Tài liệu Sự di truyền Mendel ở người pdf

Dưới đây nêu một số tính trạng trội và lặn ở người mà không phân tích đặc điểm của các kiểu di truyền đó xem chương 11... Ở người, hầu hết các rối loạn di truyền là lặn xem bảng 1.5.. Đạ

Sự di truyền Mendel ở người

Cũng như ở đậu Hà Lan, ruồi giấm hay mèo, ở người có rất nhiều tính trạng di truyền theo các quy luật Mendel Chẳng hạn, theo thống kê của Victor A.McKusick năm 1994, có 6.678 tính trạng và các bệnh đơn gene Cho đến ngày 8/2/2005, các số liệu về số lượng gene và kiểu hình được nêu ở bảng 1.4 (OMIM 2005)

Nói chung, việc xác định phương thức di truyền ở người là tương đối khó khăn, vì

mỗi gia đình có ít con, thường không quá

10 người Để khắc phục điều đó người ta

sử dụng phương pháp phân tích phả hệ

(pedigree analysis) Dưới đây nêu một số tính trạng trội và lặn ở người mà không phân tích đặc điểm của các kiểu di truyền

đó (xem chương 11)

Bảng 1.4 Số lượng các mục

NST thường

Liên kết

X

Liên kết

Y

DNA

ty thể Tổng

Gene có trình

tự đã biết 9517 423 48 37 10.025

Gene có trình

tự và kiểu

hình đã rõ 360 38 0 0 398

Mô tả kiểu

hình, cơ sở

ph.tử đã rõ 1512 137 2 27 1.678

Kiểu hình hay

locus Mendel,

cơ sở phân tử

chưa biết 1326 134 4 0 1.464

Các kiểu hình

chính yếu

khác có cơ sở

Mendel còn

khả nghi 2150 153 2 0 2.305 Tổng 14.865 885 56 64 15.870

1 Các tính trạng lặn (recessive traits)

Ở người, hầu hết các rối loạn di truyền là lặn (xem bảng 1.5) Đại đa số những người mắc các bệnh này thường có bố

mẹ đều bình thường về kiểu hình, nhưng lại mang gene bệnh ở trạng thái dị hợp

Bảng 1.5 Một số rối loạn đơn gene thuộc nhiễm sắc thể thường ở người

(phỏng theo Campbell và Reece 2001; Lewis 2003)

Rối loạn

Các triệu chứng (và nguy cơ mắc phải)

Các rối loạn lặn

Bạch tạng

Thiếu sắc tố ở da, tóc và mắt (1/22.000)

Hóa xơ nang

Thừa chất nhầy ở phổi, dịch tiêu hóa, gan

Galactosemia

Tích lũy galactose

ở các mô; trì độn; tổn thương mắt

và gan (1/100.000;

xử lý bằng kiêng galactose)

Gaucher

Gan và lách sưng phồng, thiếu máu, xuất huyết nội

Hemochromatosis

Cơ thể giữ lại sắt; nguy cơ lây nhiễm cao, tổn thương

gan, tim và tụy , thừa sắc tố da

Phenylketonuria

phenylalanyl trong máu; thiếu sắc tố

da bình

thường; trì độn, hôn mê, chết ở tuổi nhỏ (1/10.000)

Bệnh hồng cầu

liềm (đồng hợp

tử)

Tổn thương lách và nhiều cơ quan; nguy cơ lây nhiễm cao (1/500 ở người Mỹ gốc châu Phi; đồng trội)

Bệnh Tay-Sachs

Tích lũy lipid trong các tế bào não gây suy thoái thần

kinh; mù màu; chết thời thơ ấu

Các rối loạn trội

Achondroplasia

Lùn với tứ chi ngắn, đầu và thân bình thường

Bệnh Alzheimer

Thoái hóa tâm thần; thường xảy ra muộn màng

Bệnh Huntington Thoái hóa tâm thần

và các cử động mất

kiểm soát

Hypercholesterolemia

Thừa cholesterol trong máu; bệnh tim; 1/500 là dị hợp

Không dung nạp

lactose

Không có khả năng phân giải đường lactose,

gây ra tình trạng chuột rút sau khi

ăn loại đường này

Hội chứng Marfan

Tứ chi dài như vượn, ngực lõm, hỏng thủy tinh thể,

khảnh, động mạch

chủ suy yếu

Bệnh thận đa nang

Các bọng trong các quả thận, urê trong máu, huyết áp

Tật nhiều ngón

Thừa các ngón tay, ngón chân

Hai bệnh lặn điển hình đó là bạch tạng và

hóa xơ nang Những người bị bạch tạngHóa xơ nang (cystic fibrosis) là một

bệnh di truyền gây chết phổ biến nhất ở

Mỹ (USA) Bệnh lặn này phổ biến nhất ở những người Mỹ da trắng gốc Capca (Caucasians), với tần số chung là 1/1.800, nghĩa là trung bình cứ 25 người

có một người mang allele lặn này

(Campbell và Reece 2001) hay đối với trẻ sơ sinh là 1/2.500 (Weaver và Hedrick 1997) Người bị bệnh này có đặc điểm là tiết ra một lượng dư thừa chất nhầy dày ở phổi, tụy và các cơ quan khác Các chất nhầy này có thể làm nhiễu loạn sự thở, tiêu hóa và chức năng của gan và làm cho người bệnh rơi vào nguy

cơ viêm phổi và các bệnh truyền nhiễm khác Nếu không được điều trị, hầu hết trẻ em mắc bệnh này sẽ bị chết ở độ tuổi lên năm Theo thống kê của McKusick năm 1994, có 1.730 mục cho các locus lặn (albino) là do thiếu hụt sắc tố melanin, nên da dẻ trắng bạch, tóc và tròng đen của mắt trở nên nhạt khác thường (hình 1.5)

2 Các tính trạng trội (dominant traits)

Mặc dù hầu hết các allele có hại là allele lặn, nhưng một số các rối loạn ở người là

do các allele trội (xem bảng 1.5) Trong

số đó có một vài allele không gây chết, chẳng hạn như tật thừa các ngón tay và chân (hình 1.5), hoặc có màng da giữa các ngón tay và chân Các tính trạng như

có tàn nhang, dái tai thòng cũng như các khả năng uốn lưỡi hình ống và gập ngược lưỡi lên trên đều do các gene trội đơn khác nhau kiểm soát Theo thống kê của McKusick năm 1994, có 4.458 mục cho các locus trội

Hình 1.5 Một số ví dụ về di truyền Mendel ở người

Từ trái sang là bạch tạng, tật nhiều ngón

và dạng lùn phổ biến (achondroplasia)

Thí dụ điển hình về rối loạn trội nghiêm trọng đó là dạng lùn phổ biến do thoái

hóa sụn gọi là achondroplasia (hình 1.5),

đầu và thân mình phát triển bình thường nhưng tay chân ngắn một cách bất thường; tỷ lệ mắc bệnh này là khoảng 1 trên 25.000 người Chỉ những người dị hợp tử mới bị rối loạn này; còn kiểu gen đồng hợp tử trội gây chết phôi Trường hợp khác là bệnh Huntington

(Huntington's disease), một dạng rối loạn

do sự suy thoái của hệ thần kinh thường xảy ra từ sau độ tuổi trung niên Khi bệnh tiến triển, nó làm cho các cử động trên mọi phần của cơ thể mất khả năng kiểm soát Sự mất mát các tế bào não dẫn tới mất trí nhớ và khả năng suy xét, góp phần đẩy nhanh sự suy thoái Cuối cùng, mất luôn các kỹ năng vận động làm cho không nuốt và nói năng được Cái chết thường xảy ra sau khi các triệu chứng đó bắt đầu biểu hiện khoảng 10-20 năm (Campbell và Reece 2001)