Nhân vật nữ trong tiểu thuyết của nguyễn đình tú (qua một số tác phẩm tiêu biểu)

Với một nhà văn có năng lực viết dồi dào cũng như có những cố gắng nỗ lực tìm tòi sáng tạo trong nghệ thuật tự sự ở các tác phẩm của mình như Nguyễn Đình Tú, rõ ràng việc tìm hiểu và có

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH KHOA NGỮ VĂN

-

TRẦN THỊ THƯƠNG

NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN ĐÌNH TÚ (QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

NGHỆ AN – 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH KHOA NGỮ VĂN

-

NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN ĐÌNH TÚ (QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

Sinh viên thực hiện : Trần Thị Thương

NGHỆ AN - 2012

LỜI CẢM ƠN !

Nhân dịp khóa luận này được hoàn thành, tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn- Đại học Vinh đã cho tôi nhiều chỉ dẫn khoa học quý báu Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới TS Lê Thanh Nga, người đã khơi dậy trong tôi động cơ nghiên cứu

và huớng dẫn, chỉ bảo tôi rất tận tình trong quá trình làm việc

Đây là bước đi đầu tiên của tôi trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, do vậy sẽ khó tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được những

ý kiến đóng góp quý báu từ phía các thầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn nữa

Vinh, ngày 10 tháng 5 năm 2012

Sinh viên Trần Thị Thương

MỤC LỤC

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 8

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát 8

5 Đóng góp của khóa luận 9

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Cấu trúc của luận văn 9

Chương 1 Những tiền đề xã hội - thẩm mĩ cho sự xuất hiện nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú 10

1.1 Sự xuất hiện của Nguyễn Đình Tú trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại 10

1.2 Những tiền đề xã hội - thẩm mĩ cho sự xuất hiện nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú 16

Chương 2 Những đặc điểm cơ bản của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú 23

2.1 Một kiểu hoài niệm về nguồn cội, về thế giới tâm linh 23

2.2 Những bi kịch của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú 30

2.3 Nhân vật nữ - chủ nhân khắc khoải của những khát vọng 48

Chương 3 Một số phương thức thể hiện nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú 65

3.1 Đặt nhân vật dưới nhiều góc nhìn 65

3.2 Ngôn ngữ miêu tả nhân vật 77

3.3 Một số vấn đề về nghệ thuật tổ chức cốt truyện và kĩ thuật viết 85

Kết luận 92

Tài liệu tham khảo 95

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam từ sau 1975, đặc biệt là từ sau 1986 trở lại đây

đã và đang có sự chuyển mình hết sức mạnh mẽ trên nhiều phương diện khác nhau từ cách tân trong thể loại, đề tài, kết cấu cốt truyện đến khả năng tìm tòi những bút pháp thể hiện độc đáo và kĩ thuật viết ngày càng mới mẻ mang tính chất đột phá Hàng loạt các cây bút đồng thời xuất hiện trên văn đàn trở thành một dàn hợp ca của bài ca đổi mới, có những cây bút trở thành hiện tượng văn học ngay từ khi mới xuất hiện Bên cạnh những cây bút “lão làng” như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Dương Hướng, Chu Lai, Bảo Ninh mới hơn một chút có Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Thu Hoài, Nguyễn Ngọc Tư thì cũng đang xuất hiện những tác giả đang ở độ tráng niên cả về tuổi đời lẫn tuổi nghề như Nguyễn Thế Hùng, Phan Đình Minh, Phùng Văn Khai, Vũ Đình Giang, Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp Nguyễn Đình Tú, tuy tuổi đời còn khá trẻ nhưng đã có bút lực dồi dào, có đóng góp nhất định cho tiểu thuyết Việt Nam đương đại Một trong những điểm ấn tượng trong các sáng tác của tác giả này là anh đã xây dựng được hệ thống nhân vật, đặc biệt là hệ thống nhân vật nữ, đầy ám ảnh về nỗi đau thân phận

và phản ánh đúng những suy tư, khát vọng của người phụ nữ - đại diện cho tuổi trẻ thời hiện đại Ai đã từng trải lòng mình trên từng trang viết của anh chắc hẳn không thể ngoảnh mặt làm ngơ với những tâm sự rất chân thành ấy

1.2 Nguyễn Đình Tú xuất hiện trên văn đàn với tư cách là một cây bút

viết truyện ngắn, một cây bút vàng của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, đã từng

được đăng bài trên hàng loạt các mặt báo có uy tín Năm 2002, Nguyễn Đình

Tú trình làng tác phẩm trường thiên đầu tiên mang tên Hồ sơ một tử tù, và

được công chúng cũng như giới nghiên cứu, phê bình để ý, quan tâm Tuy chưa phải là một “hiện tượng” văn chương nhưng cây bút này lại ngày càng

2

khẳng định được vị trí của mình với sức viết đều đặn, mỗi năm cho ra mỗi tiểu thuyết độc đáo từ cách kết cấu cốt truyện, ngôn ngữ văn chương, nội dung xã hội - đặc biệt là mặt hiện thực của cả thế giới giang hồ, đến cách lựa chọn cho mình cách xây dựng hệ thống nhân vật Trong hệ thống nhân vật của mình, anh đã dành một phần quan tâm xứng đáng cho một nửa thế giới, được mệnh danh là phái đẹp và phái yếu để đi sâu vào khám phá, miêu tả và phát hiện ở họ những đặc điểm hết sức phổ biến nhưng lại rất giàu cá biệt Ở đó, người phụ nữ bao giờ cũng hiện đầy đủ những đặc điểm vừa tinh tế, dịu dàng nhưng có nhiều trường hợp quyết liệt, đáng sợ Nghĩa là Nguyễn Đình Tú đã đặt nhân vật nữ dưới nhiều góc nhìn khác nhau để nhìn ngắm, soi chiếu

1.3 Văn xuôi đương đại của nước nhà là đối tượng khám phá hấp dẫn của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình Với một nhà văn có năng lực viết dồi dào cũng như có những cố gắng nỗ lực tìm tòi sáng tạo trong nghệ thuật tự sự ở các tác phẩm của mình như Nguyễn Đình Tú, rõ ràng việc tìm hiểu và có những công trình nghiên cứu về các tác phẩm của anh, đặc biệt là đi sâu vào khai thác, tìm phương diện xây dựng nhân vật nữ, là điều hết sức cần thiết để xứng đáng với những gì mà tác giả này đã cống hiến cho độc giả qua các trang viết của mình

2 Lịch sử vấn đề

Khi tiến hành khảo sát nhân vật nữ qua ba trong số năm tiểu thuyết

được coi là xuất sắc nhất của Nguyễn Đình Tú là Nháp (2008), Phiên Bản (2009), Kín (2010) không phải là một điều ngẫu nhiên Bởi nhà văn Chu Lai-

một gương mặt xuất sắc có uy tín của nền văn học Việt Nam- đã từng khẳng

định về cuốn tiểu thuyết Nháp: “Với cuốn sách này, Nguyễn Đình Tú hoàn

toàn đã có thể ngẩng cao đầu bước tiếp trên con đường tiểu thuyết mênh mang nắng gió nhưng cũng quá đỗi chông gai nhọc nhằn” [22] Bởi vậy, lấy dấu mốc là bắt đầu từ ấn phẩm ra đời năm 2008 để tìm hiểu và nghiên cứu, hứa

3

hẹn sẽ đem lại cho độc giả những khám phá rất mới mẻ, thú vị và đầy đủ hơn

về nhân vật cũng như những tiểu thuyết của nhà văn này một cách đầy đặn và chắc chắn hơn

Đã có không ít các ý kiến tranh luận, phê bình - nghiên cứu sôi nổi khác nhau về những tác phẩm tiểu biểu nhất của Nguyễn Đình Tú ở nhiều phương diện từ điểm nhìn không - thời gian, mảng hiện thực được thể hiện rất thành công trong các tiểu thuyết này hay những thể nghiệm mới về lối kể chuyện nước đôi từ nhiều tên tuổi nổi tiếng trong giới văn chương cũng như của các độc giả quan tâm tới tiểu thuyết của anh đăng trên các tạp chí, các Blog, webside song để có những bài viết nghiên cứu và nhìn nhận một cách thấu

đáo, toàn diện về hệ thống nhân vật nữ trong những tiểu thuyết Nháp, Phiên Bản, Kín của Nguyễn Đình Tú thì hoàn toàn chưa có Yếu tố nhân vật nữ trong

tiểu thuyết có thể đã được nhắc tới nhưng chỉ được nhận xét, cảm nhận kèm với những phê bình về những khía cạnh khác trong tiểu thuyết của anh mà thôi Hơn nữa những ý kiến đó lại mới chỉ viết một cách cụ thể, cá biệt mà chưa có tính khái quát, hệ thống hóa những đặc điểm, nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ như thế nào Mặc dù vấn đề nhân vật là một mảng màu rất đặc sắc trong tiểu thuyết của anh nhưng chưa được quan tâm một cách đúng mức

Có thể điểm qua những nhận định ấy trong một loạt các bài viết khá có

giá trị đối với các tác phẩm từ Nháp, Phiên Bản, Kín cụ thể như sau:

Với Nháp, tác giả Mai Đình Khôi trong bài viết Nháp - hay văn chương dành cho giới trẻ đã chiêm nghiệm và có những suy tư về không gian sống

của nhân vật trong tiểu thuyết này của Nguyễn Đình Tú: “Các nhân vật của Nguyễn Đình Tú đang sống một cuộc sống nháp Một bộ phận giới trẻ đang sống bằng những thể nghiệm cảm xúc, những cơn bấn loạn, những cái điên

thoáng chốc và những dằn vặt lâu dài” [21;348] Hay đơn giản Nháp trong

mắt của nhà văn Ngô Tự Lập thì nó “là tiểu thuyết về một thế hệ lạc loài “lost generation” kiểu Việt Nam” [23;234]

xu hướng tình dục đồng giới nhưng vì những tò mò cá nhân, những suy nghĩ nông cạn và cả những đam mê nhất thời đã tự biến mình thành một cái tôi khác Qua cuốn sách này, có thể sẽ có người hiểu hơn về thế giới thứ ba, và hơn tất thảy hiểu hơn về một thế hệ không dám sống đúng với bản thân mình,

không dám đối diện với những ẩn ức khó giãi bày” [16]

Những nhận định sơ bộ trên cho thấy các nhà nghiên cứu đang đi sâu

vào một thế giới nhân vật chung trong tiểu thuyết Nháp mà thôi

Nếu khi Nháp xuất hiện cho đến khi Kín ra đời luôn làm người đọc và

giới nghiên cứu phê bình phải đưa ra những ý kiến tranh luận trái chiều nhau

về Nguyễn Đình Tú và nhân vật của anh thì trên hành trình ấy, anh lại một lần

nữa gây được sự xôn xao khi Phiên Bản ra mắt, đồng thời cũng ra mắt luôn

một kiểu nhân vật nữ đầy đáng sợ: Kiểu nhân vật nữ giang hồ Vì nhân vật này là “đặc sản giang hồ Hải Phòng”, có lẽ vì vậy mà nhân vật này rất được độc giả quan tâm và mổ xẻ sâu sắc Hàng loạt các ý kiến về hàng loạt các vấn

đề trong tác phẩm này được soi chiếu, nhìn ngắm trong đó vấn đề nhân vật nữ cũng được quan tâm ở một chừng mực nhất định

Tác giả Lương Đình Khoa trong Phiên bản – bức tranh trần trụi về kiếp sống giang hồ đã có nhận xét chung về thế giới nhân vật nổi bật trong tác

phẩm này: “Phiên Bản cuốn hút người đọc không chỉ ở một cốt truyện hay mà

còn bởi những lát cắt hiện thực đầy xót xa về thân phận của con người chênh vênh giữa đôi bờ Thiện – Ác, ở những khám phá thú vị về thế giới ngầm của những con bạc, những tên tướng cướp, những ôm trùm khét tiếng cùng những thủ pháp nghệ thuật bài binh bố trận một cách tinh vi đầy ấn tượng” [20] Ý

5

kiến này cho thấy nguyên nhân sự lôi cuốn của tiểu thuyết một phần từ việc

xây dựng nhân vật rất thành công

Nhà thơ Nguyễn Hữu Quý cũng rất quan tâm đến vấn đề nhân vật được

xây dựng trong tác phẩm này Với bài viết Thế giới tội phạm trong Phiên bản của Nguyễn Đình Tú, đã khái quát lại thế giới giang hồ được dựng nên trong Phiên bản “Thế giới giang hồ ôm vào nó nhiều dạng tội phạm, nhiều thứ bậc khác nhau Phiên bản của Nguyễn Đình Tú cho ta thấy khá rõ điều đó; ở đây

người đọc được thấy những nhân vật giang hồ hạ đẳng kiểu đao búa côn đồ gặp người là đánh thấy của là cướp đến những kẻ thích tự sát bất tri lý coi thường công an, chính quyền chống lại người thi hành công vụ; loại như bị

ma quỷ xui khiến chuyên dùng thuốc để có bản lĩnh chém giết và cao nhất là lớp siêu giang hồ” [31]

Tiểu thuyết này còn được nhận được sự quan tâm và góp ý chân thành

từ phía người đọc, những cảm nhận rất khách quan của một độc giả Nhận xét

về thế giới nhân vật trong tác phẩm này, tác giả bài viết Phiên Bản - những mảnh tối của cuộc đời đã nhận xét: “Tôi thấy ở đó từng mảnh đời hiện lên

trong sự nổi loạn, sự cùng cực, những số phận bị chèn ép, vứt bỏ ra khỏi guồng quay như “Mỹ chột”, “Châu điên”, những kẻ cầm công lý ham hố tiền bạc mà quên đi bổn phận của mình mua lấy những sa hoa lộng lẫy rồi phải trả giá bằng chuỗi ngày dài trong trại giam hoặc đứng dựa cột như vợ chồng

“Đinh”, hay đơn giản và xuất hiện khá ít song cũng để lại ấn tượng tốt như

“Nhân” rồi những kẻ dính ma túy liều mình đổi lấy những phút thăng hoa ảo ảnh như “Vĩnh con”, khát máu như “Phát anh”, Phát em” và sâu cay hiểm độc thâm thúy điềm đạm như “Tân”… Tất cả đó như một phông nền làm nổi bật lên con người của một nữ chúa bóng đêm, kẻ xuất thân từ một thiếu nữ xinh đẹp sống xót sau một cuộc đụng độ với đám cướp biển trên đường vợt biên tìm miền đất hứa cùng bố mẹ Cô thiếu nữ tuổi trăng tròn bôn ba kiếm sống

nữ chính trong tiểu thuyết này với các bài viết: Nguyễn Đình Tú: Tôi viết về một Tám Bính đời thường, Nhà văn Nguyễn Đình Tú: Tôi muốn xây dựng hình ảnh nữ giang hồ thời đại mới, Nhà văn Nguyễn Đình Tú và tiểu thuyết Phiên bản: Tội ác mang khuôn mặt đàn bà? cũng góp phần cho độc giả hiểu

thêm về nhân vật nữ trong tiểu thuyết này và tư tưởng cơ bản của nhà văn

Đến Kín, Inrasara trong bài viết Kín - Chấm dứt một hành trình, mở ra hành trình khác đăng trên trang eVăn.vnexpress.net đã có những nhận định về

số phận con người nói chung trong tác phẩm này “Ở đó, giữa đêm đông của tội lỗi, trong bóng tối đời sống của phận người dưới đáy xã hội, qua mấy tranh giành và đấu đá của kẻ muốn được nhiều tiền hơn… vẫn hiển lộ tính người và tình người- Bởi đằng sau yếu tố hấp dẫn của cốt truyện như chất phụ

gia của tiểu thuyết, Kín bật lên những nỗi người, với bao bấp bênh bất trắc

khôn lường của cõi người, những sinh phận bất định ” [15]

Trong bài viết Kín - một dòng tiểu thuyết miên man của tác giả Nguyễn

Thị Minh Thái, bên cạnh việc nhìn nhận những khía cạnh chung về kĩ thuật viết, về những mảng màu hiện thực trong tác phẩm này, tác giả cũng có những nhận định bước đầu về vị trí của nhân vật nữ chính trong nó: “Suốt 31 trường đoạn của tiểu thuyết này, và trong sự xuất hiện của khá nhiều nhân vật

“vệ tinh” xoay vần, ta vẫn thấy bóng dáng lồ lộ của nhân vật nữ chính, mang tên loài hoa trắng muốt chỉ nở rực rỡ về đêm, và có lẽ cũng “mã hóa” một kiểu thân phận tiểu thuyết mà Nguyễn Đình Tú rất mê đắm khi hư cấu, đến mức dành cho nữ nhân vật này vị trí “hạt cơ bản” trong cấu trúc chung của

Kín” [35]

7

Tác giả Lê Quốc Hiếu- độc giả rất quan tâm tới các tiểu thuyết của

Nguyễn Đình Tú khi viết bài Kín - cảm thức về thân phận lạc loài, hoang hoải của Nguyễn Đình Tú lại có sự đối sánh: “Nếu như ở Nháp, ta thấy nó nồng nặc mùi sex, chuyện sex thì ở Phiên bản lại đề cập chủ yếu đến vấn đề bạo lực Còn ở Kín, cuốn tiểu thuyết được trình làng gần đây nhất lại “dàn

trải” ra nhiều vấn đề đang còn tồn tại một cách bức bối trong giới trẻ đương

đại như: sex, quần hôn, bụi đời, lên đồng, chuyện về mẫu Liễu Hạnh…” [12]

Tiến sĩ Nguyễn Xuân Diện- người đã đồng hành cùng Nguyễn Đình Tú

và giúp đỡ anh rất nhiều trong tác phẩm này lại cảm nhận về một thế giới nhân

vật đại diện cho những người trẻ trong xã hội hiện đại “Nháp, Phiên bản và Kín đều viết về giới trẻ Nếu Nháp quá sex, Phiên Bản quá bạo lực thì ở Kín là một giới trẻ hoang hoải, lạc loài, hoài nghi và vỡ mộng Kín là cả Nháp và Phiên Bản cộng lại, và chỉ nội một điều đó cũng đã đủ hấp dẫn các bạn trẻ” [6]

Từ những nhận định và tổng hợp trên đây ta thấy, số lượng các bài viết

về những khía cạnh trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú nói chung và vấn

đề xây dựng nhân vật trong nói riêng trong tác phẩm của anh tương đối nhiều, trong đó có những nhận định khá sắc bén và đã bước đầu nhận diện được phần nào đặc điểm của nhân vật nữ trong các tác phẩm tiêu biểu này, mặc dù chưa đầy đủ và toàn diện Cùng với những tâm sự và bộc bạch rất quý giá của tác giả qua những bài phỏng vấn trên các mặt báo và tạp chí, nhiều nhất là trên mạng Internet qua các trang web, blog, thì tất cả những ý kiến trên sẽ góp phần không nhỏ để làm cơ sở cho những nghiên cứu, tìm tòi sâu hơn, toàn diện hơn về vấn đề nhân vật nữ sẽ được triển khai tiếp theo đây trong khóa luận này Bởi bất kỳ một kiểu nhân vật nào thì cũng không thể tồn tại một cách độc lập mà luôn nằm trong các mối quan hệ với các nhân vật khác và toàn xã hội, mới tạo ra được tính chỉnh thể trong hệ thống các nhân vật đó Khi khám phá một thực thể mà chưa có một công trình khoa học nào mang tính chất hệ thống, đã được thẩm định làm bước đệm để tham khảo thì việc

8

vận dụng những bài báo đăng trên các trang mạng Internet viết về những vấn

đề đang nghiên cứu là một thao tác cần thiết và không thể thiếu

3 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

Khi nghiên cứu nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú qua một số tác phẩm tiêu biểu, tác giả sẽ cố gắng tìm hiểu những tiền đề xã hội - thẩm mĩ cho sự xuất hiện thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết của nhà văn Trên cơ sở đó hình dung một cách sơ bộ vị trí của các nhân vật ấy trong truyền thống miêu tả nhân vật nữ của văn xuôi Việt Nam đương đại, tiến tới phân tích đặc điểm các nhân vật này, và xác định những giá trị thẩm mĩ cơ bản mà các nhân vật mang lại, đồng thời chỉ ra một số quan niệm của nhà văn chung quanh vấn đề tác giả luận văn theo đuổi

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong phạm vi của một khóa luận, không thể đi sâu nghiên cứu hết những khía cạnh trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, mà giới hạn tìm hiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú qua một số tác phẩm tiêu biếu của tác giả này

4.2 Phạm vi khảo sát

Nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú qua các tiểu thuyết

đã xuất bản vô cùng phong phú và đa dạng Như đề tài đã xác định, chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu nhân vật nữ qua ba tác phẩm xuất bản trong ba năm gần

đây: Nháp (2008), Phiên Bản (2009), Kín (2010) Ba tác phẩm này cũng đồng

thời xuất hiện hàng loạt các nhân vật nữ với muôn hình vạn trạng, nên khóa luận chỉ phân tích sâu vào những nhân vật nữ chính có vai trò quan trọng trong mỗi tác phẩm

9

5 Đóng góp của khóa luận

Đây là khóa luận đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống nhất về phương diện nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình

Tú, sẽ là một cơ sở quan trọng khi đi sâu nghiên cứu tác giả này ở các đề tài

khác nữa

6 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp

nghiên cứu sau: phương pháp khảo sát, phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp phân loại

7 Cấu trúc của luận văn

Tương ứng với mục đích và những nhiệm vụ đã đặt ra, ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn sẽ được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Những tiền đề xã hội- thẩm mỹ cho sự xuất hiện nhân vật

nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú

Chương 2 Những đặc điểm cơ bản của nhân vật nữ trong tiểu thuyết

Nguyễn Đình Tú

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tiểu thuyết của

Nguyễn Đình Tú

10

Chương 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ XÃ HỘI - THẨM MĨ CHO SỰ XUẤT HIỆN NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN ĐÌNH TÚ

1.1 Sự xuất hiện của Nguyễn Đình Tú trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.1.1 Mấy đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Cho đến nay, khái niệm “đương đại” vẫn là một khái niệm tương đối

mở, nếu nhìn từ mốc thời gian được xác định Có người cho rằng thời đương đại trong văn học Việt Nam được tính từ năm 1945, và trước đó, giai đoạn đầu thế kỉ XX đến 1945 được xác định là thời kì văn học hiện đại Tuy nhiên, cũng có người quan niệm văn học đương đại Việt Nam được bắt đầu từ sau

1975 hoặc sau 1986 Ở đây, trên tinh thần xác định một cách tương đối và mang tính ước định, khi nói về tiểu thuyết Việt Nam đương đại, chúng tôi bắt đầu với khoảng năm 1986, nghĩa là sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng công cuộc đổi mới, và, khi mà nền văn học cũng như tiểu thuyết Việt Nam chính thức có những chuyển mình có thể coi là tạo ra những bước ngoặt, mang đến một sinh khí mới cho văn học nước nhà

Sau 1986, cùng với sự đổi mới trên hầu khắp các lĩnh vực của cuộc sống, tiểu thuyết Việt Nam có những tìm tòi nhiều khi khá ráo riết, khá ồn ào

và rõ ràng là bên cạnh những điều khiến có người còn băn khoăn, thì nó cũng

đã mang lại những thành tựu đáng kể Trên địa hạt tiểu thuyết, người ta có thể thấy khá rõ những khám phá mới về cả nội dung, hình thức nghệ thuật Bên cạnh việc hoàn thiện hơn, hoặc làm mới hơn những nội dung và kĩ thuật vốn

đã tồn tại và được sử dụng nhiều trước đó, người ta cũng thấy tiểu thuyết du nhập những tư tưởng và yếu tố kĩ thuật của tiểu thuyết phương Tây hiện đại

Trong không khí ấy, tiểu thuyết ngày càng khẳng định được vai trò là nhân vật chính của một giai đoạn lịch sử văn học với những bước đi hoặc

Nhân vật là địa chỉ quan trọng nhất để tìm hiểu quan niệm nghệ thuật

về con người, rộng ra là quan niệm về cuộc sống của mỗi tác giả Cùng với sự đổi mới quan niệm về con người và cuộc sống, chúng ta cũng thấy trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại sự xuất hiện phong phú, bề bộn của thế giới nhân vật, trong đó càng ngày, sự xuất hiện của các kiểu loại nhân vật cũng đang dần dần được quân bình hóa Nếu trước đây, trong các tác phẩm văn học, bởi

sự bó buộc của chủ nghĩa đề tài, của cảm hứng sử thi, và phần nữa của cái nhìn nhiều khi thiên vị về từng kiểu loại con người nhất định, các nhân vật phụ nữ, trẻ em… thường ít khi xuất hiện trong tiểu thuyết, hoặc giả, nếu có thì cũng ở một vị thế khiêm tốn hoặc chưa đầy đủ những phẩm chất, những đặc trưng của một con người với tất cả thói tật, nết hạnh, nghĩa vụ và quyền năng của nó, thì trong văn học sau 1986, người ta thấy vai trò của các nhân vật nữ bắt đầu được chú ý, thậm chí, xuất hiện một cách ngày càng dày đặc, với tất

cả những gì thuộc về con người Trước hết, chúng ta có thể thấy sự xuất hiện

12

một loạt các truyện ngắn và tiểu thuyết mà nhân vật chính của nó đều là

những người phụ nữ với cái nhìn khắc khoải: Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, I am đàn bà, Thần cây đa và tôi… của

Y Ban, Giàn thiêu, Người sót lại của rừng cười… của Võ Thị Hảo, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, Không có vua của Nguyễn Huy Thiệp, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh, Bóng đè của

Đỗ Hoàng Diệu và rất nhiều tác phẩm khác Ngay cả trong các tác phẩm mà nhân vật phụ nữ không phải là nhân vật chính, sự xuất hiện của họ cũng luôn luôn góp phần quan trọng tạo nên chiều sâu của tác phẩm, và mang đến cho người đọc những trở trăn, day dứt Đấy là một trong những điều rất đáng ghi nhận mà trong quá trình giải quyết các nhiệm vụ của luận văn, chúng tôi sẽ đề cập đến một cách kĩ càng hơn

Mỗi thời đại văn học sẽ có một hệ thống quan niệm của mình, kéo theo

đó là sự xuất hiện mới của các nhân vật bên cạnh sự đổi mới cốt truyện, điểm nhìn… Điều đó không thế phủ nhận Và cũng không thể phủ nhận sự tác động sâu sắc của những đổi mới trên đây đến các phương diện khác của trần thuật, nhất là, nếu chúng ta quan sát những biểu hiện của nó khi miêu tả các nhân vật nữ Hình như quan niệm về sự dịu dàng, nữ tính và những tình cảm nương nhẹ đối với nửa kia của thế giới cũng khiên ngòi bút nhà văn trở nên nhẹ nhàng, thương cảm và giàu sẻ chia hơn…

1.1.2 Sự xuất hiện của các nhà văn 7X trở về sau - hơi thở mới trong văn học Việt Nam đương đại

Khái niệm 197X là khái niệm mang tính quy ước dùng để chỉ những người sinh từ năm 1970 đến 1979, và khi nói những nhà văn thế hệ từ 197X trở về sau, nghĩa là chúng ta đang nói về các nhà văn sinh từ 1970, mà Nguyễn Đình Tú là một trong số đó Đặc điểm chung của các nhà văn này là đều bắt đầu bước vào ghế nhà trường từ sau 1975, nghĩa là khi đất nước đã chuyển sang điều kiện của cuộc sống thời bình, nghĩa là khi họ đã thực sự biết

13

nhận thức thì những biểu hiện của cuộc sống thời chiến không còn là cái ám ảnh họ Và những gì họ được hưởng thụ hay phải chứng kiến đều diễn ra trong thời kì mọi con người bắt đầu chăm lo cho đời sống cá nhân, trong không khí hòa bình và trong thời đua chen của thị trường sôi động, hỗn tạp Dấu ấn của thời kì sôi động và hỗn tạp ấy hằn sâu trên từng trang viết của mỗi nhà văn thế hệ này

Sự vận hành của cơ chế thị trường, công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa gắn chặt với quá trình đô thị hóa là nguyên nhân chính của sự xáo trộn trên nhiều bình diện của đời sống xã hội Việt Nam đương đại Mỗi ngày người ta lại có thể thấy những bờ tre, những mảnh vườn râm mát, những ngôi nhà cổ kính trải rộng trên không gian mặt phẳng biến mất dần để nhường chỗ cho những bờ rào xi măng, những ngôi nhà cao tầng kiên cố đang mọc lên ngày càng cao, như đang cố đâm nát bầu trời yên ả và thanh bình của truyền thống nông nghiệp nông thôn, cũng là bộc lộ tinh thần hướng đến một đời sống hiện đại Tất cả những điều đó tác động sâu sắc đến mọi mặt của đời sống con người Việt Nam, đặc biệt là đời sống tinh thần, và đặc biệt đối với những người may mắn trưởng thành trong một thời đại mới, nơi họ được đào tạo một cách bài bản và tiếp nhận một hệ thống thông tin đa kênh, đa chiều trong không khí cởi mở hơn của nền dân chủ đang ngày một phát triển Họ ít chịu những ràng buộc của lề luật cũ, họ tự do và tự tin bộc lộ cái tôi của mình, thoải mái hơn trong việc bộc lộ quan điểm, tư tưởng của mình

Hoàn cảnh sống và lớn lên của các nhà văn sinh sau năm 1970 rõ ràng là

có những điểm thuận lợi, họ đứng trước những thời cơ, những hứa hẹn về một chân trời mới Nhưng thuận lợi bao giờ cũng đi kèm những thách thức Các nhà văn này, bằng sự nhạy cảm của họ, cũng ý thức được quanh mình là một cuộc sống dở khóc dở cười, đầy những tệ nạn, cám dỗ, bất trắc, nghiệt ngã và nỗi lo

âu đã trở thành một tình trạng phổ quát của cuộc sống Trước hoàn cảnh đó, họ

đã trở thành chủ nhân của những hành trình nhận thức các vấn đề mới và nhận

14

thức lại các vấn đề đã qua, trong đó những quan niệm nhân sinh chính là yếu tố chủ đạo, cơ bản nhất Tất cả những gì gọi là chuẩn mực, tất cả những quy phạm vốn có từ thời đại của cha anh họ trở nên ít ý nghĩa hơn đối với sức trẻ và tầm vóc nhận thức mới của họ Các vấn đề kiêng kị, các vấn đề “thiêng” trước đây đang dần dần bị xâm phạm trên thực tế cuộc đời, và đối với họ, bám vào các giá trị ấy để tồn tại hay là nhìn thẳng vào nó để có cách ứng xử sao cho phù hợp với đời sống cá nhân của mình cũng trở thành một vấn đề phải lật trở

Thế là họ dám dấn thân mãnh liệt hơn các nhà văn của thế hệ trước vào những vùng khuất tối của cuộc sống, đặc biệt là các vấn đề bản thể, bản năng của con người Họ quyết liệt truy tìm các vấn đề đó, tìm lời giải thích cho số phận con người và những lí do khiến con người tồn tại, lí do khiến con người khổ đau, bất hạnh… Nhìn một cách tỉ mỉ, có lẽ cuộc đào thoát ngoạn mục hơn

cả đối với những ám ảnh truyền thống phải kể đến thế hệ các nhà văn 198X, nhưng, điều đó không có nghĩa là các nhà văn thế hệ Nguyễn Đình Tú không

có những đóng góp trong việc đem đến hơi thở mới cho văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng của nền văn học Việt Nam đương đại Họ đã quyết liệt tìm đến những vấn đề mới, những đề tài mới, mạnh dạn thể nghiệm cách viết mới, và ngay cả những gì tiếp nối truyền thống, họ cũng tỏ ra mạnh dạn, thậm chí bạo liệt hơn Với Nguyễn Đình Tú, ngay từ những tác phẩm đầu tiên, anh

đã đánh dấu cá tính, “địa hạt” riêng của mình Điều này chúng ta sẽ thấy rõ trong các phần tiếp theo của luận văn, nhất là trong chương 2 và chương 3

1.1.3 Vài nét về tác giả Nguyễn Đình Tú

Nguyễn Đình Tú sinh năm 1974 tại Kiến An, Hải Phòng, tốt nghiệp Đại học Luật năm 1996, sau đó tu nghiệp sĩ quan tại trường Quân chính Quân khu III (1996 - 1997) Từ năm 1997 đến năm 2001 công tác tại Viện kiểm sát

quân sự Quân khu III, từ năm 2001, về công tác tại Tạp chí Văn nghệ quân đội, hiện là trưởng ban văn xuôi của Tạp chí này Anh là hội viên thuộc loại

trẻ của Hội nhà văn Việt Nam được kết nạp vào năm 31 tuổi (2005)

15

Cho đến nay, Nguyễn Đình Tú đã có 8 tác phẩm được xuất bản, gồm ba

tập truyện ngắn (Bên những dòng chảy - 2001, Không thể nào khác được -

2002, Nỗi ám ảnh không nguôi - 2003) và 5 tiểu thuyết (Hồ sơ một tử tù -

2002, Nét mặt buồn - 2005, Bên dòng Sầu Diện - 2007, Nháp - 2008, Phiên bản - 2009) Tác giả cũng đã được nhận một số giải thưởng: giải thưởng truyện ngắn Văn nghệ quân đội, 1999; giải thưởng tiểu thuyết Nhà xuất bản

Công an nhân dân phối hợp với Hội nhà văn Việt Nam, 2002; giải thưởng tiểu thuyết mười năm Bộ công an; giải thưởng văn học năm nam Bộ quốc phòng

Ba mươi tám tuổi đời, hai mươi năm viết với ba tập truyện ngắn và năm tiểu thuyết, đấy là một con số đáng kể Và, với những giải thưởng đã nhận được, văn nghiệp của Nguyễn Đình Tú, dù chưa phải là kinh khủng, nhưng cũng có thể khiến cho không ít người “thèm muốn” Nhìn vào các giải thưởng

đã đạt được, phần nào người đọc có thể thấy “duyên nghiệp” của Nguyễn Đình Tú với văn chương gắn bó ở điểm nào: đó là mảng đề tài nhức nhối, giàu tính thời sự: những câu chuyện xoay quanh đời sống của giới trẻ, đến luật pháp, tệ nạn xã hội Nguyên do rõ ràng có liên quan đến công việc và sở thích một thời của anh, nhưng có lẽ, cái tạng của tác giả là như thế: yêu thích

và phù hợp với những đề tài nhức nhối, gay cấn

“Khi bắt đầu khởi nghiệp văn có vẻ như Nguyễn Đình Tú viết cẩn thận, nắn nót và có gì đó đượm vẻ thơ ngây” [37] Tuy nhiên, sau đó, người ta đã sớm có thể nhận thấy một Nguyễn Đình Tú sớm già dặn, sớm thành thạo trong nghề viết hơn so với chính anh lúc ban đầu, và có thể, hơn một số nhà văn cùng trang lứa Đọc các tác phẩm của Nguyễn Đình Tú, càng về sau, càng ít thấy những bốc đồng, những cảm xúc thái quá Những rung động của anh thường tinh tế mà chín chắn, đủ mang đến cho người đọc những ám ảnh mà cũng không khiến người ta phải “nhảy dựng” lên, kể cả trước những tình huống, những sự kiện mà trong đời thực, chúng ta có thể hình dung nó thật khủng khiếp Khởi đầu bằng truyện ngắn, những bước đầu tiên định hình văn nghiệp

16

của mình là truyện ngắn, được biết đến bắt đầu bằng truyện ngắn, với ba tập, dường như đây là quá trình chuẩn bị khá kĩ lưỡng cho nội lực của mình trước khi bước vào địa hạt sang trọng nhưng khó khăn hơn, nhiều thách thức hơn là tiểu thuyết, nên tác giả ít khi cho thấy những điểm non kém có thể bổ khuyết trong các sáng tác dài hơi này, dù cách viết rất đỗi trẻ trung, mới mẻ

Nguyễn Đình Tú thích đi sâu vào đời sống của giới trẻ, ở những mặt khuất tối Với những tiểu thuyết của mình, tác giả đã thể hiện năng lực phân tích khá thấu đáo và thể hiện một cách thành công nhiều vấn đề trong đời sống của họ: quá trình tha hóa, sự lệch chuẩn, nỗi hoang mang, lo âu trước hiện tại, nhu cầu thỏa mãn một cách chính đáng những khát vọng bản năng và quá trình suy đồi như một vết trượt không thể phanh hãm Tất cả, nếu đã được đề cập đến dưới ngòi bút của nhà văn, đều hiện lên một cách khắc khoải Dường như tác giả luôn luôn có ý thức truy tìm đến ngọn nguồn của sự việc Điều đó đem đến cảm giác

về một ngòi bút phân tích kín kẽ và sắc sảo, nhiều khi riết róng Những câu chuyện mà anh kể, thường liên quan đến pháp luật Tuy nhiên, như nhiều người cho biết, Nguyễn Đình Tú không thích người ta gọi tác phẩm của mình là truyện

vụ án, trinh thám… Điều này tác giả có lí lẽ của mình: phía sau những tình tiết đâm chém gay cấn của thế giới xã hội đen, của những kẻ sống ngoài vòng pháp luật là một thái độ xót xa giàu nhân văn và trắc ẩn Thế nên, trong cái gay cấn của những sự vụ, bao giờ người đọc cũng thấy hơi thở khắc khoải của một thứ văn chương luôn đào sâu vào những suy tư của con người

1.2 Những tiền đề xã hội - thẩm mĩ cho sự xuất hiện nhân vật nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú

1.2.1 Sự xuất hiện ngày càng đông đảo của nhân vật nữ trong văn học Việt Nam đương đại

Văn học Việt Nam đang chứng kiến sự trưởng thành và những đóng góp quan trọng của nhiều thế hệ nhà văn nữ và sự xuất hiện ngày càng đông

17

đảo các nhân vật nữ trong văn chương với rất nhiều kiểu nhân vật trong vô vàn tác phẩm thuộc nhiều thể loại Đó là nhân vật anh hùng, những danh nhân lịch sử - văn hóa, văn học, kiểu bà Trưng bà Triệu, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm, những nhân vật vốn xuất hiện trong khuôn khổ của văn hóa thờ mẫu như Liễu Hạnh, Man Nương, những nhân vật là con người của đời thường như chiến sĩ, lao công, nông dân, một bà lão ăn mày, một người giúp việc… Tất cả những nhân vật ấy khi xuất hiện trong văn học đều cho thấy, dù nhìn trên tinh thần phổ quát hay trong trường hợp cụ thế, thái độ bênh vực của nhà văn đối với người phụ nữ Trong các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, chúng ta thường thấy xuất hiện những người phụ nữ bao dung, đôn hậu và cả những nét tài hoa Họ, bằng những cách khác nhau, đều tiềm tang những vẻ đẹp của lòng vị tha, sự cam chịu và tinh thần cứu rỗi Đấy là một chị Thắm phúc hậu với vẻ đẹp kì lạ có phần bí hiểm ẩn dấu sau gương mặt luôn trùm

kín (Chảy đi sông ơi); là một Hồ Xuân Hương luôn thức dậy ở con người lòng hướng thiện (Chút thoáng Xuân Hương), là một Sinh đau khổ và thiệt thòi với

sứ mệnh mang đến những yên bình, và cả bất an giữa gia đình toàn những đàn

ông bặm trợn (Không có vua); là Nguyễn Thị Lộ - người đàn bà tài sắc dường như sinh ra để an ủi tâm hồn yếu đuối của Nguyễn Trãi (Nguyễn Thị Lộ); là

con gái Thủy thần, là cái Mi, cái Duyên, chị Thục… Mỗi người một vẻ, nhưng đều cay đắng và thánh thiện Dấu ấn của các nhân vật nữ trong truyện của Nguyễn Huy Thiệp để lại đã được gói trọn trong cụm từ “thiên tính nữ”

mà Hoàng Ngọc Hiến đã tặng cho tác giả và nhân vật Với Y Ban, nhân vật

nữ của chị thường là tiếng nói đấu tranh tuyệt đối cho thân phận của nửa mềm

ấm luôn chịu thiệt thòi của nhân loại, là tiếng nói đầy tủi nhục và kiêu hãnh

của “thị” trong I am đàn bà, là những bộn bề bi kịch trong Thần cây đa và tôi… vẻ đẹp và nỗi khổ đau của nhân vật nữ còn xuất hiện trong sáng tác của

nhiều nhà văn khác, kể cả nhà văn nam và nhà văn nữ

18

Sở dĩ có thể nói rằng sự xuất hiện nhân vật nữ giống như là một “thách thức đối với nam quyền”, vì rằng, về nội dung xã hội, đấy chính là sản phẩm của phong trào nữ quyền, của tiếng nói đòi quyền lợi của người phụ nữ đang diễn ra ngày một ráo riết, quyết liệt hơn Trên bình diện thẩm mĩ, nếu để ý, ta

sẽ thấy một khi nhân vật nữ xuất hiện trong văn xuôi hiện đại, nhất là đối với các tác phẩm mà người phụ nữ là nhân vật chính, thường thì những người phụ

nữ này rất được tác giả dành cho sự ưu ái, và ở đó, những nhân vật là nam giới thường được miêu tả như là phía đối lập, nghĩa là, bên cạnh những người phụ nữ hiền thục sẽ là những người đàn ông bặm trợn; bên cạnh người phụ nữ lương thiện sẽ là những gã đàn ông bất lương; bên cạnh người phụ nữ cao thượng sẽ là người đàn ông thấp hèn, đê tiện Tuy nhiên, điều này không phải

là tuyệt đối, mà chỉ là một hiện tượng khá phổ biến Nhận định này không bao hàm những tác phẩm miêu tả phụ nữ như những nhân vật “phản diện”, những nhân vật tha hóa, trong đó có cả một số nhân vật của Nguyễn Đình Tú Như vậy, sự “thách thức nam quyền” thể hiện không chỉ ở việc xuất hiện ngày thêm đông đảo hơn những nhân vật nữ, mà còn, và quan trọng hơn, chính là nội dung xã hội - thẩm mĩ mà các nhân vật ấy mang chứa và chuyển tải

Trong văn học Việt Nam đương đại, các nhân vật nữ xuất hiện nhiều khi còn như một kiểu hoài niệm nguyên lí mẹ Không phải ngẫu nhiên mà có những tác phẩm ngay từ cái tên cũng gợi cho người đọc một điều gì đó như là một hoài nhớ về nền văn minh lúa nước xa xưa, về những cánh đồng lúa mênh mông, về những dòng sông trải dày và trải dài trên chiều ngang và chiều dọc của dải đất hình chữ S này, về tục thờ mẫu của một dân tộc của

những người mẹ đau khổ và vinh quang, đó là Những người đàn bà gánh nước sông - thơ Nguyễn Quang Thiều; Con gái Thủy thần của Nguyễn Huy Thiệp; Năm ngày, Man nương của Phạm Thị Hoài; Đội gạo lên chùa, Mẫu Thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh… cho đến những tác phẩm mà hình

bóng một người mẹ, một “Mẫu” nào đó xuất hiện ẩn hiện thấp thoáng trong

1.2.2 Vai trò của nữ giới trong đời sống xã hội

Thời hiện đại được biết đến như là một thời đại đánh dấu sự trở lại của phụ nữ trong cán cân “quyền lực”, khi tiếng nói bình đẳng giới được cất lên, trước hết ở phương Tây và đương nhiên nó sẽ lan dần sang phương Đông già lão Tinh thần ấy cũng tràn vào Việt Nam đúng với bản chất của sự tiếp nhận tư tưởng và tri thức hiện đại Từ đầu thế kỉ XX, người ta đã thấy vai trò của người phụ nữ trở được khẳng định trên nhiều mặt của đời sống, từ sự giải phóng trang phục đến sự xuất hiện của họ trong đời sống xã hội Trong văn chương nghệ thuật, điều này được đánh dấu bằng việc các nữ sĩ tham gia viết, in và đăng đàn diễn thuyết ở cuộc tranh luận thơ mới - thơ cũ ở tiền bán thế kỉ XX (Trên thực

tế, tinh thần nữ quyền đã xuất hiện ở Việt Nam khi Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, bà huyện Thanh Quan xuất hiện và điểm vào nền văn học nước nhà những tuyệt bút Nhưng dẫu sao, đó cũng chỉ là tiếng nói khắc khoải trong sự bất lực về mặt quyền lực xã hội) Trong thời kì sau cách mạng tháng Tám, đặc biệt là càng gần đây, vai trò của nữ giới trong đời sống xã hội và trong văn học nghệ thuật càng được khẳng định khi xuất hiện ngày càng đông đảo nữ doanh nhân, trí thức, nữ chính trị gia và nữ văn sĩ, họa sĩ… thành đạt

Việt Nam vốn là một nước nông nghiệp, nên mặc dù chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo nên có hiện tượng trọng nam khinh nữ trong đời sống

xã hội Tuy nhiên, dù gì đi nữa, vai trò phụ nữ vẫn không thể phủ nhận được

vì họ có cơ hội tham dự và thể hiện mình ở mọi khấu trong quá trình sản xuất,

20

các truyền thuyết dân gian về “bà mẹ lúa”, tục thờ mẫu là những minh chứng sống động cho điều đó Mặt khác, Việt Nam là một đất nước chịu nhiều thiên tai và chiến tranh, khi người đàn ông phải căng mình ra để chống chọi với thiên tai, giặc giã thì người phụ nữ lại phải gánh thêm nhiều gánh nặng trách nhiệm khác đối với gia đình và làng xóm Không những thế, trong quá trình đấu tranh giữ nước, người phụ nữ Việt Nam cũng đã phải gánh thêm những trách nhiệm vốn là thiên chức của đàn ông “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”

đã trở thành châm ngôn, thành lẽ sống của người phụ nữ Việt Nam trong trường kì lịch sử Đã có bao nhiêu tấm gương phụ nữ anh hùng đã và sẽ còn được nhắc mãi trong lịch sử Thêm nữa, với một vị trí địa lí và điều kiện địa hình khá “hấp dẫn” cho thiên tai, dịch bệnh, nghề nông truyền thống thường

tỏ ra bấp bênh, sự phát triển của nghề phụ lại là một tất yếu và ở đây, người đảm nhiệm chính lại thường là phụ nữ, nên vai trò của họ trong đời sống sẽ được củng cố thêm

Trong xu thế hội nhập và phát triển của đất nước, trong sự gia tăng của

ý thức nữ quyền, phụ nữ Việt Nam tiếp tục thể hiện năng lực của mình trên con đường vượt qua thành kiến và thử thách để khẳng định vị thế, nâng cao tầm vóc, có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của đất nước Một

số thống kê gần đây Vai trò của người phụ nữ trong gia đình và xã hội đăng trên trang web http://ckq.edu.vn/to-bo-mon-chinh-tri/Nghien-cuu-khoa-hoc

cho thấy những nhận định trên là hoàn toàn có cơ sở: phụ nữ Việt Nam chiếm hơn 50% dân số và gần 50% lực lượng lao động; tỉ lệ nữ Đại biểu Quốc hội là 33,1% (khóa XII); số phụ nữ tham gia Hội đồng nhân dân các cấp là trên 20%; tỉ lệ nữ tốt nghiệp đại học là 36;24%; Thạc sĩ là 33,95%; Tiến sĩ là 25,69% Những con số biết nói trên cho ta thấy một thực tiễn hết sức sinh động về vai trò, vị trí của người phụ nữ trong xã hội Việt Nam đương đại Ngoài ra, chúng ta còn thấy nhiều phụ nữ đang nắm giữ những trọng trách trong Đảng và Nhà nước, là phó chủ tịch nước, là người đứng đầu các cơ quan

1.2.3 Sự gia tăng của đối tượng tội phạm là nữ giới trong đời sống pháp luật - xã hội

Có một điểm khá độc đáo trong nghề nghiệp của Nguyễn Đình Tú, so với nhiều nhà văn khác, sẽ để lại dấu ấn sâu đậm trong các sáng tác của anh,

đó là quá trình làm việc tại cơ quan hành pháp Dường như những kiến thức

và đam mê công việc của anh đã trở thành một nguồn vốn dồi dào, một đam

mê, hay ít nhất là sở thích của nhà văn trong đời sống và sau đó là trong văn nghiệp của mình Nguyễn Đình Tú quan tâm đến các vấn đề liên quan đến pháp luật, đến tội phạm, trong đó có nhiều nhân vật nữ là tội phạm hoặc thuộc thế giới xã hội đen Điều này có nguyên nhân của nó Trong những năm càng gần đây, chúng ta càng thấy xuất hiện đậm, rõ xu thế những ngươi nữ trẻ trở thành những kẻ bất kham, liều lĩnh, sa đọa, suy đồi Những tay nữ giang hồ cộm cán đã sa lưới pháp luật hoặc mất mạng trong các vụ thanh toán của giới giang hồ được nhắc đến nhan nhản trên mặt báo, trên các phương tiện thông tin đại chúng khác và để lại những ấn tượng không tốt trong đời sống tinh thần xã hội mà một trong những nhân vật ấy là “chị hai” Dung Hà - một đàn chị khét tiếng có gốc gác Hải Phòng - quê hương của Nguyễn Đình Tú Hình như nhân vật này đã trở thành một trong những nguyên mẫu, hay khúc xạ một

phần nào đó trong một nhân vật nữ giang hồ cộm cán của Kín Ngoài ra, bất

cứ ngày nào, dạo qua internet hoặc đọc một tờ báo ưa đưa tin shok, ta sẽ thấy gặp ngay những vụ việc phạm tội hay vi phạm đạo đức liên quan đến nữ giới, nhất là nữ giới tuổi teen, một dạng nhân vật quen thuộc của Nguyễn Đình Tú Đấy là những vụ bị/ tự quay clip nhạy cảm giới tính, tình dục tung lên mạng, những clip nữ sinh đánh hội đồng đối với bạn gái, nữ sinh dàn trận đánh

22

nhau… Thậm chí không phải là nữ sinh, ở đó còn là những câu chuyện nhạy cảm, những hành xử thiếu văn hóa, nhiều khi côn đồ, nhiều khi trơ trẽn như đánh nhau, “show hàng” của cả những người thành đạt, của những nghệ sĩ, đặc biệt là những ca sĩ của dòng nhạc “phi chính thống”, “phi truyền thống”… Đối với một người tò mò, ưa giật gân, điều đó thật hấp dẫn Với một nhà văn có ít nhiều quan tâm đến đời sống xã hội và ít nhiều hiểu biết tâm lí tội phạm, điều đó cũng thật hấp dẫn bởi đó là mảnh đất độc đáo để anh ta khai thác, qua đó mà thể hiện quan niệm về con người và cái nhìn về cuộc sống Ở đấy, nhà văn sẽ thấy được, và cố gắng tìm hiểu những vụ việc ấy với tư cách

là những biểu hiện của quá trình suy đồi Nguyễn Đình Tú trrong sáng tác của mình đã làm được điều đó một cách tương đối hấp dẫn Và đấy chính là cái cơ bản mang đến nét riêng trong sáng tác của anh

23

Chương 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA NHÂN VẬT NỮ

TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ

2.1 Một kiểu hoài niệm về nguồn cội, về thế giới tâm linh

2.1.1 Một kiểu hoài niệm văn hóa

Trong văn học, nhất là văn xuôi Việt Nam đương đại, sự xuất hiện của nhân vật nữ, như chúng tôi đã từng đề cập, nhiều khi thể hiện tinh thần hoài niệm văn hóa Đấy là hành trình trở về với nền văn hóa mẹ, mặc dù không thể phủ nhận được rằng, văn hóa mẹ không phải là tất cả những điều nhà văn muốn nói Điều nhà văn muốn nói, đôi khi là những vấn đề của hiện tại: sự nhìn nhận các giá trị văn hóa, cái cách mà chúng ta đang hành xử với những giá trị văn hóa, sự phủ nhận một cách tàn nhẫn và vô trách nhiệm của con người trước lịch sử và văn hóa; nỗi tuyệt vọng, lo âu của con người không tìm được lẽ sống cho chính mình, và đôi khi, chúng ta còn thấy ở đó gương mặt nhầu nhĩ đau khổ và hin sinh của những người phụ nữ Việt Nam…

Ở trường hợp của Nguyễn Đình Tú, nhân vật nữ xuất hiện phổ biến nhất là những nhân vật nữ anh chị giang hồ khét tiếng Và thường thì thuở nhỏ các nhân vật đó có vai trò rất quan trọng trong những “mái nhà” của đám trẻ bụi đời lang thang, nhưng lớn lên, họ lại là những kẻ có ảnh hưởng rộng lớn, nhiều khi có uy lực và cả sự độc ác và cả “máu” hảo hán không kém gì những tay nam giới giang hồ khét tiếng nhất cùng với loại nhân vật trẻ sa ngã

ở chốn ăn chơi trụy lạc, là thành phần quan trọng đe dọa an ninh trật tự xã hội

và là đối tượng chính của bộ máy pháp luật Tuy nhiên, bên cạnh những nhân vật giang hồ máu lạnh giết người không ghê tay ấy, người đọc còn thấy lấp lánh những vẻ đẹp thấm đẫm tinh thần nhân văn ở một số phụ nữ xuất hiện trong tác phẩm, nó gợi trong lòng người những hoài cảm xót xa về cội nguồn văn hóa, nó thức dậy trong cõi sâu tâm linh của mỗi người một nỗi niềm Đấy

24

chủ yếu là những “vật mẫu” của văn hóa dân gian xâm nhập vào cuộc đời nhân vật bằng những kĩ ức tuổi thơ khắc khoải thỉnh thoảng thức dậy trong những bước đường bôn tẩu

Trong tiểu thuyết Kín, Quỳnh, nhân vật chính, đã sinh ra, lớn lên ở một

miền quê êm ả với bàn tay chăm sóc, yêu thương của mẹ và ông nội Tại đây, thế giới rộng lớn đầu tiên mà Quỳnh biết đến, có ý nghĩa sâu sắc, tạo nên ám ảnh da diết sẽ theo cuộc đời Quỳnh là thế giới của những mảnh vỡ huyền thoại về một người đang bà từ thuở xa xưa, ở điểm thời gian mà người kể lại chuyện đó cho Quỳnh cũng chưa thể sinh ra

Nhân vật nữ được kể đến ở đây là Mẫu Liễu Hạnh, là “Tiên chúa” Liễu Hạnh là một nhân vật của truyện kể dân gian, được tôn thành một trong Tứ Bẩt tử, vị thần nữ tiêu biểu nhất trong văn học và tín ngưỡng truyền thống Việt Nam Về cơ bản, chuyện Liễu Hạnh được kể lại trong tác phẩm vẫn tôn trọng những gì đã găm sâu vào kí ức dân gian Nhưng qua lời kể của ông nội Quỳnh, Mẫu hiện lên hết sức sinh động với những chi tiết được thêm thắt cho cốt truyện thêm phong phú, thêm li kì Và bên cạnh những yếu tố kì ảo huyền hoặc thường thấy ở các bậc thánh, người ta cũng thấy ở đây một Liễu Hạnh thật gần gũi với những khắc khoải về một tình yêu, nỗi nhớ nhung, sự nhức nhối trách nhiệm trước những người thân yêu kể từ khi nàng phải làm một trích tiên ở cõi trần Sự xuất hiện của Liễu Hạnh, ngoài việc hướng người ta đến một niềm xác tín, còn làm dấy lên trong tâm hồn họ những xúc cảm yêu thương, dằn vặt và khổ đau Điều ấy phù hợp với trạng thái tinh thần của những con người, những thiếu nữ hiện đại Nhưng trên hết, Liễu Hạnh vẫn là một Thánh Mẫu, và do đó, điều chủ yếu mang đến vẫn là tinh thần hướng thiện Khi Liễu Hạnh đầu thai làm con của Thái công, nàng đã mang đến cho đôi vợ chồng già hiếm muộn này những ngày tháng an lành với tấm lòng hiếu thuận; kết duyên cùng Đào sinh, mẫu đã mang đến hạnh phúc cho chàng, với tấm lòng của một người vợ hiền thục tảo tần Lúc hết hạn lưu đày phải về trời,

25

Liễu Hạnh, lúc này sẽ là Mẫu, để lại trong lòng những người trần gian khoảng trống của sự cô đơn hoài nhớ Liễu Hạnh đến đồng nghĩa với hạnh phúc dâng đầy, còn nàng đi, tất cả đều trở nên vô nghĩa và cõi trần chỉ còn là những con người khổ đau Chính trong những yếu tố huyền hoặc ấy, vì thế, người đọc có thể nhìn thấy ở người đàn bà thần thánh này hình ảnh tảo tần cam chịu, đức hi sinh cũng như sức mạnh mang đến tình yêu, hạnh phúc, sự hướng thiện, phục thiện của người phụ nữ Việt Nam Cho đến thời hiện đại, khi Quỳnh đã xuất hiện trên cõi đời, sức thu hút thần kì của Mẫu vẫn hiển hiện trong tín niệm của những người dân nơi làng quê yên bình, với cảnh chen chúc, chờ đợi để được hầu bóng Sức mạnh của Mẫu vẫn hiển hiện giữa cõi đời, khi có những người vẫn được hưởng phúc, và có những người vẫn phải trả giá cho niềm đam mê nhiều khi lú lẫn của mình

Một nhân vật phụ nữ đáng chú ý khác của những huyền tích dân gian

cũng xuất hiện trong Phiên bản “Ngày xưa, tại xã Khúc Phụ, Thổ Bình, châu

Chiêm Hóa thuộc tỉnh Tuyên Quang miền bắc Việt Nam, có một bà lão góa, không con Bà ở thôn Mô Cuống, mỗi ngày thường đến thác Cuống bắt cua về ăn” [40;74] Đấy là lời mở đầu thấm đẫm không khí cổ tích, huyền thoại cho câu chuyện về người mẹ nuôi đau khổ của một con Giao long, vị thần Giao long Ở đấy, ta thấy được sức mạnh cảm hóa trong cõi từ tâm của người đàn

bà Việt Nam nhỏ bé đối với cả loài ác thú Tuy nhiên, bên cạnh tấm lòng từ mẫu ấy là một người đàn bà Việt Nam đầy nhầm lẫn Sự nhầm lẫn ấy dẫn đến cái chết của chính đứa con Giao long trong một lần lỡ tay duy nhất Đấy chính

là một nhận thức đau khổ về người mẹ trong cơn co thắt của nhân vật về nỗi ê chề tính bị ép buộc - nơi con người trở về dạng thái nguyên thủy, nơi nỗi đau khổ bản năng của đàn bà trỗi dậy, như mở ra một soi chiếu đắng cay “Và em nhìn thấy con giao long trườn từ dưới biển lên, chui qua cái khung cửa nhỏ bên mạn tàu, tới gác cái đầu gớm ghiếc của nó lên người em Không phải một

mà là hai, ba, bốn, chin, mười… con giao long hình đầu người trườn từ dưới

26

biển lên mạn tàu Có rất nhiều tiếng la hét Nhưng người em như bị bóng đè, toàn thân căng ra, không sao cựa quậy được Một cái gì thật khủng khiếp thọc vào người em Em đau đớn đến ngất lịm đi Rồi em lại tỉnh dậy và thấy mình như liên tục bị nhồi trên đầu sóng” [40;76-77]

Những nhân vật nữ huyền thoại trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú

là thế, mỗi khi xuất hiện, bên cạnh tính thiêng là sự trở lại nguyên vẹn của hình ảnh người mẹ Việt Nam: tảo tần, cam chịu, mạnh mẽ dũng cảm và vị tha, giàu đức hi sinh Nhưng ở họ cũng đầy những nhầm lẫn và ngộ nhận, họ cũng

có thể mang đến những phiền toái và khổ đau cho thế giới Sự xuất hiện của

họ thường như một sự đối sánh nào đó giữa đối với con người hiện tại, một mặt, thức dậy phần bản năng sẵn có ở mỗi người, một mặt như một hoài niệm, một nuối tiếc của tác giả về những giá trị đẹp đẽ đã lùi vào xa xưa Và, một điều khó thể phủ nhận là sự xuất hiện của họ luôn mang đến cho tác phẩm hơi thở lạ từ những khói sương huyền thoại

2.1.2 Một điểm tựa tinh thần của con người hiện đại

Không chỉ xuất hiện trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú như một niềm gợi nhớ về văn hóa mẹ, một số nhân vật nữ trong đó còn xuất hiện như một thứ điểm tựa tinh thần Thời hiện đại là thời kì mà con người đứng trước những ngổn ngang bừa bộn của cuộc sống, hoài nghi và lo âu đã trở thành một trạng thái tinh thần cơ bản của xã hội Nếu trước đây vài ba chục năm, dưới tinh thần vô sản, người Việt Nam đã một lần vứt bỏ tín ngưỡng truyền thống ngàn năm nay, thì trong hiện tại, việc tìm một điểm bấu víu cho đời sống tinh thần, tìm lấy một niềm tin để thoát khỏi những mơ hồ lo sợ, những chênh chao trong cuộc đời là một xu thế phổ biến Việc tìm đến tín ngưỡng, tìm về với đời sống tâm linh nở rộ thành một nét đặc trưng của thời đại (dĩ nhiên, ở đây cần phải loại trừ những kẻ lợi dụng niềm tin đôi khi ngay thơ của con người để trục lợi, những kẻ đến đền chùa không phải để tìm một sự cứu rỗi, mà là để cầu sao cho vinh thân phì gia)

27

Cũng cần phải nói thêm rằng, bên cạnh việc tìm đến các tín ngưỡng mang tính chất cộng đồng làng xã truyền thống như các không gian đền, đình, miếu, quán… trong thời hiện tại, con người Việt Nam cũng đang tích cực thực hiện những cuộc hành hương về nguồn cội của gia đình, tổ tiên như một

sự bù đắp cho cái thời người ta lãng quên tất cả vì cái gọi là chống mê tí dị đoan, bài trừ tàn dư phong kiến Việc xuất hiện các nhà ngoại cảm tìm mộ liệt

sĩ, tìm mộ người thân, với các trung tâm tìm mộ mỗi ngày có hàng trăm người hầu chầu, hàng trăm pha ốp đồng trong mấy năm lại nay chính là bằng chứng sinh động cho những hiệu ứng tâm linh này Và những điều huyễn hoặc trước nay vốn bị bài bác đã trở thành một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần Cõi tâm linh, không chỉ một, mà trên nhiều bình diện như vậy đã trở thành một đặc điểm phổ quát chen lẫn trong đời sống phồn tạp của thế tục, và

nó hẳn nhiên sẽ để lại dấu ấn trong các sáng tác văn chương Quan sát văn học Việt Nam những năm cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ này, chúng ta có thể thấy

sự xuất hiện một thế giới đông đảo những nhân vật thánh thần, ma quỷ, thiện

có, ác có… Thần linh hiển thánh, ma quỷ hiện hồn để cứu rỗi, để quấy phá, trong đó có không ít linh hồn là thần nữ, ma nữ Những nhân vật thần nữ, ma

nữ trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú cũng không nằm ngoài quy luật này Có điều, các nhân vật ma nữ, thần nữ ở đây xuất hiện ít vẻ hù dọa, ít khi quấy phá đời sống thế tục, mà chủ yếu xuất hiện với tư cách là sứ giả tạo chỗ dựa tinh thần cho con người hiện đại Trở lên chúng tôi có nói đến nhân vật

bà lão góa ở thôn Mô Cuống, và Mẫu Liễu Hạnh Những nhân vật này xuất hiện như một niềm hoài niệm nguyên lí mẹ Bản thân niềm hoài niệm ấy đã là một điểm tựa cho con người hiện đại trong những giây phút nao núng của tâm hồn Nhìn cụ thể hơn, tư cách chỗ dựa của Liễu Hạnh thể hiện rất rõ, không chỉ với vợ chồng Thái công, với Đào sinh chồng nàng, mà cả với những con người của cõi tục ngày nay Không phải ngẫu nhiên mà chỗ hầu đồng bao giờ cũng đông đúc, chật chội những sự đợi chờ, những niềm hi vọng, và đám con

28

nhang đệ tử bao giờ cũng hướng đến đồng cô, đồng cậu với niềm sung bái mãnh liệt “Tôi được ở gần chiếu đồng nên nhìn rất rõ mọi động tác của thầy, thấy được cái cách thay quần áo rất nhanh mỗi khi chuyển giá đồng nữa Nhiều lần tôi bắt gặp ánh mắt long lanh của thầy chiếu thẳng vào mặt tôi Ánh mắt ấy dường như không chỉ dành cho tôi mà đảo đi đảo lại, quét phủ lên tất

cả đám con nhang đệ tử của thầy Những khi thầy múa đẹp, cả đám người dự hầu ào lên, hát múa, vỗ tay, rung lắc, ngả nghiêng theo thầy Thích hơn nữa là khi thầy vung lộc ra khắp nơi để mọi người nhặt lộc (…) Chiếu đồng chật hẹp thế mà thầy trong dáng dấp của quan đệ nhị tung hoành thật khoáng đạt, lúc vung kiếm, khi đà đao, tiến thoái nhịp nhàng, lao lên thì uy dũng, lui về thì giữ thế vững vàng, khoát vòng thì rõ rộng mà ngả ngồi bát tọa lại chính tâm (…) Rượu làm mặt thầy đồng hồng hào lên, ánh mắt long lanh hơn, vừa gần gũi vừa xa lạ, vừa uy nghiêm lại vừa thân thiện” [41;143-144-145] Đọc những dòng viết trên đây kể về một buổi dự hầu ở cung mẫu, ta mới thấy được lòng sung tín của đám đệ tử con nhang đối với Mẫu Làm sao có thể có được lòng sung tín ấy, nếu không phải Mẫu đã đem lại một sự bình an, một sự cân bằng trong cõi lòng sâu kín và hỗn tạp của mỗi nét đời thường?

Thần nữ, ma nữ xuất hiện trong các tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú không chỉ là những bậc linh thánh hay liệt nữ xa lạ Có khi đó chính là hồn

ma của những người thân yêu, của người thân yêu nhất Trong bước đường

phiêu bạt của Quỳnh (Kín), người ta thấy, bên cạnh những ám ảnh của Thánh

Mẫu, là sự xuất hiện của linh hồn người mẹ Một người mẹ khổ đau và hiền thục Với những gì cao cả và thiêng liêng thuộc về tình mẫu tử Tất cả những

ấm áp ngọt ngào, những đau khổ chịu đựng và thống khoái thụ hưởng của mẹ

đã được Quỳnh cảm nhận từ lúc còn trong bụng mẹ trong sự liên thông cảm xúc máu thịt Những tình cảm cao quý và thiêng liêng Quỳnh dành cho mẹ ngay từ những ngày Quỳnh đang chỉ là cái mầm thai bí ẩn trong cái “hang sâu” ẩm ướt, chật hẹp kia Rồi Quỳnh ra đời, ở bên mẹ trong những tháng

29

năm tuổi thơ êm ả Rồi mẹ Quỳnh mất để lại trong Quỳnh những dư vị khó tả của tình mẫu tử cũng như những chấn thương dậy sớm trong tâm hồn Không phải ngẫu nhiên mà trong những tháng ngày khi chưa trở thành một kẻ phiêu bạt lang thang trong cuộc đời bụi bặm, mỗi chiều chiều Quỳnh lại hướng đến nghĩa trang nơi an nghỉ của linh hồn mẹ, để được cảm nhận trở lại những yêu thương, che chở và sẻ chia từ trong thẳm sâu của kí ức “Mẹ bảo sao? Con mệt mỏi ư? Vâng, lúc nào con cũng thấy mình như đang dùng thuốc kháng sinh Mọi người vẫn khen con xinh Con xinh vì con giống mẹ Da thịt con vẫn căng tròn vì con mới bước vào tuổi đôi mươi Tóc tai, quần áo, đồ nữ trang, mĩ phẩm giúp con nổi bật trong đám đông Nhưng con không nghĩ nhiều về cái vẻ bề ngoài Đó chỉ là hình thức Hình thức ấy không cứu nổi một nội tâm thao thức bởi sự chết Tim con đang vỡ và những mạch máu đang sủi bọt trong lồng ngưc Con không có được cảm giác bình an” Đấy là đoạn độc thoại của Quỳnh trong một lần ra thăm một mẹ trên bước đường hành tẩu giang hồ Người mẹ ấy, trong hình dung của Quỳnh đã hiển linh, sẻ chia với Quỳnh những điều sâu kín nhất, những điều không ai có thể chia sẻ được Đấy chính là những giây phút hiếm hoi Quỳnh có được sự thanh thản trong từng bước làm người - một kiếp người ngạo mạn, cay đắng và suy đồi

Tóm lại, sự xuất hiện cuả những nhân vật nữ kể trên trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú luôn mang đến niềm tin, là chỗ dựa cho mỗi con người, nhất là những nhân vật nữ trong cõi nhân sinh đau đớn hằng thường Điều đấy cho thấy những pha tạp kí ức, những pha tạp nhận thức, tín ngưỡng trong tình cảm của chính người viết, và nó góp phần quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của trần thuật, khi tạo ra một không khí lãng đãng những khói sương huyền thoại, như tỉnh táo, như mê ngộ Và nó góp phần quan trọng tạo nên chiều sâu nhân văn, nó làm mềm dịu những căng thẳng của thế giới đầy đau thương, khổ ải, đầy những hãi hùng của chém giết, chết chóc…

30

2.2 Những bi kịch của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú

Khi nhắc đến bi kịch thường gợi cho ta nhiều cảm xúc về sự đau khổ,

về sự ngang trái trong cuộc đời Đặc biệt khi những nỗi khổ lên đến đỉnh điểm

và thường xô đẩy con người vào những hoàn cảnh éo le, tiến thoái lưỡng nan

dù nhận thức được nhưng lại không thể vượt thoát trong cuộc đời

Trong Kín (2010) - tiểu thuyết gần đây nhất của mình, Nguyễn Đình Tú

đã để nhân vật tự rút ra một kết luận chung cho số phận của mỗi con người trong xã hội hiện đại “Sự đau khổ có thể trú ngụ trong mỗi gương mặt, mỗi số phận, mỗi kiểu người” [41;288] Nhận xét này không phải chỉ dành riêng

trong tiểu thuyết Kín mà nó như một mệnh đề có thể được kiểm chứng ở bất

kỳ đâu trong văn chương qua số phận đau khổ của các nhân vật và cũng như trong đời sống hiện thực Không phải ngẫu nhiên mà nhân vật nữ trong tiểu

thuyết Nguyễn Đình Tú qua ba tiểu thuyết Nháp, Phiên Bản, Kín được xem

xét ở đặc điểm cụ thể đầu tiên là những nhân vật mang trong mình đầy bất hạnh, nạn nhân của hàng loạt những nỗi đau trong cuộc sống Khảo sát về nhân vật nữ trong các tác phẩm này, một đặc điểm dễ nhận thấy nhất là họ bị đẩy vào bi kịch khủng khiếp và hết sức dai dẳng Những cay đắng, bất hạnh trong cuộc sống có khi nhận ra được bằng mắt thường nhưng cũng có khi chúng bị ẩn khuất đằng sau những nỗi đau vô hình Có thể dễ dàng nhận thấy nhân vật nữ trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú luôn luôn phải đương đầu với hàng loạt khó khăn, thử thách của cuộc đời, mà càng cố gắng vượt thoát càng lún sâu vào bế tắc Những tấn bi kịch dường như quá tải đối với những thân phận yếu mềm, mỏng manh

Cuộc đời con người, cuộc đời của người phụ nữ có nhiều bi kịch khác nhau, nhưng Nguyễn Đình Tú xây dựng trong ba tác phẩm tiêu biểu nhất của mình số phận những người phụ nữ là nạn nhân, “người bị hại” bởi nhưng lý

do hết sức chân thực, tiêu biểu và phổ biến Họ trước hết là người đứng mũi chịu sào của cuộc đấu tranh sinh tồn hết sức khắc nghiệt Từ những thiếu nữ

31

tuổi đôi mươi đến những người đàn bà đã sống sành sỏi với đời, họ đều mang trong mình những bi kịch ấy Bươn chải với đời mà kiếm sống và chiến đấu, vật lộn hết sức cực nhọc nhưng họ mãi mãi không có được cuộc sống bình yên với hạnh phúc nhỏ nhoi mà ngược lại, càng đấu tranh để đòi quyền sống bao nhiêu, họ lại càng luôn phải cảnh giác và không thể khoan nhượng khi đối đầu với những thế lực đen tối, những dục vọng thấp hèn có thể rình rập ở bất

cứ đâu trong xã hội xô bồ và hỗn loạn này bấy nhiêu Có thể những tâm hồn phụ nữ ấy vẫn mang trong mình những khát vọng sống tiềm tàng, sự ý thức về nhân cách và hành động của bản thân nhưng đâu phải lúc nào những thân phận bé nhỏ, yếu đuối và mỏng manh ấy cũng có thể chống chọi lại với bao nhiêu hiểm nguy trên sinh lộ Bởi vậy, Nguyễn Đình Tú đã phát hiện ra một quy luật nhưng đồng thời là một bi kịch của những người phụ nữ đáng thương, đó là qua trình tha hóa, với sự biến dạng không thể cưỡng và thể xác với những chấn thương tinh thần to lớn Dưới ngòi bút của Nguyễn Đình Tú, nhân vật nữ đáng thương nhiều hơn đáng trách khiến người đọc phải suy ngẫm nhiều hơn là phải lên án, phẫn nộ

Theo Albert Thibaudet- nhà lí luận về tiểu thuyết Pháp đầu thế kỉ XX thì việc đặt nhân vật vào trong hoàn cảnh bi kịch về tinh thần, bi kịch đó giúp cho nhân vật có thể bộc lộ được tính cách rõ ràng nhất Và Nguyễn Đình Tú

đã làm phép thử này một cách thành công với nhân vật nữ của mình Từ việc đặt nhân vật trong hoàn cảnh éo le, tác giả đã làm sống dậy biết bao suy tư, cách đối diện và hành xử khác nhau trước hoàn cảnh của mỗi cá nhân

2.2.1 Nhân vật nữ - nạn nhân của cuộc sinh tồn khắc nghiệt

Khi không còn nhiệm vụ duy nhất là tuyên truyền, cổ vũ cho chính trị, xây dựng hình ảnh những con người mang tầm vóc thời đại, không có ăn thì

có thể sống nhưng không có lí tưởng chính trị thì sẽ chết Trên hành trình đổi mới mình và phục vụ cho xã hội, phản ánh con người và hiện thực theo những

gì vốn có, văn học ngày càng chú ý quan tâm đến những vấn đề tưởng chừng

32

như nhỏ nhặt nhất trong cuộc sống, trong đời sống riêng tư của cá nhân, trong

đó có những nhu cầu sơ đẳng nhưng thiết yếu của sinh tồn Những nhu cầu tất yếu đó trong cuộc sống hiện tại trở thành vấn đề sống còn và trở thành mục đích đấu tranh và nhiều khi là cả dành giật của con người Càng cùng với sự phát triển cao của xã hội thì những điều đó lại càng đòi hỏi cấp thiết Thường thấy, người đàn ông trong gia đình sẽ là trụ cột gánh vác việc kinh tế, người phụ nữ từ xa xưa chỉ được biết đến với bổn phận là người chăm sóc mọi việc trong gia đình, nuôi dạy con cái Nhưng hiện nay ngoài công việc nhỏ nhặt thường nhật, họ còn phải đối mặt với bao bộn bề, lo toan của cuộc sống Trước hết là người đàn bà phải đối mặt với những thiếu thốn về vật chất Từ những người hiền lành, yếu đuối thường dựa vào người đàn ông để tồn tại nhưng đến cả khi, chính người phụ nữ cũng trở thành chủ thể phải lăn xả vào cuộc đời mà kiếm sống, để đảm bảo khả năng sinh tồn Đó là cả một vấn đề đáng phải quan tâm, nhất là khi bước chân vào cuộc sống đầy rẫy những hiểm họa và những thủ đoạn tinh vi, thấp hèn của những thế lực đen tối trong xã hội thì không những người phụ nữ phải gồng mình lên để mưu sinh mà nhiều khi chính họ còn trở thành nạn nhân của thứ xã hội, của loại cuộc sống ẩn họa

đó mang đến

Đọc ba tác phẩm từ Nháp, Phiên Bản đến Kín, ta dễ dàng bắt gặp điểm

chung trong không gian được đề cập đến qua những tác phẩm đó là không gian sinh tỏa đậm chất hiện thực của cuộc sống hiện đại mà mỗi nhân vật đang phải vật lộn và quay trở với chính nó Nhà văn Nguyễn Đình Tú đã thẳng tay ném mạnh nhân vật của mình vào dòng xoáy cuộc đời với đầy rẫy những biến cố của xã hội để cho nhân vật đối diện và giải quyết những khó khăn của hiện thực cuộc sống đó Làm thế nào để trước hết cho chính bản thân mình tồn tại và sau nữa là đảm bảo sự tồn tại cho những nguời xung quanh mà nhân vật đó phải chịu trách nhiệm Không gian hiện thực trong những tác phẩm này đều mang một gam màu lạnh lẽo và u ám, chứa trong nó

33

biết bao nhiêu điều đe dọa đen tối và đáng sợ đến con người Trong không gian sinh sống ấy, con người chẳng những đã không thể ngóc đầu dậy được

để sống một cách lương thiện mà đôi khi còn bị chính hiện thực ấy xô ngã

Không gian được đề cấp đến nhiều nhất và cũng là nơi sinh sống, tồn tại chủ yếu của các nhân vật trong tác phẩm đó là những thành phố như Hải Thành và Hà Thành nhộn nhịp, sầm uất Qua con mắt của nhân vật nữ, ta thấy đằng sau sự phồn hoa, đô hội của những thành phố ấy là những điều hoàn toàn không bình lặng, không hề “sạch sẽ” Trong không gian ấy, con người cũng bị cuốn phăng đi cùng nhịp sống đảo điên để sinh tồn và “đánh lại” nó Hiện thực hoang hoải luôn xuất hiện trong mỗi tác phẩm với những “Hà Thành là sự hội nhập đầy khó khăn, vừa hứng khởi, vừa nhọc nhằn, vừa là một sự cộng sinh tự nhiên, lại vừa như một phản ứng hóa học có thể tạo ra chất độc chết người ” Hoặc trong lòng xã hội đó còn những ẩn họa của cả một “đế chế giang hồ đầy rẫy những hận thù và giết chóc” [40;13] đe dọa con người Và như một điều tất yếu được báo trước, một môi trường sống như vậy thì “ không bù đắp thêm phù sa cho tâm hồn mà ngược lại còn sa mạc hóa, truy sát và bức tử nó” [40;11]

Trong không gian ấy, đặc biệt là trong hai tác phẩm Phiên Bản và Kín

luôn diễn ra cuộc chiến giữa những mảnh đời nhỏ bé, thấp hèn với những thế lực đen tối, hắc ám chỉ chờ cơ hội là sẵn sàng nuốt chửng đối thủ yếu đuối trong bóng đen dày đặc đáng sợ Đại diện cho sự bé nhỏ, yếu đuối ấy là số phận của những thiếu nữ vì bất đắc dĩ mà phải sống “dạt nhà” như Thảo “một

vé” trong Nháp; Quỳnh, Phương trong Kín hay Diệu trong Phiên Bản Họ nổi

bật lên trên những trang viết của Nguyễn Đình Tú là hệ thống nhân vật nữ luôn phải đối mặt với sự đói ăn, thiếu mặc hàng ngày của những kiếp sống bụi đời hoặc khiếp sống giang hồ đầy tàn khốc Điều này chứng minh một thực tại rằng ba trên ba tác phẩm trong số này, tác giả tập trung chú ý đến việc xây

34

dựng hình tượng những người phụ nữ luôn phải cố gắng tìm cho mình sự sống, quyền mưu sinh

Trong Nháp, nhân vật Thảo “một vé” chiến đấu lại sự đe dọa đánh đập

và tranh cướp của những đám ma cô dắt gái, cuộc sống mà luôn phải chạy trốn cả một bầy buôn thịt bán người từ phe cánh này sang phe cánh khác với mong muốn chỉ để có một chỗ “dễ thở” hơn để hành nghề kiếm sống mà thôi Cuộc sống của Thảo là những chuỗi ngày dài đi khách trên con đường tối tăm của quán Vườn, chịu sự truy lùng của “chị Phúc ”, có khi còn phải ẩn mình dưới một cái giếng ướt quần áo đến nửa thân mình để bảo toàn tính mạng Chưa có một giờ phút nào cô được đi lại một cách đường hoàng, sống một cuộc sống đúng nghĩa của một người phụ nữ Dù có lúc cuộc đời cô tưởng chừng như có thể được cưu mang bởi những cánh tay giang hồ trượng nghĩa như “Khánh” song tất cả chỉ là mơ ước xa vời Những ngày dài trước mặt Thảo vẫn phải trốn chui, trốn lủi tìm đường sống và mưu sinh trong cô độc

Thảo tuy không phải là nhân vật chính được tác giả tiểu thuyết Nháp cố tình

dụng công khi xây dựng, song chính nhân vật này đã nói lên tiếng nói của một phận số phải vươn mình đầy khốn khổ và đương đầu với một xã hội hiện đại nhiều phức tạp

Giống như Thảo, nhân vật Phương trong Kín cũng là một mẫu nhân vật

điển hình cho số phận mang đầy bi kịch trong cuộc sống phải đấu tranh, dành giật để tồn tại Là một “thân phận côi cút giữa dòng đời rộng lớn, mênh mông” lại bị những vết roi quất của cuộc đời, những vết thù từ khi còn quá nhỏ Phương bước chân vào đời để bươn chải kiếm sống khi mới chỉ là một thiếu nữ mười ba tuổi, lần lượt phải đối mặt với biết bao nhiêu khó khăn thử thách của giang hồ để có cái ăn, cái mặc, để tồn tại “Phương là nhân vật được Nguyễn Đình Tú miêu tả bằng những nét bút chấm phá nhưng đầy chắc chắn Phương “định hình sớm, thay đổi chậm và có thể kết thúc rất nhanh” Số phận của Phương được an bài như một đoàn tàu trên đường ray không bao giờ trật

35

bánh Từ sau khi bị người bố dượng làm nhục, Phương đã trở nên liều lĩnh và dám xả thân hơn ai hết, bằng chứng là nhát dao đâm người cho dượng đốn mạt khi cô bé chỉ vừa tròn mười ba tuổi, tiếp đó là cái chết của Lộc mũ bông khi tranh chấp lãnh thổ và sự bám trụ kiên trì vào cái nghề buôn hương bán phấn luôn đòi hỏi những điều mới lạ” [38;256] Từ khi tách được khỏi mái nhà ở chung người cha dượng không lấy gì làm an toàn, Phương bắt đầu phải học cách mưu sinh có khi chỉ vì chính bản thân mình nhưng có khi là cho cả gia đình Toa tàu có đến mấy miệng ăn “Phương thỉnh thoảng vắng mặt và sự vắng mặt của cô ấy đôi khi đã cứu cả nhóm Toa tàu ra khỏi những cơn đói dài” [41;158] Dù ngày xa xưa đó, Phương hay Lửa Cháy có nhận ra nghề buôn hương bán phấn là một thứ nghề dơ bẩn ảnh hưởng đến bản thân và làm ảnh hưởng xã hội thì liệu rằng sống trong hoàn cảnh đó, có ai có thể quan tâm

và nghĩ nhiều hơn được như thế” “Cho nên Phương có thể bán thân thì cũng đâu có gì phải tiếc, đâu có gì phải lăn tăn nghĩ ngợi khi cái bụng thì đang đói

và cái đầu ngu muội thì ngày càng trở nên trống rỗng” [41;158] Nhân vật này thể hiện sự đấu tranh quyết liệt nhất với những khó khăn trong cuộc sống để

có được cơm ăn, áo mặc và cao hơn còn phải là ăn ngon, mặc đẹp, sống theo

ý mình Nhưng dù cách kiếm tiền “nhàn hạ nhất đối với những đứa bụi đời gái

ở quanh xóm liều” của Phương hay gắng kiếm được vài đồng tiền lẻ với “vài

củ khoai, ít lạc luộc với mấy cái bánh mỳ nguội ngơ nguội ngắt” [41;232] của

cô bé Lửa Cháy thì đó cũng là những cách ứng xử khác nhau của những nhân vật nữ trước cuộc đời để đi đến cái đích xa thẳm cuối cùng là và cũng là trước hết, là tìm được miếng cơm, manh áo để lần qua cuộc sống leo lắt, bấp bênh

Có những hành động trong hoàn cảnh khác có thể đáng bị lên án nhưng ở bước đường cùng, đấy chính là phương tiện để bảo tồn sự sống Nhu cầu được sống, hay nói đúng hơn là khát vọng được sống luôn là khát vọng chính đáng cần được trân trọng, đáp ứng trong mỗi con người

36

Dữ dội và khủng khiếp hơn gấp nhiều lần sự bươn chải của những nhân

vật “bụi đời con” ở Nháp và Kín, cuộc sống tìm đường sinh tồn nơi “Ngã Ba

Sông” của Diệu (Hương Ga) càng khiến người đọc vừa đáng sợ nhưng cũng vừa đáng thương cho cuộc đời của nhân vật nữ này mà Nguyễn Đình Tú xây

dựng lên trong Phiên Bản Ngã Ba Sông- vùng sinh tỏa luôn có sự thống trị

của những thế lực xã hội đen chia nhau “cát cứ”- con người muốn được làm

ăn, sinh sống một cách lương thiện với cuộc đời bình dị, phẳng lặng cũng khó

có thể thực hiện được Nhân vật Diệu ban đầu là một cô gái hiền lành và ngây thơ, trong trắng ở xóm Đường tàu nhưng hoàn cảnh sống đưa đẩy khiến cô gái này càng lớn thì càng phải dấn thân sâu hơn vào đời sống giang hồ tranh cướp đầy máu lửa khốc liệt và chết chóc khủng khiếp Ở nhân vật này, sự sinh tồn không chỉ còn bó hẹp trong sự sống của một thân phận bé nhỏ là bản thân mình mà còn là trách nhiệm đối với một gia đình có người bà già yếu không thể làm được gì, sau nữa là cái ăn, cái mặc của hàng trăm đám ong ve dưới đế chế của chồng thị mà thị phải tiếp tục kế thừa và phát triển Điều đó càng thúc dục thị sát sườn Làm sao để sống? Làm sao để tồn tại trong xóm nước liều, thánh địa đen này mà không bị chết đói? Câu trả lời chỉ có thể là cuộc chiến với những thế lực sừng sỏ nhất để mở rộng địa bàn, lãnh thổ Chính trong hành trình tìm sự tồn tại đó, thị đã thấu hiểu được quy luật tàn khốc của giới giang hồ “giang hồ tàn khốc, dấn thân vào chốn này chỉ có lên thang chư không được xuống Xuống là thân bại danh liệt” đó là “quy luật khủng khiếp” [40;39] thì sự đấu tranh sống hay chết ngày càng trở nên quyết liệt hơn Đọc

những trường đoạn ghê rợn nhất trong Phiên Bản, những cảnh chém giết đẫm

máu, nguy hiểm đến tính mạng ấy cũng không nằm ngoài mục đích để mở rộng địa bàn, khuếch trương thanh thế và mong kiếm được càng nhiều tiền càng tốt bất chấp sự an nguy và tính mạng của người khác Dù vậy, nhìn một cách khách quan thì đó là những đòi hỏi và nhu cầu tất yếu của mỗi cá nhân trong cộng đồng xã hội, kể cả những kẻ lưu manh trộm cắp hay những nữ