đẹp giữa con người trong xã hội, tình cảm và sự hài hoài của con người với môi trường sinh thái vẫn có những ý nghĩa lớn lao trong sự phát triển của Tây Nguyên hôm nay Sử thi là một hình thái văn hóa tổng hợp, trong đó bao gồm nhiều loại hình văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Thực hiện đường lối của Đảng về văn hóa, chúng ta phải giữ gìn và phát huy những giá trị nghệ thuật trong sử thi đó là nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật xây dựng cá tính nhân vật, nghệ thuật ca hát do nhân dân sáng tạo và lưu truyền từ đời này sang đời khác Những giá trị nghệ thuật đó trải qua những biến thiên của lịch sử, đã khẳng định tính bền vững của nó

Trong thời đại mới, nghệ thuật truyền thống hàm chứa trong sử thi vẫn có ý nghĩa tích cực, góp phần bảo lưu bản sắc văn hóa dân tộc ngăn chặn sự tha hóa về văn hóa, bởi sự tha hóa về văn hóa ấy sẽ dẫn đến những tiêu cực đối với tiến trình phát triển chung của dân tộc

Tuy vậy, không phải dễ dàng bảo lưu những yếu tố văn hóa truyền thống trong khi nền tảng của đời sống văn hóa ấy là xã hội lại đang có những chuyển biến sâu sắc Các nghệ nhân cao tuổi, thuộc nhiều sử thi ngày càng trở nên hiếm và không có đội ngũ kệ cận

Nước ta đang bước vào thời kỳ mới, thời kỳ Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước thì các dân tộc thiểu số lại rất cần phát triển văn hóa nghệ thuật của mình hơn nữa Bởi vì khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại như người