Chất thơ trong hài kịch giấc mộng đêm hè của w shakespeare

Trong cuốn Văn học phương Tây, do nhiều tác giả biên soạn, NXB Giáo dục 1999, Lương Duy Trung đã trình bày khá đầy đủ những kết quả nghiên cứu của mình về Shakespeare - kịch gia số một

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH KHOA NGỮ VĂN - -

NGUYỄN THỊ HỒNG

CHẤT THƠ TRONG HÀI KỊCH GIẤC MỘNG ĐÊM HÈ CỦA W.SHAKESPEARE

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

Giangr viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Thanh Hiếu

Nghệ an - 2012

Lời cảm ơn

Khoá luận này là một bước rèn luyện quan trọng giúp tôi trưởng thành hơn về mọi mặt trong quá trình học tập, công tác chuyên môn của mình Để hoàn thành khoá luận, tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn nghiêm túc, tận tình của cô giáo, Th.S Nguyễn Thị Thanh Hiếu, cũng như sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô giáo, bạn bè và gia đình Do đây là lần đầu tiên làm đề tài nghiên cứu khoa học, cho nên ở khoá luận này tôi không tránh khỏi những bỡ ngỡ và thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành từ các thầy cô và các bạn Tôi xin cảm ơn!

Vinh, ngày 02 tháng 05 năm 2012

Tác giả

Nguyễn Thị Hồng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc của khoá luận 7

CHƯƠNG 1: HÀI KỊCH GIẤC MỘNG ĐÊM HÈ – MỘT CÁI NHÌN KHÁI QUÁT 8

1.1 W Shakespeare - nhà nhân văn chủ nghĩa vĩ đại thời Phục hưng 8

1.1.1 Thời đại Phục hưng 8

1.1.2 Kịch gia vĩ đại W Shakespeare 11

1.2 Giấc mộng đêm hè - vở hài kịch trác tuyệt 14

CHƯƠNG 2: CHẤT THƠ TRONG HÀI KỊCH GIẤC MỘNG ĐÊM HÈ – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 17

2.1 Về khái niệm chất thơ và chất thơ trong hài kịch của W Shakespeare 17

2.2 Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè – nhìn từ phương diện nội dung 20

2.2.1 Tình yêu say đắm hoan ca 20

2.2.2 Một thế giới kì ảo, biến đời thành mộng - biến mộng thành đời 25

2.2.3 Tiếng cười tràn ngập vở kịch 27

CHƯƠNG 3: CHẤT THƠ TRONG HÀI KỊCH GIẤC MỘNG ĐÊM HÈ – NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT VÀ HIỆU QUẢ THẨM MỸ 33 3.1 Nghệ thuật thể hiện chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè 33

3.1.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 33

3.1.2 Các biện pháp tu từ trong lời văn 35

3.1.2.1 So sánh 36

3.1.2.2 Nhân hoá 38

3.1.2.3 Sự xuất hiện của thơ ca trong ngôn ngữ nhân vật 41

3.2 Hiệu quả thẩm mỹ của chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè 43

3.2.1 Đối với việc thể hiện tính cách nhân vật 43

3.2.2 Đối với việc thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn 46

3.2.3 Đối với hành trình tiếp nhận 47

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1 Nền văn minh nhân loại đã xuất hiện trên trái đất này hàng mấy mươi thế kỉ và nền văn học nghệ thuật với tư cách là một ngành nghệ thuật cũng đã có lịch sử gần ba mươi thế kỉ Trải qua bao thăng trầm của thời gian, bao biến suy của lịch sử xã hội, văn học đã song song tồn tại, phát triển và có những dấu ấn riêng Trên tiến trình văn học ấy chúng ta không thể nào không nhắc đến hai thế kỉ văn học XV - XVI ở châu Âu Đó là thời kì diễn ra cuộc vận động văn hoá tư tưởng mới rất mực hào hứng và sôi nổi, tạo nên giá trị

của một thời đại mà người ta vẫn gọi là thời Phục hưng châu Âu “Những hình thức của nó đã đánh tan bóng ma của thời kì Trung cổ”, đưa nhân loại bước vào thời kì cận đại F.Engél đã khẳng định: “Đó là bước ngoặt vĩ đại nhất, từ trước đến bây giờ loài người chưa từng thấy” Bước ngoặt ấy diễn ra

trên nhiều lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo, khoa học kĩ thuật cho đến văn học nghệ thuật Văn học Phục hưng sáng bừng những tên tuổi lớn như Dante, Bocaccio ở Ý, F.Rabelais ở Pháp, M.Cervantes ở Tây Ban Nha và đặc biệt là W.Shakespeare ở Anh

2 W.Shakespeare (1564 - 1616) là một tác gia vĩ đại của văn học Phục hưng Anh Ông sáng tác kịch, thơ, trường ca nhưng xuất sắc nhất vẫn là kịch Trong lĩnh vực kịch, Shakespeare được đánh giá là kịch gia

số một của nhân loại, một người mà “trước đây không ai sánh bằng và bốn trăm năm sau vượt qua được cái bóng của W.Shakespeare” Dù chỉ

trong vòng một thập niên từ khi bước vào kịch trường (từ 1590 - những năm cuối thế kỉ), tên tuổi Shakespeare đã được nhiều người biết đến, làm

lu mờ những tên tuổi trước đó với gia tài đồ sộ 37 vở bi kịch, hài kịch và kịch lịch sử Trong đó, hài kịch của W.Shakespeare đã được nhiều nhà

nghiên cứu đánh giá là trác tuyệt Giấc mộng đêm hè là tác phẩm được nhắc đến nhiều nhất khi tìm hiểu hài kịch của ông

3 Sức hấp dẫn của Giấc mộng đêm hè kết tinh ở chất thơ của vở kịch

Tìm hiểu chất thơ trong vở hài kịch này, chúng tôi muốn cắt nghĩa giá trị đích thực của một tác phẩm cụ thể, từ đó khái quát hóa một vấn đề mang tính lý luận then chốt: sự giao thoa, xâm nhập giữa các thể loại văn học Đồng thời, diện mạo của một thiên tài vĩ đại với cảm quan nghệ thuật tinh nhạy, một tình yêu cuộc sống lớn lao sẽ được phác họa rõ nét

2 Lịch sử vấn đề

Việc nghiên cứu Shakespeare đã được quan tâm chú ý từ lâu Hơn ba thế kỉ qua, người ta đã viết về những tác phẩm của ông với số lượng khổng lồ Tính đến 1991 theo thống kê chưa đầy đủ đã có khoảng 11000 công trình lớn nhỏ nghiên cứu về các tác phẩm của W.Shakespeare, hay con số 2000 công

trình viết về riêng Hamlet từ 1877 - 1935 hẳn không nhỏ Điều đó cho thấy

tầm ảnh hưởng của Shakespeare đã vượt ra khỏi biên giới nước Anh và châu

Âu, lan rộng ra khắp thế giới Những sáng tác của ông đã trở thành tài sản chung của toàn nhân loại

Ở Đức, nhà nghiên cứu Anfret Kuren đã nói: “Không thể hình dung sự

phát triển của kịch Đức nếu chúng ta bỏ qua bản dịch Shakespeare ra tiếng

Đức của Tichơ và Sleghe” (Lí luận và thực tiễn của việc dịch) Ở Liên Xô năm 1938 các nhà khoa học cũng đã thành lập Phòng Shakespeare

Riêng ở Việt Nam, Shakespeare được giới thiệu khá muộn, khoảng đầu thế kỉ XX, nhưng cũng đã gây rất nhiều sự chú ý Chính chủ tịch Hồ Chí Minh cũng rất yêu thích Shakespeare và các tác phẩm của ông Trong số truyện kí của mình xuất bản đầu thế kỉ XX, Người đã vận dụng giá trị nhân sinh sáng ngời trong các kiệt tác của W.Shakespeare vào cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc Đặc biệt từ sau Cách mạng thành công, đã có một số công trình nghiên cứu, dịch thuật đáng

kể về Shakespeare Những nhà nghiên cứu viết về Shakespeare có thể kể ra như Nguyễn Đức Nam, Lương Duy Trung, Phạm Vĩnh Cư, Đỗ Đức Hiếu, Lê Huy Bắc, Lã Nguyên, Đào Anh Khoa, Bùi Ý Các công trình của các tác giả này đã đề cập đến cuộc đời, con người Shakespeare và đặc biệt là những khía cạnh sâu sắc trong các vở kịch của ông Ta có thể kể đến các công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây:

- Nguyễn Đức Nam, Sêcxpia - Một bài học lớn, Kỉ niệm 40 năm ngày sinh Sêcxpia, Tạp chí sân khấu số 3

- Nhiều tác giả, Kịch Sêcxpia, NXB Văn học 1963

- Nhiều tác giả, Sêcxpia - Phục hưng - Bi kịch, Đại học Vinh 1971

- Nhiều tác giả, Sêcxpia: Lịch sử sân khấu thế giới, NXB Văn học 1977

- Lương Duy Trung, Nguyễn Đức Nam, Sêcxpia, NXB Văn hoá 1976… Tuy nhiên một thực tế nghiên cứu cho thấy, hầu như các công trình nghiên cứu về W.Shakespeare chưa tập trung đào sâu mảng sáng tác hài kịch của ông Sở dĩ có thực trạng này cũng là điều dễ hiểu, bởi nếu như kịch là giá trị nổi bật nhất trong sự nghiệp sáng tác của Shakespeare thì trong kịch, bi kịch cả về số lượng tác phẩm cũng như nội dung đề tài tương đối lớn và phong phú đã làm mờ nhạt đi những giá trị nổi bật của hài kịch Nhưng sẽ là một sai sót vô cùng lớn khi nghiên cứu Shakespeare mà ta chỉ quan tâm đến mảng sáng tác bi kịch của ông Theo dõi hành trình sự nghiệp sáng tác của Shakespeare ta thấy rằng nếu không có sự thành công ở mảng sáng tác hài kịch thì sẽ không bao giờ ông cho ra đời được những tác phẩm bi kịch xuất sắc được xếp vào hàng kiệt tác sau này

Trong số các công trình của các tác giả trên về W Shakespeare phải kể

đến bài nghiên cứu của tác giả Lương Duy Trung Trong cuốn Văn học

phương Tây, do nhiều tác giả biên soạn, NXB Giáo dục 1999, Lương Duy

Trung đã trình bày khá đầy đủ những kết quả nghiên cứu của mình về Shakespeare - kịch gia số một thế giới Ở đây tác giả không chỉ điểm qua về

thời đại Phục hưng Anh cùng những thành tựu quan trọng mà nó đạt được, mà còn đi sâu vào nghiên cứu cuộc đời và con người Shakespeare - một ví dụ điển hình cho “kiểu người khổng lồ” của thời đại Phục hưng Ông đã cung cấp cho người đọc những những hiểu biết sâu sắc về Shakespeare - một con người “từ bóng tối vượt lên, chiếm lĩnh những đỉnh cao của nghệ thuật” Hơn thế nữa, tác giả Lương Duy Trung còn tập trung nghiên cứu các giai đoạn sáng tác, các sáng tác chính, cũng như những cống hiến to lớn của Shakespeare đối với nền văn học nhân loại Tác giả Lương Duy Trung cũng dành một phần đáng kể để nghiên cứu về mảng sáng tác hài kịch của ông Theo nhà nghiên cứu, Shakespeare quả là một “cây bút hài kịch hiếm có” [5, 203], ông sáng tác hài kịch trước hết là để mua vui cho công chúng nước Anh thời đó Chính tấm lòng nhiệt tình ấy đã dẫn hài kịch của ông đến những thành công rực rỡ Và Lương Duy Trung đi vào tìm hiểu các tác phẩm hài

kịch tiêu biểu của Shakespeare như: Hài kịch của những hiểu lầm, Công cốc

vất vả với tình, Giấc mộng đêm hè, Đêm thứ 12, Chàng thương gia ở Venice

Nhà nghiên cứu cho rằng, với sáng tác hài kịch, Shakespeare đã “nắm bắt rất tài và thể hiện hết sức sinh động những nét tâm lí phổ biến cũng như những tính cách cá biệt Nhân vật của ông, ngay cả những nhân vật phụ, sống động

lạ lùng, mỗi người một dáng vẻ, một cốt cách riêng, không người nào giống người nào” [5, 203] Tuy nhiên, do tính chất của cuốn sách như một giáo trình nên tác giả Lương Duy Trung mới chỉ dừng lại ở việc khái quát những giá trị nội dung tiêu biểu của các tác phẩm chứ chưa có điều kiện đào sâu nghiên cứu một cách chi tiết những giá trị đặc sắc của từng tác phẩm cụ thể

Về hài kịch Giấc mộng đêm hè, cho đến nay đã có một số ý kiến đánh

giá nhận xét về giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của nó Đầu tiên phải kể đến ý kiến của nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Nam Trong một bài giới thiệu về

tác phẩm, ông đã viết: “Giấc mộng đêm hè là một vở kịch đầy chất thơ, có lẽ

thơ nhất trong các hài kịch của Shakespeare” [4, 951] Chỗ này tác giả

Nguyễn Đức Nam gặp gỡ với tác giả Lương Duy Trung, người từng đưa ra nhận xét: “Một đặc điểm nổi bật của phong cách hài kịch Shakespeare là tính hiện thực kết hợp với tính lãn mạn bay bổng Giới nghiên cứu coi Shakespeare là người sáng tạo ra hài kịch “lãng mạn” và thường lấy các vở

Giấc mộng đêm hè, Đêm thứ 12 làm dẫn chứng Rõ ràng ở hai vở này chất

lãng mạn, chấy thơ nâng tâm hồn người xem lên cao, chấp cho nó đôi cánh để bay vào một thế giới khác lạ, nửa hư nửa thực, vừa thuộc cõi trần vừa thuộc cõi tiên, hấp dẫn vô cùng, quyến rũ đến mức khó lòng cưỡng lại ” [5, 204] Chính hai ý kiến đánh giá ngắn gọn, cô đọng mà rất quan trọng đó đã khơi gợi cho chúng tôi ý tưởng thực hiện đề tài nghiên cứu này

Ngoài những ý kiến đánh giá trên thì còn có một số bài viết, một số

công trình nghiên cứu về Giấc mộng đêm hè của Shakespeare mà trong phạm

vi khoá luận này chúng tôi chưa có điều kiện để khảo sát hết được Bằng cách này hay cách khác, các tác giả của các bài viết, các công trình nghiên cứu đã nêu ra được những đặc sắc về nội dung cũng như nghệ thuật của vở kịch Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu hay bài viết nào đi sâu vào làm rõ được nét giá trị vô cùng độc đáo trong tác phẩm đó là “chất thơ” thấm đẫm từng trang hài kịch Vì vậy ở khoá luận này chúng tôi mạnh dạn lựa chọn vấn đề

“Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè của Shakespeare” làm đề tài

nghiên cứu cho mình, với hi vọng đề tài này sẽ góp phần làm rõ hơn giá trị độc đáo của vở kịch cũng như phần nào làm rõ hơn sự đặc sắc hấp dẫn trong mảng sáng tác hài kịch của W Shakespeare

Có thể nói, nhìn chung trên thế giới, lịch sử nghiên cứu Shakespeare

tương đối dày dặn Trong đề tài “Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè của W.Shakespeare”, vấn đề đặt ra không quá mới mẻ mà chỉ là sự tiếp nối

những thành tựu, tiếp thu những kinh nghiệm quý báu của các học giả nghiên cứu trước đó, từ đó tìm hiểu một cách chi tiết hơn về nghệ thuật hài kịch

Shakespeare, nhằm khẳng định thêm một lần nữa vị trí của Shakespeare trong

nền văn học nhân loại

Từ các tài liệu đã khảo sát trong phạm vi bao quát được, chúng tôi thấy rằng: Chất thơ (hay còn gọi là tính trữ tình) là một hiện tượng độc đáo của hài

kịch Giấc mộng đêm hè, có ý nghĩa chi phối sâu sắc, toàn diện đến nội dung

cũng như hình thức của tác phẩm Nghiên cứu vấn đề này chúng tôi hi vọng

sẽ có cái nhìn hệ thống về tác phẩm cũng như đi đến khẳng định phong cách nghệ thuật của đại văn hào Shakespeare

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Giấc mộng đêm hè là một tác phẩm xuất sắc trong mảng sáng tác hài

hịch của Shakespeare Tác phẩm đã được dịch và giới thiệu bằng nhiều thứ tiếng thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả Tuy nhiên do điều kiện khách quan và chủ quan chúng tôi xin dừng lại và xem xét bằng văn bản tiếng Việt,

đó là bản dịch của Song Xuân Bản dịch nằm trong Tuyển tập tác phẩm W

Shakespeare của nhà xuất bản Sân khấu, trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông

Tây

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với khoá luận này chúng tôi xin được giới hạn trong phạm vi nghiên

cứu chất thơ của hài kịch Giấc mộng đêm hè ở hai phương diện chính: biểu

hiện của chất thơ ở nội dung và hình thức nghệ thuật tác phẩm, hiệu quả thẩm

mĩ của chất thơ trong hài kịch Tuy nhiên chúng tôi chỉ lựa chọn phân tích và làm rõ một số khía cạnh nổi trội của hai phương diện này

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thực hiện nghiên cứu đề tài Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm

hè, chúng tôi xác định rõ những nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Giới thuyết về nội hàm khái niệm Chất thơ

- Phân tích biểu hiện cụ thể của chất thơ trong hài kịch

- Làm rõ hiệu quả thẩm mĩ của chất thơ trong tác phẩm

- Khẳng định phong cách nghệ thuật của Shakespeare

5 Phương pháp nghiên cứu

Ở đề tài này chúng tôi sử dụng chủ yếu các phượng pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích, miêu tả

- Phương pháp khái quát, tổng hợp

6 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khoá luận gồm ba chương:

Chương 1: Khái quát về W.Shakespeare và hài kịch Giấc mộng đêm hè Chương 2: Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè – Nhìn từ

phương diện nội dung

Chương 3: Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè – Nhìn từ

phương diện nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ

CHƯƠNG 1

HÀI KỊCH GIẤC MỘNG ĐÊM HÈ – MỘT CÁI NHÌN KHÁI QUÁT

1.1 W Shakespeare - nhà nhân văn chủ nghĩa vĩ đại thời Phục hưng 1.1.1 Thời đại Phục hưng

Trong hai thế kỉ XV, XVI ở châu Âu đã dấy lên một cuộc vận động tư tưởng và văn hoá mới rất mực hào hứng và quyết liệt, chưa từng thấy trong lịch sử loài người từ trước đến bấy giờ Đó chính là phong trào văn hoá Phục hưng Phong trào này được khởi đầu ở đất nước Italia, sau đó lan rộng ra các nước ở Tây Âu và Trung Âu Nội dung chính của phong trào này là làm “sống lại” những truyền thống văn hoá tốt đẹp mà cổ đại Hi Lạp, La Mã đã nêu gương, mà Trung cổ phong kiến và Nhà Thờ đã cắt đứt, đồng thời phát huy những truyền thống đó sao cho phù hợp với thời đại mới Vì thế phong trào văn hoá Phục hưng trong khi hướng về cổ đại để học tập những truyền thống tốt đẹp đã luôn luôn phê phán, tố cáo phong kiến Trung cổ và Nhà Thờ, đồng thời nói lên nhu cầu và khát vọng của con người thời đại mới, vạch rõ và biểu dương những khả năng, triển vọng của con người mới, xã hội mới

Cuộc vận động tư tưởng văn hoá Phục hưng đã gặt hái được những mùa hoa trái tốt đẹp, phong phú vô cùng Nó làm cho Tây Âu như bừng tỉnh dậy sau “đêm trường Trung cổ”, đưa những nước này tiến nhanh, tiến mạnh vào lịch sử cận đại Văn hoá Phục hưng vì vậy được thừa nhận là một trong những nền văn hoá rực rỡ nhất của loài người Đúng như F.Engél đã nhận định, thời đại Phục hưng là “bước ngoặt tiến bộ, vĩ đại nhất, từ trước đến bấy giờ loài người chưa từng thấy” [5, 120]

Bước ngoặt ấy đã diễn ra trong mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo, văn hoá, tư tưởng, văn học nghệ thuật Thời đại Phục hưng đã làm biến đổi sâu sắc xã hội Tây Âu, phơi bày tính chất trì trệ, lạc hậu, lỗi thời của những thiết chế tinh thần và vật chất của chế độ phong kiến và Nhà thờ Trung

cổ Nó tạo nên một đà phát triển mới cho các lĩnh vực nói trên, khiến cho xã hội Tây Âu vào nửa sau thế kỉ XVI, đầu thế kỉ XVII thực sự đã mang một bộ mặt mới, khởi sắc, phồn vinh, và đầy khí thế

Trước hết thời đại Phục hưng được chứng kiến sự phát đạt của công thương nghiệp từ xưa đến nay chưa từng thấy Với việc tìm ra châu Mĩ, và con đường hàng hải chạy quanh châu Phi đã tạo ra cho giai cấp tư sản đang lên một trường hoạt động mới Trong nông nghiệp cũng có những bước chuyển biến đáng kể Và một phong trào cải cách tôn giáo rộng lớn, sôi động Đặc biệt chính trong bối cảnh đó, văn học nghệ thuật Phục hưng đã nở hoa kết trái và thu được những thành tựu xuất sắc

Có thể nói những thành tựu của văn nghệ Phục hưng là vô cùng to lớn Chỉ xét riêng ở lĩnh vực này thì thời đại Phục hưng cũng đã xứng đáng được xem là một bước ngoặt vĩ đại của lịch sử phát triển nhân loại Và tư tưởng cơ bản tạo nên giá trị rực rỡ của nền văn nghệ Phục hưng đó chính là chủ nghĩa nhân văn Đây là trào lưu tư tưởng tiến bộ nhất, là sản phẩm tinh thần quan trọng của thời đại Phục hưng Chủ nghĩa nhân văn chung đúc lại yêu cầu và khát vọng muốn tự giải phóng mình của con người thời đó khỏi những xiềng xích trói buộc của Trung cổ phong kiến và Nhà thờ Nó tìm thấy ở thời cổ đại

- đặc biệt là ở cổ đại Hi Lạp - tinh thần trân trọng và đề cao con người mà nhân sinh quan Trung cổ cố tình hạ thấp và coi rẻ Tinh thần đó toát lên sáng ngời từ những tác phẩm nghệ thuật: từ thần thoại Hi Lạp, từ anh hàng ca Home, từ kịch Esin, Sophocles, Euripide, đến kịch Aristophan, từ những bức tượng của Phiđiax đến những kiến trúc huy hang còn sót lại Chính từ trong văn học nghệ thuật cổ đại Hi Lạp mà văn nghệ Phục hưng đã tìm thấy những biểu tượng sáng ngời về vẻ đẹp của con người, về ý chí đấu tranh cho tự do chống thiên nhiên và chống áp bức xã hội Từ đó chủ nghĩa nhân văn đấu tranh chống lại thứ nhân sinh quan phản tự nhiên của phong kiến Trung cổ đòi cho con người phải được hưởng những quyền sống chính đáng ở ngay cõi đời

trần thế này: quyền được ăn, được mặc, được hưởng những thú vui vật chất và

kể cả những thú vui về xác thịt Ta có thể kể đến những nhà nhân văn chủ nghĩa tiêu biểu của thời kì này như: Dante - “Thi sĩ đầu tiên của của thời cận đại”, Petraque - ca sĩ của tình yêu, Boccacio - bậc thầy của truyện cười bất tuyệt, là Cervantes, Garcilaso de la Vega, Maclove, và đặc biệt là Shakespeare

- đỉnh cao chói sáng của thời đại Phục hưng

Vì những lẽ trên, thời đại Phục hưng đã được coi là thời đại khổng lồ Con người thời đại Phục hưng “khổng lồ về tư tưởng, về nhiệt tình và về tính cách, khổng lồ về tài năng mọi mặt và về sự hiểu biết sâu rộng”[5, 119] Họ là những con người mới đang xây dựng xã hội mới

Kiểu người “khổng lồ” đó trên thực tế đã xuất hiện Trong tác phẩm văn học, đó là những nhân vật Gargantua và Pantagrel của Rabeslais, đó là bác sĩ Faust trong vở kịch của Maclove, đó là Hamlet, Othenlo trong kịch của Shakespeare

Trong cuộc đời, kiểu người khổng lồ đó cũng đã có mặt Đó là những thiên tài xuất sắc như Leona de Vinci, nhà hoạ sĩ kiêm nhà bác học, kiêm thợ máy, kiêm kĩ sư Đó là Anbe Đuyrê vừa là hoạ sĩ, vừa là nhà điêu khắc, nhà tạc tượng, nhà kiến trúc Đó là Copecnic, người phát hiện ra lí thuyết mới về

hệ thống mặt trời Đó là những Christophe Colomb, những Vasco de Gama, những Magienlan, đã có công phát kiến địa lí Trong lĩnh vực văn học, đó là những Dante, Petraque, Boccacio ở Italia, là Rabelais, Montagne ở Pháp, là Cervantes, Garcilaso de la Vega ở Tây Ban Nha, là Maclove, Shakespeare

ở Anh Hơn ai hết, họ đóng vai trò là lực lượng nòng cốt làm thay đổi cục diện xã hội

Có thể nói, thời đại Phục hưng như một luồng gió mới thổi vào xã hội Tây Âu bấy giờ Hấp thụ những tinh hoa tuyệt vời đó, W.Shakespeare đã sáng

tác hàng loạt kiệt tác, trong đó có hài kịch Giấc mộng đêm hè

1.1.2 Kịch gia vĩ đại W Shakespeare

W Shakespeare (1564 - 1616) được coi là một ví dụ điển hình của kiểu con người khổng lồ của thời đại Phục hưng Ông là một tài năng đa dạng, sáng tác trên nhiều thể loại như thơ, trường ca, kịch Bởi thế nói đến ông, người ta nói đến một nhà thơ, nhà soạn kịch thiên tài, người đại diện tiêu biểu nhất cho văn đàn nước Anh thời Phục hưng Đặc biệt ông còn là đỉnh cao cuối cùng của thời đại Phục hưng tổng kết lại phong trào văn hóa rực rỡ này, đỉnh cao chói sáng nhất trong tất cả các đỉnh cao của thời đại bấy giờ

Nghiên cứu sự nghiệp sáng tác của Shakespeare, ta thấy rằng ở thể loại nào ông cũng đều thành công và có những tác phẩm được xếp vào hàng kiệt tác Đặc biệt chỉ trong vòng một thập kỉ, kể từ khi bước vào kịch trường (1590) đến năm cuối cùng của thế kỉ, tên tuổi ông đã nổi lên như sóng cồn, làm cho loài người trước đây từng chống lại ông nay phải sám hối mà công nhận ông là nhà viết kịch thiên tài, một nhà thơ lớn Tên tuổi của ông còn làm

lu mờ đi tên tuổi của nhiều nhà viết kịch đương thời như Gôrơn, Maclôvơ, Ket Chẳng những thế, bước sang thập kỉ đầu của thế kỉ XVII, nhiều nhà viết kịch mới xuất hiện trên kịch trường Anh đã coi Shakespeare như người anh dìu dắt họ

Có thể nói rằng sự nghiệp sáng tác của W.Shakespeare là vô cùng đồ sộ

và đạt nhiều đỉnh cao Đó là di sản quý giá nhất mà Shakespeare để lại cho nhân loại Ông có 2 truyện thơ, 154 bài xonne và 37 vở kịch vô cùng đặc sắc Riêng về thơ, ông được thừa nhận là một nhà thơ lớn Những bài sonne của ông được coi là những bài thơ hay nhất bằng tiếng Anh Nhưng do Shakespeare còn sáng tác nên hàng loạt những tác phẩm kịch rất có giá trị nên

thơ bị xếp xuống hàng thứ yếu Về kịch, ông được đánh giá là “kì tài của sân khấu mọi thời đại” Ở khoá luận này, do đề tài nghiên cứu tập trung vào tìm hiểu vở hài kịch Giấc mộng đêm hè - một tác phẩm tiêu biểu trong mảng sáng

tác hài kịch của Shakespeare, cho nên chúng tôi chỉ xin điểm qua những chặng đường sáng tác hài kịch của ông

Shakespeare đến với hài kịch khi trong người ông đang trào dâng một bầu nhiệt huyết của tuổi trẻ, tha thiết yêu đời, khát khao cống hiến Sự nghiệp sáng tác của ông được bắt đầu từ năm 1590 Nhưng trong suốt thời gian dài từ

1590 đến 1600 ông chỉ tập trung sáng tác hài kịch Trong khoảng thời gian ấy, ngòi bút của Shakespeare đã có sự chuyển biến sâu sắc Đầu tiên chỉ là “tập

sự” và sau đó là “bung nở” tài năng Cứ mỗi tác phẩm hài kịch ra đời

Shakespeare lại được một lần đúc rút thêm kinh nghiệm sáng tác, để từ đó hoàn thiện dần ngòi bút

Trong giai đoạn đầu sáng tác hài kịch (1590 - 1594) Shakespeare đã

cho ra đời các tác phẩm như: Hài kịch của những hiểu lầm, Hai chàng công

tử ở Vêrôna, Công cốc vất vả với tình Có lẽ đây là thời kì do Shakespeare

mới vào nghề, còn đang tìm đường cho ngòi bút, và một phần do bị ràng buộc bởi quá khứ văn đàn của nghệ thuật kịch, cho nên ông chưa tạo được bản sắc, phong cách riêng Có ý kiến còn cho rằng đây chỉ là thời kì tập sự, thử sức của Shakespeare, thời kì mà ông cải biên những vở cũ và hợp tác với các soạn giả khác khi viết vở mới Nhưng nói rằng tập viết bằng cách sửa chữa, cải biên vở cũ e rằng chưa xác đáng Bởi sửa khó, người sửa hay viết lại cần phải

có tay nghề già dặn hơn người viết trước mới có thể cho ra đời những tác phẩm hay

Sang giai đoạn thứ hai (1594 - 1600) Shakespeare cho trình diễn các vở

kịch lịch sử nổi tiếng như: Henri VI, Henri V Cùng hàng loạt các vở hài kịch vui nhộn như: Ầm ĩ vì chuyện không đâu, Xin tuỳ thích, Đêm thứ 12, Chàng

thương gia thành Vơnizơ và tác phẩm hài kịch nổi tiếng Giấc mộng đêm hè

cũng ra đời trong thời kì này Đây là thời kì mà tài năng của Shakespeare bung nở như hoa cỏ mùa xuân, mà cảm hứng chủ đạo vẫn là lạc quan yêu đời, yêu người, yêu đất nước, tự hào say sưa với đất nước Trên cái nền chung ấy

Shakespeare đã xây dựng các tác phẩm thời kì này, đặc biệt là các vở hài kịch,

là cái “nước Anh vui vẻ” mà Engél đã từng khoái trá vạch ra

Như vậy, trong thời kì sáng tác hài kịch Shakespeare luôn vui mừng trước những cái tốt đẹp, hân hoan chào đón và cổ vũ chúng Đây cũng là giai đoạn mà tâm hồn ông có nhiều điều đắc ý phấn khởi Đất nước ông đang hồi sinh, lớn mạnh dưới một bàn tay chèo lái vững vàng, khôn khéo Ở vào độ tuổi ba mươi, ông thấy mình tràn trề sinh lực cũng như ông nghĩ rằng đất nước ông từ nay chỉ có tiến lên, bất khả chiến bại, và Con Người nói chung – với quan niệm “tuyệt tác của thế gian, kiểu mẫu của muôn loài” – thực sự đang dấn bước vào một tương lai tươi sáng

Từ những thành công bước đầu ấy, Shakespeare tiếp tục cho ra đời hàng loạt các sáng tác bi kịch được xếp vào hàng kiệt tác sau này Ông đã viết

nên nhiều tác phẩm bi kịch nổi tiếng như Rômêô và Juliet, Hămlet, Ôtelô,

Macbet, Vua Lia, , Côriôlan, Ăng toan và Clêôpat , tất cả đều được xem là

đỉnh cao của nghệ thuật sân khấu kịch thế giới

Về đề tài, tức là hiện thực đời sống được phản ánh trong tác phẩm của Shakespeare, mà tiêu biểu là tác phẩm kịch thường rất rộng lớn Ông viết hàng loạt những vở kịch sử biên niên lấy đề tài từ lịch sử nước Anh trải suốt

ba thế kỉ, mà trực tiếp là từ cuốn Sử biên niên của Anh, của Ailen và của

Xcôtlen do Hôlínet soạn Đó là các vở: Henri VI, Vua Jôn, Risơc III, Risowc

II, Henri IV, Henri V và Henri VIII Bên cạnh đó là những vở kịch với đề tài

được tác giả rút ra từ lịch sử La Mã cổ đại để sáng tác nên những cốt truyện

vừa hấp dẫn, vừa có ý nghĩa xã hội cho thời đại mình Đó là các vở: Juliux

Xêza, Côraiôlanơx, Entôny và Clêôpat Nhưng cái phần cốt yếu nhất trong

sáng tác của Shakespeare phải kể đến những tác phẩm kịch có cốt truyện do ông hư cấu nên hoặc từ những truyện ngắn, hoặc từ những vở kịch có trước nhằm phản ánh xã hội và con người thời đại Phục hưng Đó là những vở:

Rômêô và Juliet, Hamlet, Vua Lia, Macbet

Qua những vở kịch của mình Shakespeare đã miêu tả một cách sâu sắc

và đa diện thời đại bấy giờ Ông đã nhìn thấu vào tận bản chất của các quan

hệ xã hội Với trực cảm lịch sử to lớn và nhạy bén ông nắm bắt được nhịp đập của thời đại, phát hiện ra mầm mống của sự mâu thuẫn nằm ngay trong những

sự kiện lịch sử xã hội để từ đó phản ánh vào trong văn học

Có thể nói sự nghiệp sáng tác của Shakespeare thật là vĩ đại Hiếm có nhà văn quá khứ nào mà lại có nhiều tác phẩm trường tồn như ông Đặc biệt

là đối với nghệ thuật kịch Ở địa hạt này ông là đỉnh cao chót vót

Shakespeare đến với Việt Nam khá muộn Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 mới chỉ có một số ít trí thức Việt biết đến ông, đọc tác phẩm của ông, và dịch vài vở kịch của ông Tuy nhiên ngày nay ở Việt Nam với việc các tác phẩm của Shakespeare được đưa vào chương trình đào tạo ở các bậc phổ thông, cao đẳng, đại học, cùng với việc dịch và phát hành rộng rãi nhiều tác phẩm của ông, lại được sân khấu mà nhất là màn ảnh nhỏ quan tâm khắc hoạ hình tượng của Shakespeare không ít thế hệ con người Việt Nam đã ngày càng có hiểu biết sâu sắc hơn về văn hào nổi tiếng thế giới này Có thể khẳng định rằng: Shakespeare đã chinh phục trái tim của hàng triệu con người Việt Nam và mãi mãi chinh phục mọi trái tim trên hành tinh này

Trong kho tàng đáng quý ấy của nhà văn, không thể không kể tới Giấc

mộng đêm hè – vở hài kịch chất trữ tình đầy ắp

1.2 Giấc mộng đêm hè - vở hài kịch trác tuyệt

Hài kịch Giấc mộng đêm hè được viết vào khoảng 1595 - 1596 và được

in lần đầu tiên năm 1600

Trong nhiều vở kịch của mình, Shakespeare thường vay mượn cốt truyện từ các truyện dân gian của các nước khác hoặc từ lịch sử Hy Lạp – La

Mã cổ đại Rômêô và Juliet, Hamlet, Ôtelô và các vở kịch lịch sử là những dẫn chứng tiêu biểu Ở Giấc mộng đêm hè, cốt truyện hoàn toàn do

Shakespeare sáng tạo ra, tuy vậy một số nhân vật và chuyện tình duyên của họ

vẫn được tác giả rút ra từ sách cổ đại Hi Lạp và La Mã (Theseus và Hipolyta

từ Plutac, Pyramus và Thisbe từ Ovit), còn Puck, anh chàng ngỗ nghịch và thế giới quần tiên của Oberon và Titania thì đi từ truyền thuyết dân gian Anh vào kịch của Shakespeare

Bối cảnh câu chuyện xảy ra tại thành Aten, vừa xảy ra trong cánh rừng gần thành phố Cuộc hôn nhân giữa quận công Aten và nữ chúa bộ tộc Amadôn là khung cảnh của toàn bộ câu chuyện Đôi trai tài gái sắc này thật xứng đôi vừa lứa, họ yêu nhau tha thiết và nóng lòng chờ đợi ngày hạnh phúc đang đến gần Họ thông minh, tỉnh táo, nhưng hình tượng của họ trong vở kịch nằm ở bình diện thứ hai và được xây dựng một cách tĩnh tại

Trọng tâm vở kịch xoay quanh câu chuyện tình yêu của hai cặp tình nhân trẻ tuổi thành Aten: Lysander và Hermia, Demetrius và Helena Những xung đột có tính kịch bắt đầu từ trái tim sôi nổi yêu đương của họ Trước hết

có mâu thuẫn giữa hai thế hệ, cha mẹ và con cái, mỗi bên tiêu biểu cho một nền luân lí khác nhau Egeus, cha của Hermia, vì muốn khẳng định quyền đặt đâu con ngồi đấy của kẻ sinh thành và quyền này được pháp luật thành Aten ủng hộ, đã ép con gái phải cưới Demetrius Nhưng lúc này Hermia và Lysander lại yêu nhau say đắm, còn Demetrius thì yêu Hermia tha thiết nên ngày càng hờ hững với Helena - người chỉ yêu chàng Hermia chống lại lệnh cha, nghe theo tiếng gọi của trái tim, đòi được tự do lựa chọn người yêu và bạn đời Quyết tâm đấu tranh cho tình yêu và hạnh phúc của mình Hermia và Lysander chạy trốn vào rừng Bị tình yêu thúc đẩy, Demetrius và Helena cũng đuổi theo vào đây Và rừng là một thế giới riêng biệt, thế giới kì ảo của tiên vương Oberon và tiên hậu Titania cai quản Thông cảm với những đôi lứa yêu nhau, tiên vương Oberon sai Puck - chú tiên đồng nghịch ngợm, đi làm nhiêm

vụ xe duyên Puck đi kiếm nhựa của Hoa lan tình, rồi tra vào mắt của những người đang ngủ, và sau khi thức dậy họ sẽ yêu say đắm người đầu tiên mà mình trông thấy Chuyện tưởng sẽ được giải quyết tốt đẹp nào ngờ lại gây thêm rắc rối và dẫn đến một trò đùa vui vẻ: Lysander dưới tác động của nhựa tình bỗng nhiên ruồng bỏ Hermia để theo đuổi Helena; Demetrius cũng không

còn yêu Hermia và quay sang yêu Helena ssay đắm; bị mê hoặc bởi nhựa tình tiên hậu Titania yêu say đắm anh chàng thợ dệt mình người đầu lừa Bottom, ngay tiên vương cũng đau khổ vì bị bỏ rơi Cuối cùng thì Pắc lại phải tra thêm nhựa tình thêm môt lần nữa để đôi nào trở về với đôi ấy

Kết thúc vở kịch, mọi lầm lẫn đều qua đi, mọi trở lực bị dẹp tan, tình yêu tự do đã chiến thắng tất cả, và tiếng cười cất lên thật hả hê, sảng khoái

Có thể nói Giấc mộng đêm hè đã đưa người đọc, người xem vào một

thế giới nửa thực nửa mộng, nửa trần gian nửa tiên cảnh, nhưng không phải là

để đối lập nhau mà là để hoà quyện vào nhau và cùng cất cao lời ca tiếng hát ngợi ca Tình yêu và Tuổi trẻ

Trong cuốn Văn học phương Tây của nhiều tác giả, Lương Duy Trung

đã coi Giấc mộng đêm hè là vở “hài kịch lãng mạn” tiêu biểu nhất của

Shakespeare “Chính chất lãng mạn, chất thơ ở tác phẩm đã nâng tâm hồn người đọc, người xem lên cao, chắp cho nó đôi cánh để bay vào một thế giới

khác lạ hấp dẫn vô cùng, quyến rũ đến mức khó lòng cưỡng lại” [5, 204]

Đánh giá về vở hài kịch trác tuyệt ấy của Shakespeare nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Nam cũng đã từng nhận xét: đây “là vở kịch đầy chất thơ, có lẽ thơ nhất trong các hài kịch của Shakespeare Tác giả trộn lẫn ở đây thực và

ảo, trữ tình và hài hước, nghiêm túc và buồn cười Bàn tay nhà nghệ sĩ đã nhào nặn những chất liệu khác nhau ấy thành một chỉnh thể thống nhất, toàn vẹn ” [4, 951]

Đọc Giấc mộng đêm hè, người ta sẽ thấy yêu cuộc sống hơn, khát khao

sống có ý nghĩa hơn, đó cũng là tinh thần nhân văn cao quý mà tác giả gửi gắm trong vở hài kịch

Tóm lại ở Giấc mộng đêm hè, Shakespeare đã thả cho hồn thơ của

mình được cất cánh khi mô tả thiên nhiên, những cảnh đôi lứa hẹn hò, những tâm trạng buồn vui, những chờ mong, hi vọng và cả thất vọng Shakespeare

đã chắp cánh cho chất thơ đẩy vở kịch lên tầm hài kịch lãng mạn, một vở hài kịch lãng mạn xuất sắc

CHƯƠNG 2

CHẤT THƠ TRONG HÀI KỊCH GIẤC MỘNG ĐÊM HÈ – NHÌN TỪ

PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Về khái niệm chất thơ và chất thơ trong hài kịch của W Shakespeare

Để tạo nền tảng cơ sở lí thuyết cho đề tài, chúng tôi bắt đầu bằng việc giới thuyết tìm hiểu khái niệm “chất thơ”

Trên thực tế người ta thường nói đến rất nhiều về chất thơ trong văn học và trong đời sống sinh hoạt hàng ngày Tuy nhiên để xác định được một định nghĩa về chất thơ là vấn đề không phải dễ dàng Ở đây chúng tôi đưa ra một vài ý kiến mà chúng tôi cho là gần với đề tài nghiên cứu của khoá luận này

Nói về các nhân tố tạo nên chất thơ, tác giả Hà Minh Đức trong cuốn

Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam (1998) chỉ rõ: “Chất thơ là một phẩm

chất tổng hợp được tạo nên từ nhiều nhân tố Những nhân tố này cũng có có thể có trong nội dung của các thể loại khác, nhưng ở thơ biểu hiện tập trung hơn và được hoà hợp, liên kết một cách vững chắc để tạo nên những tác phẩm mới ” [1, 35] Cũng theo ông, chất thơ gắn liền với sự rung động và cảm xúc trực tiếp, thơ là ở tấm lòng, nhưng cũng chính là cuộc sống, chất thơ gắn liền với trí tưởng tượng và chất thơ cũng gắn liền với cái đẹp

Đỗ Minh Tuấn đã từng nêu quan niệm của mình về chất thơ trong cuốn

tiểu luận - phê bình Ngày văn học lên ngôi (1996) như sau: “Chất thơ của một

bài thơ nằm trong một cái đích mơ hồ nhưng lại rất cụ thể, nó mơ hồ ở chỗ nó tan biến vào từng câu thơ, nó chảy ra bàng bạc trong từng tác phẩm nhưng nó lại cụ thể ở chỗ nó tụ lại ở một điểm, điểm ngời sáng nào đó làm cho cái bàng bạc trải rộng bên kia lấp lánh lên Điểm ngời sáng đó là nơi gặp gỡ của tất cả các câu thơ, ý thơ, là nơi ngã ba ngã bảy toả đi các câu thơ - đối với người làm thơ là nơi cảm xúc gặp gỡ, đối với người đọc thơ là nơi cảm xúc toả đi

Người làm thơ mà không bắt nối các cảm xúc tinh tế và trải rộng đi nhiều hướng của mình khi tụ lại một điểm, thì người đọc thơ cứ phải sống trong một trạng thái chờ đợi vô vọng, phải chịu một bước hụt hẫng thi ca ” [7, 383]

Xác định chất thơ là một vấn đề rất khó, đúng như nhà văn Nguyễn Tuân từng nhận xét nhận xét: “Định nghĩa về chất thơ cho thật chính xác và toàn thập tôi thấy nó cũng khó như định nghĩa cho chất Uymua (Kesmous)”, nhưng không phải là không làm được Hà Minh Đức đã trình bày quan điểm của mình về vấn đề này như sau: “khi chúng ta đã quan niệm thơ không phải

là một cái gì thần bí, siêu việt, thơ gắn liền với cuộc sống, với tâm hồn con người và năng lực sáng tạo qua người nghệ sĩ thì việc tìm hiểu chất thơ lại là cần thiết và có thể tiến hành trên những nét lớn dễ chấp nhận”

Có thể nói rằng thiên về biểu hiện cảm xúc, hàm súc cô đọng, ngôn ngữ giàu nhịp điệu là những đặc trưng cơ bản của thơ Trên những cơ sở đó trong

cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (2006) các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi đã thống nhất đưa ra quan niệm về chất thơ như sau: “chất thơ là để chỉ những sáng tác văn học (bằng văn vần hoặc văn xuôi) giàu cảm xúc, nội dung cô đọng, ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhịp điệu” [2, 310]

Như vậy chất thơ được biểu hiện trên nhiều phương diện nghệ thuật Chất thơ có thể toát lên từ bản chất thẩm mĩ của đối tượng Xét trên phương diện mĩ học, chất thơ được xem là cái đẹp của tâm hồn, của cuộc sống, hơn nữa là cuộc sống với một lí tưởng cao đẹp Xét ở phương diện cảm hứng, chất thơ gắn liền với cảm hứng bay bổng lãng mạn Xét ở phương diện ngôn ngữ, chất thơ gắn liền với tính nhạc của lời văn

Đến đây ta có thể hiểu một cách chung nhất chất thơ là những đặc trưng tiêu biểu của sáng tác trữ tình được tái hiện rõ nét trong tác phẩm không thuộc phương thức trữ tình, tạo nên sự độc đáo cho tác phẩm ấy Và chính chất thơ trong tác phẩm văn xuôi là yếu tố đưa người đọc đến những rung cảm mãnh liệt sâu sắc Phađeep đã từng nói: “Văn xuôi cần phải có cánh Đôi cánh ấy

chính là thơ” Chất thơ chính là chiếc cầu nối mềm mại đưa văn xuôi thấm vào hồn người êm ái và dịu dàng hơn bao giờ hết Nhà thơ A Puskin cũng đã cho rằng: “Văn xuôi bao giờ cũng thấm đượm chất thơ, như chất nước ngọt ngào thấm trong trái táo” Và đặc biệt “Văn xuôi là sợi cốt còn thơ là sợi ngang Cuộc sống trong văn xuôi không chứa đựng chất thơ sẽ thành thô thiển, thành một thứ chủ nghĩa tự nhiên nhưng không cánh, không thúc gọi,

không dẫn dắt ta đi đến đâu cả” Chất thơ không chỉ đơn giản là sự trang trí

của văn xuôi mà là một phẩm chất bắt buộc của văn xuôi

Chất thơ đi vào văn xuôi là hiện tượng ta khá dễ thấy Nhưng chất thơ còn đi vào cả kịch, đặc biệt là hài kịch Đây là hiện tượng xâm nhập, giao thoa giữa các thể loại văn học – một vấn đề lý luận cơ bản và có ý nghĩa then chốt Sự xâm nhập này giúp cho mỗi thể loại trở nên phong phú và giàu có hơn trong việc biểu đạt các vấn đề của đời sống Thêm vào đó, nó khắc phục được những hạn chế mà bản thân mỗi thể loại sở hữu

Về hài kịch của Shakespeare, một đặc điểm nổi bật mà không ai có thể phủ nhận đó là tính hiện thực kết hợp nhuần nhuyễn với tính lãng mạn bay

bổng Giới nghiên cứu coi Shakespeare là cha đẻ của hài kịch lãng mạn, và thường lấy các vở Giấc mộng đêm hè, Đêm thứ 12 làm dẫn chứng tiêu biểu

Bởi trong hai vở này, chất lãng mạn, chất thơ đã đưa tâm hồn người đọc, người xem vào một thế giới khác lạ, nửa thực nửa hư, vừa thuộc cõi trần vừa thuộc cõi tiên, độc đáo và hấp dẫn vô cùng Nhưng cái chất thơ, chất lãng mạn

ấy không chỉ có ở hai vở này Nó có ở hầu hết các vở hài kịch của Shakespeare, chỉ khác nhau ở độ đậm nhạt Vậy cái gì đã làm nên chất thơ,

chất lãng mạn bay bổng ấy? Theo tác giả Lương Duy Trung trong cuốn Văn

học phương Tây thì đó chính “là giọng điệu trữ tình mà nhà thơ đã đưa vào

một cách hết sức tự nhiên khi viết hài kịch, một thể loại vốn thiên về hài hước, châm biếm Đó là nghệ thuật dựng cảnh, dựng truyện của ông Nhưng

trên hết phải chăng là nhờ quan niệm của ông về hài kịch? Ông muốn hài kịch

trước hết phải đem lại niềm vui cho cuộc sống?” [5, 204]

Trên cơ sở của những ý kiến về tác phẩm, những hiểu biết về chất thơ,

ở khóa luận này, chúng tôi đi sâu nghiên cứu cụ thể hệ thống biểu hiện của

chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè của Shakespeare trên cả hai

phương diện nội dung và nghệ thuật, đồng thời làm rõ hiệu quả thẩm mĩ của chất thơ trong tác phẩm Trước hết là đời sống của chất thơ trên phương diện nội dung

2.2 Chất thơ trong hài kịch Giấc mộng đêm hè – nhìn từ phương diện nội dung

2.2.1 Tình yêu say đắm hoan ca

Shakespeare bước vào kịch trường giữa lúc mà tình cảm yêu nước, yêu con người, tinh thần tự hào dân tộc của người Anh đang bốc cao hơn bao giờ hết Bởi vậy ông sáng tác hài kịch trước hết là để thể hiện niềm tin yêu của ông vào cuộc đời, đồng thời để “mua vui” cho công chúng nước Anh thời đó Xuyên suốt các vở hài kịch của ông là đề tài tình yêu đôi lứa Hài kịch của ông khẳng định rằng tình yêu là chất men cuộc sống, là hạnh phúc tuyệt vời trên cõi thế gian này Tình yêu giúp con người thêm thông minh, sáng suốt, dũng cảm Nó là nguồn sức mạnh có khả năng chiến thắng tất cả những gì và tất cả những ai chống lại nó, chống lại con người

Thực ra đề tài tình yêu cũng xuất hiện nhiều trong bi kịch của

Shakespeare Nhưng những tình yêu ấy thường kết thúc bởi cái chết (Rômêô

và Juliet, Ôtelô…) Dẫu vậy, nó vẫn không gợi cảm giác bi quan, bi lụy cho

người đọc Những cái chết đấy đã gieo mầm cho sự sống, gieo mầm cho những chiến thắng vẻ vang của chủ nghĩa nhân văn trong thời đại Phục hưng

Vì vậy, đến với Giấc mộng đêm hè sẽ không lạ gì khi ta thấy rằng tình

yêu là đề tài nổi trội nhất trong hài kịch Bao trùm toàn bộ vở kịch là không khí tình yêu giăng phủ và tiêu biểu nhất là câu chuyện tình yêu của hai cặp

tình nhân trẻ tuổi trong thành Aten: Lysander và Hermia, Demetrius và Helena

Trước hết là mối tình của Lysander và Hermia Câu chuyện tình yêu giữa họ là một minh chứng cho sức mạnh của tình yêu vượt qua bao thử thách

đã cập đến bến bờ hạnh phúc Thử thách lớn nhất mà đôi tình nhân phải trải qua đó là luật lệ hà khắc của kinh thành Aten về quyền tối cao của đấng sinh thành trong việc định đoạt cuộc đời con cái Egeus, cha của Hermia vì muốn khẳng định cái quyền tối thượng đó đã ép con gái mình lấy Demetrius - người mà nàng không yêu Nhưng trên tất cả những niềm kiêu hãnh có ở trên đời Hermia lại yêu Lysander say đắm Và theo tiếng gọi của của trái tim nàng quyết tâm bảo vệ tình yêu và hạnh phúc của mình cho dù phải chịu bao nhiêu hình phạt nghiệt ngã - “chết, hoặc khước từ vĩnh viễn xã hội loài người” [4, 959] Bởi với nàng “lựa chọn tình yêu theo mắt nhìn của kẻ khác”, hôn nhân theo sự sắp đặt của cha mẹ thật chẳng khác gì “địa ngục” [4, 961] Đứng trước đấng trị vì thành Aten, nàng dũng cảm đấu tranh cho tình yêu tự do “tôi quyết tâm sẽ lớn lên, sống và chết như thế này đây, còn hơn là đem chữ trinh của mình thần phục , chịu đựng một cái ách không hề ham muốn mà lòng tôi không khuất phục” [4, 959]

Còn với Lysander , chàng quan niệm rằng tình yêu thực sự có bao giờ

êm ả trôi qua” như tình yêu của chàng với Hermia vậy Sự thuỷ chung của chàng với Hermia còn lớn hơn gấp ngàn lần sự chung thuỷ của Mặt trời với ban ngày Và “Cả quả đất này có thể bị xuyên thủng và mặt trăng có thể bò qua trung tâm của nó, đến tận cùng đối cực để che lấp mặt trời giữa ban trưa” [4, 990], nhưng tình yêu giữa chàng và Hermia thì không gì có thể ngăn cách nổi

Với đôi tình nhân ấy, “những người yêu nhau thực sự bao giờ cũng phải khổ đau” vì đó là “ một điều luật của số phận” [4, 961], và khó khăn trước mắt sẽ chẳng là gì với họ Họ “kiên trì chịu đựng thử thách vì đó là dấu

hiệu thông thường của tình yêu, cũng giống như những tâm sự, những giấc

mơ, những tiếng thở dài, những ước mong, những giọt lệ, tất cả đều là những tuỳ tùng tội nghiệp của sự đắm say” [4, 961] Cuối cùng để đấu tranh cho hạnh phúc của mình, Lysander và Hermia đã chạy trốn vào rừng Đó là nơi

mà “luật lệ độc ác thành Aten không thể đuổi theo” Rừng đã trở thành một không gian nghệ thuật có ý nghĩa biểu tượng, làm nền cho tình yêu đôi lứa Đây cũng là không gian xuyên suốt vở hài kịch Tại đây, trong một thế giới hoàn toàn khác lạ - thế giới của thần tiên ngự trị, vừa như thực lại vừa như

mơ, Lysander và Hermia đã vượt qua thử thách cuối cùng là thoát khỏi cám

dỗ, mê hoặc của nhựa cây Hoa lan tình, để rồi mãi mãi thuộc về nhau

Bên cạnh mối tình của Lysander và Hermia thì mối tình của Demetrius với Helena cũng là trọng tâm của vở kịch Tình yêu của họ cũng đã phải trải qua không ít những khổ ải gian truân Nếu như điểm tựa lớn nhất của mối tình giữa Lysander và Hermia là tình yêu say đắm của cả hai nguời, thì xuất phát điểm của câu chuyện tình duyên giữa Demetrius và Helena chỉ là sự hờ hững, ruồng bỏ và chạy trốn nhau mà thôi Vì yêu Hermia tha thiết, nên Demetrius

đã ngày càng xa lánh và hờ hững với Helena - người mà trước đây chàng từng dày công theo đuổi Dù cho bị khước từ tình cảm, phải chịu nguyền rủa và sự căm ghét nhưng Demetrius vẫn không thôi từ bỏ giấc mộng có được Hermia Còn Helena, “một người đàn bà hiền dịu thì say mê, say mê đắm đuối đến mức tôn thờ cái anh chàng tội lỗi bất nhất này” [4, 960] Với Helena, Demetrius là “một thứ đá kim cương có trái tim cứng rắn” [4, 974] với một sức hút ma lực Chỉ khi nào trái tim ấy mất đi sức mạnh cuốn hút thì khi đó nàng mới không còn sức mạnh theo anh ta Helena yêu Demetrius một cách cuồng nhiệt Sự thuỷ chung của nàng được ví như sự chung thành của một

“con chó” dành cho chủ của nó Nàng đã từng thổ lộ điều ấy với Demetrius rằng “em là con chó của anh , anh càng đánh em, em càng quấn quýt bên chân anh Hãy đối xử với em như con chó của anh, cứ xua đuổi em, cứ đánh

đập em, cứ ruồng rẫy em, cứ bỏ rơi em, em chỉ xin được đi theo anh Còn vị trí nào có thể tồi tệ hơn mà em có thể cầu xin trong tình yêu của anh là được anh đối xử như con chó của anh, tuy rằng đó là một vị trí cao quý đối với em?” [4, 974 - 975]

Và khi Lysander cùng Hermia chạy trốn vào rừng, biết tin, bị tình yêu thúc đẩy, Demetrius và Helena cũng đuổi theo vào đây Ở thế giới riêng biệt này, nhờ sự sắp đặt của thần tiên, Demetrius đã bị nhựa của Hoa lan tình mê hoặc và trở nên yêu Helena say đắm Tấm lòng yêu thương nồng nàn thuỷ chung của Helena cuối cùng đã được đền đáp Mọi thứ giờ đây được trở về với đúng vị trí của nó Và trong những đôi lứa yêu nhau, Helena là người xứng đáng nhất với phần thưởng này

Không chỉ có vậy, đến với Giấc mộng đêm hè, người đọc, người xem

còn bị cuốn hút bởi một mối tình say đắm của đấng trị vì bấy giờ là bá tước thành Aten - Theseus và nữ hoàng của rừng Amadôn - Hipolyta Cuộc tình duyên này không hề có sóng gió, không trải qua những mâu thuẫn giằng xé Đôi trai tài gái sắc này thật xứng đôi vừa lứa, họ yêu nhau tha thiết và nóng lòng chờ đợi ngày hạnh phúc của mình đang đến gần: “Bốn ngày sẽ nhanh chóng chìm sâu vào đêm tối, bốn đêm sẽ trôi nhanh trong mộng ảo, và rồi trăng, như chiếc cung bạc mới giương trên nền trời, sẽ nhìn xuống cái đêm huy hoàng của đôi ta” [4, 957] Đây là thế giới của sự hài hoà tuyệt đối

Trên đây là những câu chuỵện tình yêu say đắm của thế giới loài người Trong tác phẩm ta còn bắt gặp câu chuyện tình yêu của các vị tiên cai quản thế giới thần tiên Không khác gì loài người, trong cuộc sống thần tiên cũng yêu đương, ghen tuông, giận hờn Đặc biệt khi tiên hậu Titania bị nhựa của Hoa lan tình mê hoặc và trở nên yêu say đắm anh chàng thợ dệt mình người đầu ngựa Bottom thì tiên vương cũng cảm thấy đau khổ vì có cảm giác bị bỏ rơi Chính thần tiên là lực lượng có tác động mạnh mẽ vào đời sống loài người, tiêu biểu nhất là đã đẩy mâu thuẫn, xung đột tình yêu của bốn thanh