Từ lý thuyết tiểu thuyết của milan kundera nhìn về truyện ngắn nguyễn huy thiệp

Và cho đến thời điểm hiện tại, Nguyễn Huy Thiệp cùng với các tác phẩm của ông vẫn là nguồn cảm hứng cho nhiều nhà phê bình nghiên cứu khi tìm hiểu về nền văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

KHOA NGỮ VĂN

TRẦN THỊ DUNG

TỪ LÝ THUYẾT TIỂU THUYẾT CỦA MILAN

KUNDERA NHINFN VỀ TRUYỆN NGẮN NGUYỄN

MỤC LỤC

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4

3 Phạm vi khảo sát và phương pháp nghiên cứu 5

4 Lịch sử vấn đề 5

5 Cấu trúc khóa luận 7

Chương 1: Quan niệm về kết cấu nghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera thể hiện qua truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 8

1.1 Hệ thống nhân vật 9

1.2 Hệ thống tình tiết truyện 16

1.2.1 Hệ thống tình tiết truyện tuân theo “tiếng gọi của trò chơi” 17

1.2.2 Hệ thống tình tiết truyện tuân theo “tiếng gọi của giấc mơ” 20

Chương 2: Quan niệm về thủ pháp nghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera thể hiện qua truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 26

2.1 Thủ pháp giễu nhại 26

2.2 Cách kể chuyện theo thủ pháp đối thoại cô đọng 31

Kết luận 40

Tài liệu tham khảo 43

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Milan Kudera là một trong những tên tuổi lớn của văn học Châu

Âu và thế giới hiện nay Ông được Russell Banks đánh giá là nhà văn uyên bác nhất hành tinh, là một trong số những nhà văn hiếm hoi trên thế giới có được nhiều thành công nhờ sự gắn kết hài hoà giữa lý luận và thực tiễn Milan Kundera sinh năm 1929 tại Bruno - Séc Từ nhỏ, ông học nhạc lý và piano từ cha mình - Ludvik Kundera – cho nên các bài thơ và tiểu thuyết của ông về sau luôn đậm nhạc tính Ông học văn chương, mỹ học tại đại học Karlova, sau đó chuyển sang học biên kịch và đạo diễn tại Học viện biểu diễn nghệ thuật Praha Ông là nhà văn Séc bị tác động bởi không khí chính biến, là người bị coi là có nhiều “tì vết trong lý lịch chính trị” Nhưng

là một tiểu thuyết gia, ông đã hướng mọi mối quan tâm vào sự đào sâu nghệ thuật tiểu thuyết, cho nên nói đến ông là nói đến tư cách của một tác gia theo “chủ nghĩa duy tiểu thuyết” đúng nghĩa Từ năm 1975 ông sang Pháp sống và viết Ngoài những giải thưởng văn chương quan trọng thì trong nhiều năm trở lại đây, ông đều có mặt trong bảng đề cử nặng ký của giải Nobel Văn học Văn chương Milan Kundera chất chứa sức tư duy, sự truy vấn Tiểu thuyết và tiểu luận, hai mảng lớn trong sự nghiệp sáng tác của Kundera luôn tạo luồng dư luận trái chiều, ngay cả trong giới nghiên cứu, phê bình nhưng đó thực sự là những tác phẩm, những công trình có tầm ý nghĩa, giá trị lớn lao Một trong những cuốn tiểu luận nổi tiếng của

ông được nhiều người biết đến là cuốn Nghệ thuật tiểu thuyết Nó không

chỉ bộc lộ kiến giải sâu sắc về nghệ thuật viết tiểu thuyết mà còn khẳng định tầm hiểu biết uyên bác và ý tưởng mỹ học mới mẻ của ông

1.2 Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tượng đặc sắc và nổi bật trong

văn học Việt Nam thời kỳ văn học đổi mới giai đoạn cuối thế kỷ XX Ông đã thử sức mình trong địa hạt kịch, truyện ngắn và tiểu thuyết với

những góc nhìn mới mẻ, táo bạo mà đặc biệt trong đó thành công với lĩnh vực truyện ngắn Vừa xuất hiện trên văn đàn, ông đã thu hút được đông đảo

sự chú ý của người đọc Chỉ qua một vài tác phẩm như Tướng về hưu, bộ

ba Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết các nhà nghiên cứu đã nhận thấy tài năng

nảy nở vượt trội đến mức Nguyễn Khải phải thốt lên: viết thế này hoặc là

cỡ thiên tài hoặc là ma quỷ Chỉ tính riêng trong giai đoạn từ năm 1987 đến

1989 đã có khoảng 70 bài in trên các báo, tạp chí, sách nhận định về

Nguyễn Huy Thiệp Phạm Xuân Nguyên trong Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp

đã khẳng định: “Nguyễn Huy Thiệp có lẽ là người đầu tiên trong văn học Việt Nam lập kỷ lục có được nhiều bài viết nhất về sáng tác của mình, chỉ trong một thời gian ngắn, và không có độ lùi thời gian Phê bình tức thời theo sáng tác, liên tục, lâu dài Không chỉ trong nước, cả ngoài nước; không chỉ người Việt, cả người ngoại quốc” [8, 7] Xung quanh các sáng tác của nhà văn xuất hiện nhiều ý kiến khen chê khác nhau, nhưng sức hấp dẫn của những trang văn này đối với độc giả đã được nhiều nhà phê bình thừa nhận Bùi Việt Thắng nhận xét: “Mỗi truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đều như một “khối thuốc nổ” làm tan vỡ mọi nếp nghĩ bình thường của độc giả” Nguyễn Đăng Mạnh thì cho rằng: “Những truyện của Nguyễn Huy Thiệp

có một sức hấp dẫn khó cưỡng lại được Anh có nhiều ngón nghề lôi cuốn

người đọc cũng “bợm” lắm” Còn các tác giả của công trình Truyện ngắn Việt Nam: Lịch sử - Thi pháp - Chân dung phát biểu: “Lịch sử văn học còn

ghi: Vào giữa những năm tám mươi của thế kỷ XX, khi “hiện tượng Nguyễn Minh Châu” bùng lên và sau đó tạm lắng thì phát lộ “hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp” [4, 767] Và cho đến thời điểm hiện tại, Nguyễn Huy Thiệp cùng với các tác phẩm của ông vẫn là nguồn cảm hứng cho nhiều nhà phê bình nghiên cứu khi tìm hiểu về nền văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới từ sau năm 1975 nói chung, cũng như khi khảo sát phong cách nghệ thuật của nhà văn nói riêng Có thể nói, khi nhắc đến những hiện tượng văn

học tiêu biểu sau chiến tranh, bất cứ một tác giả nào cũng phải đề cập ít nhiều đến Nguyễn Huy Thiệp như một biểu hiện xuất sắc và độc đáo

1.3 Theo Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, 1998,

“Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay

sử thi Nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu một mạch đọc một hơi không nghỉ… Truyện ngắn không nhằm tới việc khắc họa những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một quan hệ xã hội, ý đồ hoặc một trạng thái của một con người Cốt truyện diễn ra trong một không gian, thời gian hạn chế… Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tuyến mà xây dựng theo nghệ thuật tương phản hoặc liên tưởng”

Trong khi đó, “tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng (…) Tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trần thuật và nội dung trần huật của anh hùng

ca, để miêu tả hiện thực như cái hiện tại đương thời của người trần thuật Chính đặc điểm này làm cho tiểu thuyết trở thành một thể loại dân chủ, cho phép người trần thuật có thể có thái độ thân mật, thậm chí suống sã đối với nhân vật của mình”

Không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng to lớn của Milan Kundera đối với nền văn học thế giới nói chung và với nền văn học Việt Nam nói riêng

Ở nước ta, quan niệm về nghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera chưa được bàn đến cụ thể, đầy đủ trong các công trình nghiên cứu Tuy nhiên ở một số tác phẩm văn học đương đại đã có dấu hiệu đi theo tư tưởng nghệ

thuật của ông như tiểu thuyết Thiên sứ - Phạm Thị Hoài, Thiên thần sám

hối - Tạ Duy Anh Và không chỉ xuất hiện ở các tác phẩm tiểu thuyết,

người ta còn thấy được những quan niệm đó ẩn hiện trong nhiều truyện ngắn, đặc biệt là trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp

Lý thuyết của Milan Kundera bàn về tiểu thuyết, tưởng như không

có mối liên hệ với những truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp Nhưng trên thực tế, kết cấu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là một kiểu kết cấu đặc biệt

mà có nhà phê bình đã từng nói: “Gia tài văn chương Nguyễn Huy Thiệp chủ yếu là truyện ngắn Nhưng điều đáng chú ý là mỗi một truyện ngắn của ông lại mang sức nén của một tiểu thuyết trường thiên Diễn đạt gọn hơn, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp được viết bằng tư duy tiểu thuyết” [5] Và

đó chính là lý do mà ta có thể thấy được những nét gặp gỡ giữa Nguyễn Huy Thiệp và Milan Kundera Nói cách khác, Nguyễn Huy Thiệp đã thực

tế hóa những lý thuyết của nhà văn Pháp vào những trang văn của mình Từ quan niệm nghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera nhìn vào truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, ta sẽ hiểu sâu sắc hơn bản chất của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nói riêng và bản chất của tác phẩm văn chương hiện đại nói chung

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Như tên đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của khóa luận

là tìm hiểu sự gặp gỡ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp với những quan niệm về nghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera, từ đó thấy được những đặc trưng của khuynh hướng truyện ngắn hiện đại

2.2 Với mục đích như trên, đề tài có nhiệm vụ chỉ ra những điểm

giao thoa giữa truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp với lý thuyết tiểu thuyết được phát biểu bởi Milan Kundera Trong phạm vi một khóa luận tốt nghiệp, chúng tôi không có điều kiện đi sâu tìm hiểu toạn bộ các khía cạnh Vì vậy ở đề tài khóa luận này chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu

sự giao thoa đó trên hai phương diện kết cấu nghệ thuật và thủ pháp nghệ thuật

3 Phạm vi khảo sát và phương pháp nghiên cứu

Milan Kundera và Nguyễn Huy Thiệp là những hiện tượng độc đáo, phức tạp trong văn học thế kỷ XX Tuy nhiên, do hạn chế về tư liệu, thời gian và khả năng bao quát, chúng tôi giới hạn phạm vi khảo sát ở hai cuốn

tiểu luận Nghệ thuật tiểu thuyết, Những di chúc bị phản bội (Nguyên Ngọc dịch, Nxb Văn hóa thông tin, 2001), tập truyện Những mối tình nực cười của Milan Kundera và Tuyển tập Nguyễn Huy Thiệp (Anh Trúc tuyển chọn,

Nxb Phụ nữ, 2002)

Với mục đích, nhiệm vụ của đề tài đã được xác định trện đây, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp khảo sát, thống kê, phân tích và so sánh đối chiếu

4 Lịch sử vấn đề

Milan Kundera và Nguyễn Huy Thiệp là những tác giả có vị trí khá đặc biệt trong nền văn học Pháp và Việt Nam thế kỷ XX Tầm vóc và tài năng của họ là khác nhau, song ở những mức độ có khác nhau, những nghiên cứu, sáng tác của họ luôn gây được sự quan tâm, chú ý của người đọc và giới nghiên cứu phê bình Cho đến nay đã có không ít những công trình nghiên cứu về họ từ nhiều góc độ khác nhau Trong phạm vi quan tâm của đề tài, chúng tôi xin điểm lại một số vấn đề cơ bản sau đây:

4.1 Các tác phẩm của Milan Kundera, đặc biệt là cuốn tiểu luận

Nghệ thuật tiểu thuyết đều thể hiện quan niệm của độc đáo của nhà văn về

nghệ thuật tiểu thuyết Cho đến nay, quan niệm của ông đã được rất nhiều người biết đến, mang tầm ảnh hưởng lớn đối với mọi nền văn học đương thời Ở Việt Nam, nhiều người đã dịch khá thành công các tác phẩm của Milan Kundera như Nguyên Ngọc, Phạm Xuân Nguyên, Cao Việt Dũng ,

từ đó đưa quan niệm tiểu thuyết khá mới mẻ của ông vào nước ta, làm thay đổi cách viết của một số nhà văn nước nhà

Milan Kundera trò chuyện với chúng ta cách đọc các cuốn sách của mình: “Một tiểu thuyết gia nói về nghệ thuật của tiểu thuyết không giống

như một giáo sư đang giảng bài trên bục Nên hình dung ông ấy như một họa sĩ đang chào đón bạn đến xưởng vẽ, nơi bạn được bao quanh bởi các bức sơn dầu đang tựa lưng vào tường hướng cái nhìn vào bạn Ông ấy sẽ kể

về bản thân nhưng còn nói nhiều hơn đến những người khác cùng các cuốn tiểu thuyết của họ mà ông ấy yêu thích cũng như điều đó đã bí mật hiện diện thế nào trong các tác phẩm của ông Theo những tiêu chuẩn về giá trị của riêng mình, ông ấy sẽ vạch lại toàn bộ quá khứ của lịch sử tiểu thuyết

và điều đó sẽ đem đến cho bạn một số hiểu biết của ông ấy về thi pháp (poetics) tiểu thuyết.”

“Tiểu thuyết”, ông nói “riêng nó có khả năng khám phá quyền lực bí

ẩn, rộng lớn của sự vô định,” ngược với sự lý giải sơ khởi interpretation) về thực tại Tiểu thuyết, theo quan điểm của Milan Kundera, không phải là một thể loại; nó là một cách xuyên vào vô số điều dối trá liên quan đến bản chất con người và các số phận cá nhân cũng như tập thể của chúng ta, những sự dối trá phục vụ cho các mục đích của bộ máy quan liêu, thói háo danh và cuộc săn tìm quyền lực Sự “lý giải sơ khởi” về thực tại là một tấm màn liên quan đến tiêu đề của cuốn sách, “một tấm màn ma thuật, được dệt nên từ các huyền thoại… được ngụy trang, che đậy và giải thích lại…”

(pre-4.2 Nguyễn Huy Thiệp ngay từ những sáng tác đầu tiên đã thu hút

sực chú ý của giới nghiên cứu phê bình trong và ngoài nước Theo Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Huy Thiệp có lẽ là người đầu tiên trong văn học Việt Nam lập kỷ lục có được nhiều bài viết về sáng tác của mình “Chỉ trong một thời gian ngắn, và không có độ lùi thời gian, phê bình tức thời theo sáng tác, liên tục, lâu dài, không chỉ có trong nước mà cả nước ngoài, không chỉ có người Việt mà cả người ngoại quốc” Tác giả Nguyễn Hải Hà

trong bài Xung quanh hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp cũng viết: “Chỉ một

mình anh cũng đủ tạo nên một đời sống văn học sôi động kéo dài cả mấy năm trời và còn nóng bỏng đến tận hôm nay” Greglockhart (Canbera)

trong bài Tại sao tôi dịch truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ra tiếng Anh có

viết: “Với cách nhìn của người nước ngoài, tôi chỉ muốn đề cập một vài vấn đề mà theo tôi tác phẩm của anh cũng là đóng góp cho văn học hiện đại” Và theo ông, Nguyễn Huy thiệp là “tác giả Việt Nam ngang tầm với những nhà văn xuất sắc thế giới”

Nhìn chung những bài viết về Nguyễn Huy Thiệp không phải là ít, nhưng chủ yếu dừng lại ở những bài báo, những ý kiến tản mạn trong các cuộc hội thảo, những bài trả lời phỏng vấn, những tranh luận về chủ đề nào

đó Tuy nhiên ta chưa thấy một công trình nào nghiên cứu cụ thể về sự giao thoa văn học giữa truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp với lý thuyết tiểu thuyết của Milan Kundera Ở đây chúng tôi không bàn đến vấn đề Nguyễn Huy Thiệp có chịu ảnh hưởng từ những quan niệm của Milan Kundera về tiểu thuyết hay không mà chỉ đào sâu tìm hiểu những điểm giống nhau trong tác phẩm và tư tưởng của họ Nói cách khác, khóa luận chỉ tập trung đề cập đến những đặc trưng của nghệ thuật tiểu thuyết theo quan niệm của Kundera được hiện thực hóa trong các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, khóa luận của

Chương 1 QUAN NIỆM VỀ KẾT CẤU NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT CỦA MILAN KUNDERA THỂ HIỆN QUA TRUYỆN NGẮN

NGUYỄN HUY THIỆP

Kết cấu trước hết là thuật ngữ của ngành kiến trúc xây dựng, nó là một phạm trù phổ quát cả trong đời sống xã hội lẫn trong văn học Từ những vật liệu khác nhau, trên một không gian nhất định, người ta có thể xây dựng nên những công trình hợp lý, thỏa mãn mọi yêu cầu của con người

Thuật ngữ kết cấu cũng được sử dụng nhiều trong văn học Nhìn từ góc độ lý luận văn học, “kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm vụ cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình Kết cấu tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng trong tác phẩm” [12, 295]; “Kết cấu là phương tiện cơ bản, là tất yếu của khái quát nghệ thuật, đảm nhiệm các chức năng rất đa dạng, bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện, cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách, điểm nhìn trần thuật của tác giả tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hình tượng thẩm mỹ” [12, 295] Nói ngắn gọn, kết cấu là toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm

Theo tài liệu Lý luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên thì khái

niệm kết cấu được mở rộng theo chiều ngang, tức là ở bình diện tổ chức thể loại: kết cấu tự sự, kịch, trữ tình Khái niệm này còn được xem xét ở chiều dọc, tức là nghiên cứu mối quan hệ quy định và tùy thuộc của các cấp độ tác phẩm như một chỉnh thể

Kết cấu tồn tại ở hai cấp độ: Cấp độ hình tượng là “toàn bộ tổ chức của thế giới nghệ thuật gồm: hệ thống các nhân vật, hệ thống các sự kiện, tình tiết và trình tự xuất hiện của chúng, tương quan các chi tiết tạo hình, biểu hiện tạo nên bức tranh sinh động về cuộc sống, các tương quan về

không gian, thời gian Đây là cấp độ bề sâu gắn liền với các ý đồ nghệ thuật

và các tính cách được phản ánh” [12, 298] Cấp độ trần thuật gồm sự liên tục của các biện pháp trần thuật, sự tổ chức các câu, sự vận dụng các phương thức tu từ

Ở đây ta xét quan niệm về kết cấu nghệ thuật tiểu thuyết của Milan Kundera thể hiện qua truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trên các phương diện: hệ thống nhân vật, cách kể chuyện và hệ thống tình tiết xuất hiện trong tác phẩm

1.1 Hệ thống nhân vật

1.1.1 Nhân vật là một trong những yếu tố cơ bản cấu thành nên tác

phẩm văn học, không thể thiếu đối với sản phẩm lao động sáng tạo của nhà văn Nó là phương tiện để nhà văn khái quát những quy luật của cuộc sống con ngời, thể hiện những hiểu biết, những ước ao và kỳ vọng về con người” [12, 279]

Và khi nhân vật đã trở thành một hệ thống điển hình thì nó là một nhân tố, một phần tất yếu góp phần tạo nên sự thành công của tác phẩm Ở đây hệ thống nhân vật là sự tổ chức các quan hệ nhân vật cụ thể của tác phẩm Dưới ngòi bút của các nhà văn, nhân vật được đặt ở một vị trí nào

đó, mang một cái tên nào đó, nhà văn thổi linh hồn cho nhân vật nói năng,

đi lại, hành động Muốn thành công thì nhà văn phải tạo dựng được các mối quan hệ giữa các nhân vật trong tác phẩm với nhân sinh quan và phong cách sáng tạo của riêng mình Các mối quan hệ thường thấy là tương phản, đối lập, đối chiếu, bổ sung Hơn nữa, “hệ thống hình tượng là toàn bộ mối quan hệ qua lại của các yếu tố cụ thể cảm tính tạo nên tính hình tượng nghệ thuật mà trung tâm là mối quan hệ của các nhân vật trên phương diện kết cấu Hệ thống hình tượng bao gồm một phạm vi rộng hơn, gắn với tất cả chiều sâu, chiều rộng của nội dung tác phẩm” [12, 299]

1.1.2 Mỗi nhà văn có một cách tạo dựng hệ thống nhân vật để thể

hiện ý đồ nghệ thuật của mình Hệ thống nhân vật trong tác phẩm văn

chương dù là nhân vật thuộc tuyến chính diện hay phản diện đều là những đứa con tinh thần của tác giả, thay lời tác giả để phát ngôn, làm minh chứng cho vấn đề nào đó của cuộc sống Cũng chính bởi vậy mà các nhà văn thường cố gắng tạo dựng hệ thống nhân vật như là những con người thực, cụ thể chi tiết cả về hình dáng bên ngoài lẫn tính cách bên trong, tạo cho độc giả có cảm giác như được chứng kiến một thực thể sống động trên từng trang sách Milan Kundera nhận ra và đúc kết được một quy luật xây dựng hệ thống nhân vật của hầu hết các nhà văn: “Quả là hai thế kỷ chủ nghĩa hiện thực tâm lý đã tạo nên một vài chuẩn mực gần như bất khả xâm phạm: 1) Phải cung cấp thông tin tối đa về nhân vật: vẻ bề ngoài của y, cách nói và ứng xử của y; 2) Phải biết quá khứ của nhân vật bởi ở đó chứa đựng tất cả những động cơ của cách ứng xử hiện tại của y; và 3) Nhân vật phải được hoàn toàn độc lập, nghĩa là tác giả và những nhận xét của anh ra phải biến mất đi để đừng quấy rầy người đọc đang muốn phó thác mình cho

ảo ảnh và xem hư cấu như là sự thực” [6 , 41]

Nhận ra điều đó, Milan Kundera không đi theo con đường truyền thống của văn học Ông phản bác lại cách viết của hầu hết các nhà văn đó

bằng quan niệm về hệ thống nhân vật của mình Trong bài Trò chuyện về nghệ thuật tiểu thuyết, ông khẳng định: “Nhân vật không phải là sự mô

phỏng một con người sống thật Đó là một con người tưởng tượng Một cái tôi thử nghiệm” Nhân vật tiểu thuyết với Milan Kundera không cần hiện lên với mọi góc độ mà chỉ cần được soi chiếu qua một vài khía cạnh nào đó

để từ đó bật lên tính cách cụ thể Vì lý do đó mà tiểu thuyết của Kundera hầu như không nói chút gì đến hình dáng bên ngoài của các nhân vật Và vì việc tìm kiếm những động cơ tâm lý với ông không đáng quan tâm bằng việc phân tích các tình huống, cho nên ông cũng rất “hà tiện” nói về quá khứ các nhân vật của mình Theo ông, sự sống của nhân vật không chỉ là thành quả nhào nặn của người viết truyện mà nó còn được hình thành và tồn tại bởi chính cách nhìn nhận của mỗi độc giả khác nhau: “trí tưởng

tượng cuản người đọc tự động hoàn thiện tưởng tượng của tác giả”[6 , 42] Với quan niệm ấy, hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết của Kundera không hiện lên cụ thể, rõ nét như sự thực cuộc sống hàng ngày mà nó kết lại bằng những ấn tượng, cảm giác trong lòng bạn đọc

1.1.3 Cùng gặp gỡ với quan niệm của Kundera về hệ thống nhân

vật, Nguyễn Huy Thiệp cũng tô đậm chân dung nhân vật trong truyện ngắn theo cách riêng của mình Trước đây đã có thời kỳ trong các sáng tác văn học của ta khó tìm thấy một nhân vật xấu (trừ nhân vật thuộc phe “kẻ thù”)

và những nhân vật có phẩm chất tốt đẹp có ở hầu hết các trang văn Điều ấy

là do lịch sử mang lại Đến thời kỳ "đổi mới", Nguyễn Huy Thiệp với một

tư duy hiện đại, một cách viết độc đáo đã đưa đến cho người đọc những nhân vật không còn "toàn thiện, toàn mỹ" nữa, con người với tất cả sự phức tạp: xấu xa, hèn kém, đốn mạt đan cài với sự tốt đẹp, nhiều khi ranh giới giữa xấu và tốt hết sức mong manh trong một con người được nhà văn bộc

lộ một cách tự nhiên trên trang giấy

Nhân vật xuất hiện trong truyện ngắn của ông dường như bị tước bỏ đến tối đa các thông tin, đặc biệt là các thông tin về ngoại hình Ta chỉ có thể hình dung nhân vật qua đôi chút tiểu sử:

“Cha tôi tên Thuấn, con trưởng họ Nguyễn Trong làng, họ Nguyễn

là họ lớn, số lượng trai đinh có lẽ chỉ thua họ Vũ Ông nội tôi trước kia học Nho, sau về dạy học Ông nội tôi có hai vợ Bà cả sinh được cha tôi ít ngày thì mất, vì vậy ông nội tôi phải tục huyền Bà hai làm nghề nhuộm vải, tôi không tường mặt, chỉ nghe nói là một người đàn bà cay nghiệt vô cùng Sống với dì ghẻ, cha tôi trong tuổi niên thiếu đã phải chịu đựng nhiều điều cay đắng Năm mười hai tuổi, cha tôi trốn nhà ra đi Ông vào bộ đội, ít khi

về nhà” (Tướng về hưu)

Hoặc có khi là vài dòng ngắn ngủi về nghề nghiệp:

“Cấn là con trưởng Dưới Cấn có bốn em trai, chênh nhau một, hai tuổi Đoài là công chức ngành giáo dục, Khiêm là nhân viên lò mổ thuộc

Công ty thực phẩm, Khảm là sinh viên đại học, Tốn, con út, bị bệnh thần

kinh, người teo tóp, dị dạng” (Không có vua)

Thường thấy nhất trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là nhân vật ra mắt bạn đọc chỉ bằng một cái tên, thậm chí không có tên cụ thể như

nhân vật X (Cún) Điều khiến người ta nhớ đến trong truyện của ông chính

là cách mà các nhân vật dắt dẫn độc giả vào một thế giới đời sống khá đặc biệt, một hiện thực đầy cạnh tranh, thực dụng, xô bồ, ngổn ngang Ta có thể bắt gặp đủ loại người: có trí thức, có bình dân, có những bậc liệt nữ, cũng

có những kẻ hạ lưu hạ đẳng, có người tốt bụng, có kẻ xấu xa Họ làm đủ thứ nghề: giáo viên, bác sỹ, thợ xẻ, thợ săn, đánh cá, ăn trộm, ăn xin, nhà thơ Tuy nhiên những điều đó không quan trọng bằng việc tác giả tập trung mọi bút lực của mình để làm bật lên nét tính cách đặc trưng của từng nhân vật Những đặc điểm tính cách đó thường trở đi trở lại thành ám ảnh nghệ thuật đối với nhà văn mà ta có thể quy lại thành ba hệ thống: Hệ thống nhân vật tha hóa; Hệ thống nhân vật cô đơn lạc lõng; Hệ thống nhân vật kiếm tìm

Ở hệ thống nhân vật tha hóa, con người hiện lên dường như đã vất bỏ hết những nhân tính của mình, chỉ còn lại sự đốn mạt, thấp kém, ti tiện Đó thực sự là những con người của thế giới trần tục đầy bụi bặm, không phải

“thiên thần”, không phải “thánh nhân” như nhân vật trong truyện của các tác giả khác Dù là nhân vật chính hay nhân vật phụ, con người trong tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp đều có khả năng bị tha hóa, biến chất, đều có thể

bị quá trình suy vi đạo đức làm thay đổi cho đến mức tàn nhẫn, khốn nạn, đểu cáng Ở thế giới ấy, đồng tiền làm chủ, tâm lý vụ lợi chiến thắng tất cả, nền tảng đạo đức truyền thống bị bật gốc đến thảm hại Đó là một gã chồng thô lỗ cục cằn, một ông bố chồng góa vợ đã lâu nhưng tu không hết đường

tu, đã “bắc ghế đẩu rình trộm con dâu tắm”, một cậu em chồng làm ở Bộ Giáo dục nhưng suốt ngày đòi ve vãn chị dâu “Người chị tôi mềm như bún”, “Tôi nói trước thế nào tôi cũng ngủ được với Sinh một lần” trong

Không có vua Cái xã hội thực dụng hiện thời đã biến con người thành

những kẻ tha hóa, suy đồi về phẩm chất, nhân cách, vẩn đục tâm hồn và tăm tối trong nhận thức Với họ gia đình không cần ngôi thứ, xã hội cũng không cần cấp bậc bởi lẽ họ đã tự khẳng định một chân lý “Tiền là vua” Điều này được thể hiện rõ trong đoạn đối thoại giữa hai anh em:

“Khảm bảo: “Được thôi Nếu anh tán được thưởng em cái gì?” Đoài bảo: “Thưởng cái đồng hồ” Khảm bảo: “Được rồi Anh ghi cho em mấy chữ làm bằng” Đoài hỏi: “Không tin tao à?” Khảm bảo: “Không” Đoài ghi vào giấy: “Ngủ được với Mỹ Trinh, thưởng một đồng hồ trị giá ba nghìn đồng Lấy Mỹ Trinh, thưởng 5% của hồi môn”

Đó còn là gã Tảo trong Chảy đi sông ơi, chỉ vì món lợi vật chất trước

mắt mà gã “nhe hàm răng nhọn hoắt quát lên hung dữ”, bắt người khác phải nhảy xuống dòng nước xiết giữa đêm tối

Có thể nói, bằng giọng văn sắc lạnh đến cay độc, Nguyễn Huy Thiệp

đã dựng lên chân dung của những hạng người không phải không tồn tại trong xã hội ngày nay Nó là hồi chuông cảnh tỉnh, tìm đường cho những ai

đã và đang đi vào con đường băng hoại đạo đức phải nhìn lại chính mình, giật mình nhận ra điều phải trái ở đời

Đối lập với hệ thống nhân vật tha hóa là hệ thống nhân vật cô đơn lạc lõng Đó là những con người nhỏ bé, đơn lẻ, sống cô đơn lạc lõng trong chính môi trường sống của mình Họ là những người lạc môi trường bởi vì

chính họ còn giữ được lương tâm phẩm chất cao đẹp Ở Con gái thủy thần,

nhân vật Chương là nhân vật cô đơn, lạc điệu trong cuộc sống Trong khi mọi người nhìn nhận chuyện con gái thủy thần là bịa đặt, thêu dệt thì anh lại tin đó là sự thật trên đời Trong khi mọi người sống thực tế đến trần trụi, hưởng thụ một cách ráo riết thì anh ta lại từ bỏ tất cả để đi tìm ảo ảnh hoang đường và kỳ diệu: “Tôi không có tiền bạc, công danh, không có gia đình để yêu thương lo nghĩ, không có bạn bè Tôi vui một mình, buồn bã một mình, mơ mộng một mình Nỗi cô đơn như gió quất vào lòng tôi ”

Trong Chảy đi sông ơi lại sáng lên vẻ đẹp nhân văn của hình tượng

chị Thắm Tin chân thành, yêu thương nhân ái, dịu dàng, sống giữa nhếch nhác ô trọc của cuộc đời, giữa “những con người tăm tối”, chị vẫn luôn vị tha: “Đừng trách họ thế Họ đói mà ngu muội lắm” Và cũng có lúc chị thốt lên lời than: “Con người vô tâm nhiều như bụi bặm trên đường” Phải chăng chính vì những con người vô tâm, tăm tối ấy mới làm nên bi kịch của đời chị? Khác với những ngư dân khác “có lệ không cứu những ai chết đuối”, chị Thắm đã cứu không biết bao người ở khúc sông này, và rồi chị chết đuối mà không ai cứu “Bao nhiêu năm chẳng hề có ai hỏi thăm nhà Thắm” Chị sống không nhà cửa gia đình, không tuổi tác địa vị, sống cô đơn một mình và chết cũng trong cô đơn

Nguyễn Huy Thiệp không chỉ viết về sự lạc lõng cô đơn của con người trong hiện tại, ông còn ngược dòng thời gian tìm về với những nỗi niềm cô đơn bất tận của những cõi đời ở quá khứ Ở đó, một Hồ Xuân Hương, một Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Đề Thám cũng đang rên rỉ đau đớn cho sự cô đơn của kiếp người

Bên cạnh con người cô đơn thì hình tượng nhân vật kiếm tìm cũng chiếm số lượng không ít Những nhân vật ra đi kiếm tìm là những người mang nặng trong lòng mình một niềm tin, một niềm khát khao sống Họ luôn tin vào những điều tốt đẹp trong cuộc đời dù chỉ là huyễn hoặc, hoang đường, vô lý và luôn khao khát tìm hiểu, chiếm lĩnh nó Trên hành trình ra

đi ấy, họ gặp sự thực ngang trái, đớn đau, từ đó họ nhận dần ra chân lý

Chương trong Con gái thủy thần luôn đi tìm Mẹ Cả - nhân vật huyền

thoại được người đời kể lại đã ám ảnh cả tuổi thơ Chương Bị mọi người chê cười nhưng niềm khát khao vươn tới sự thật vẫn thôi thúc Chương lên đường “trái tim tôi đã thuộc về nàng, về Mẹ Cả, về con gái thủy thần” Hành trình đi tìm Mẹ Cả của Chương thực chất chính là hành trình đi tìm Cái Đẹp, Cái Thiện nhưng mãi mãi đó chỉ là ảo ảnh không bao giờ xuất hiện, không bao giờ tồn tại

Ông Diểu trong Muối của rừng trên con đường tìm kiếm, săn đuổi

con mồi, bỗng nhiên loài hoa tử huyền xuất hiện trước mắt ông như một huyền thoại, như một điều đẹp đẽ, thiện căn gốc tích của loài người cứ chập chờn phía trước “Hoa tử huyền cứ ba chục năm mới nở một lần Người nào gặp hoa tử huyền sẽ gặp may mắn Hoa này màu trắng, vị mặn bé bằng đầu tăm, người ta gọi hoa này là muối của rừng Khi rừng kết muối, đấy là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc”

Chàng Trương Chi trong truyện ngắn cùng tên, như định mệnh, như

số phận muôn đời, chàng đi tìm Mị Nương, tìm nguồn khát khao và ý nghĩa cho cuộc đời mình Như bao cuộc tìm kiếm khác, chàng bắt gặp sự phi lý, tàn nhẫn của người đời Những ước mơ trong trẻo, đẹp đẽ của chàng bị người đời cười chê, hạ nhục, tiếng hát của chàng bị người ta vấy bẩn Để rồi cuối cùng chàng nhận ra điều chàng mong muốn, giá trị cuộc sống của chàng “không phải là Mị Nương, không chỉ là Mị Nương” Ý nghĩa thực của mỗi cá nhân là hát lên bài ca để ca ngợi giá trị thực của cuộc đời – giá trị vĩnh hằng và tuyệt đối là “tình yêu”, “vẻ đẹp tự nhiên” không phải

“trang sức và tài sản”, không phải “quyền lợi và danh dự hão huyền” Tình yêu ấy cất lên tiếng hát mới làm rơi nước mắt Mị Nương, mới làm dạt cả bọn hoạn quan và làm chàng bay lên, cao hơn hẳn họ

Các nhân vật kiếm tìm được xây dựng như những người luôn khao khát đi tìm, hướng về cái tuyệt đối, vĩnh hằng, về cái thiện, tìm điều có ý nghĩa trong cuộc đời Họ ra đi vì cảm thấy mình đang còn thiếu hụt một điều gì đó và niềm tin mang lại sự dai dẳng trong cái khát khao mãnh liệt muốn được chiếm lĩnh, tìm hiểu cuộc sống này Và trên con đường chông gai ấy, sự thực bày ra trước mắt khiến họ lại thấy cay đắng phũ phàng

Nhận xét về thế giới nhân vật trong Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vài cảm nghĩ, giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã khái quát "Nguyễn Huy

Thiệp có một thế giới nhân vật, cũng độc đáo Toàn những con người góc cạnh, gân guốc Người nào dường như cũng sống đến tận cùng cá tính của

mình Có loại như chui lên từ bùn lầy, rác rưởi, tâm địa đen tối, có loại lại như những bậc chí thiện, có thể bao dung cả kẻ xấu, người ác, thậm chí sẵn sàng chết vì đồng loại" [9, tr.459] Chính hệ thống nhân vật vô cùng đa dạng, phong phú ấy đã góp phần tạo nên thành công cho truyện ngắn của ông Rõ ràng nhân vật của ông không hiện lên đầy đủ mọi đường nét, cụ thể như trong văn chương truyền thống nhưng nó lại tạo một ấn tượng vô cùng sâu đậm trong lòng bạn đọc Nói như PGS Đặng Anh Đào “Chúng giống như các hình nhân cắt bằng giấy dán trên đèn cù, không có bề dày của quá khứ, của thời gian - chỉ vẻn vẹn trong khoảnh khắc của hiện tại, chiều dài của một truyện ngắn, không được bồi tiếp thêm về nội tâm - bởi nội tâm đã trút ra ngoài hành động” Có thể nói đây chính là điểm gặp gỡ nghệ thuật giữa Nguyễn Huy Thiệp và Milan Kundera: cùng xây dựng hệ thống nhân vật được lược bỏ tất cả những chi tiết không cần thiết, chỉ giữ lại những nét khái quát nhất có khả năng làm nổi bật sứ mệnh mà nhà văn trao cho nhân vật đó

1.2 Hệ thống tình tiết truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, tình tiết là “diễn biến của cốt truyện, đơn

vị của hành động trong tác phẩm tự sự, kịch, thể hiện một sự việc xảy ra trong một khoảng thời gian, không gian có thể xác định được Tình tiết không nhất thiết hợp với cốt truyện, một yếu tố cốt truyện có thể được trình bày qua nhiều tình tiết sắp xếp các tình tiết trong trần thuật là một yêu cầu quan trọng của kết cấu”

Như vậy, tình tiết là những chi tiết được sắp xếp theo một trình tự nào đó, phù hợp với dụng ý nghệ thuật của tác giả nhằm tạo nên kết cấu của một tác phẩm văn chương Các tình tiết xuất hiện không phải đơn thuần chỉ là sự ngẫu nhiên mà do cách sắp đặt, lắp ráp của người sáng tạo Với Milan Kundera, các tình tiết truyện của ông tuân thủ theo bốn tiếng gọi:

Tiếng gọi của trò chơi, Tiếng gọi của giấc mơ, Tiếng gọi của tư duy, Tiếng

gọi của thời gian Đối chiếu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vào quan niệm

của Milan Kundera, ta nhận ra tình tiết trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp cũng đi theo những “tiếng gọi” này mà đặc biệt là ở hai tiếng gọi

“Tiếng gọi của trò chơi” và “Tiếng gọi của giấc mơ”

1.2.1 Hệ thống tình tiết truyện tuân theo “tiếng gọi của trò chơi”

Theo Milan Kundera, nhà văn có khả năng chơi và tạo nên trò chơi trong sáng tác Bản chất của trò chơi nghệ thuật là tạo nên một mô hình đời sống bằng trí tưởng tượng phong phú trên cơ sở "những điều trông thấy" Nguyễn Huy Thiệp cũng tạo cho mình một sân chơi mới và dẫn dắt người đọc đi vào thế giới khá mới mẻ so với thế giới tiểu thuyết mà bạn đọc Việt Nam thường đón nhận Chính vì tạo nên một thế giới mang đặc điểm trò chơi nên thế giới nghệ thuật của Nguyễn Huy Thiệp không tựa vào cốt truyện kiểu có đầu có cuối như văn học truyền thống mà mang vẻ mặt hỗn độn hơn nhiều

Dễ thấy trong trang viết của Nguyễn Huy Thiệp một kết cấu truyện

đa thanh, đa chiều đầy hỗn tạp Điều đó trước hết thể hiện ở vai trò của nhà văn trong truyện Nếu như trong các tác phẩm văn chương trước đây, nhà văn - người kể chuyện thường đem đến cho người đọc một câu chuyện nào

đó, từ đó phát biểu những ý niệm, quan điểm của mình về con người, về cuộc sống thì Nguyễn Huy Thiệp với tư cách là một nhà văn đã hoàn toàn mất thực quyền trong tác phẩm Ông chỉ có quyền tổ chức tác phẩm mà không có quyền lấy những phát ngôn của mình làm thước đo cho các vấn

đề mà mình đặt ra Nói cách khác, cũng như trong một cuộc chơi, Nguyễn Huy Thiệp chỉ đóng vai người quản trò, không được tùy tiện can thiệp vào những hành động của người chơi Lời kể trong văn ông đầy tính khách quan, khách quan đến dửng dưng, lạnh lùng, tàn nhẫn Người đọc hiểu được cốt truyện, hiểu được tính cách nhân vật thông qua một chuỗi những

sự kiện, hành động, lời nói của nhân vật chứ không phải qua những lời nhận xét của tác giả Và cũng vì vai trò của người kể bị tước đi đến mức tối

đa nên ông không thể tự mình đưa ra những kết truyện theo cái nhìn của bản thân Đó cũng chính là lý do khiến ta thấy vì sao trong truyện ngắn của ông có những kết thúc mở kiểu đoạn kết 1, đoạn kết 2, đoạn kết 3 cho người đọc tự liên tưởng, giả tưởng theo suy nghĩ của từng người như trong

truyện Vàng lửa

Như vậy, nhiệm vụ của người dẫn truyện chỉ là tổ chức cho các nhân vật trong truyện chơi hết cuộc chơi của mình Và cách tổ chức ấy thực sự rất đa dạng Có thể nhận ra ở nhiều tình tiết của truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện các kiểu trò chơi như trò chơi đóng vai, hoán đổi, trò chơi kỵ húy, trò chơi phù thủy Trong đó mỗi kiểu trò chơi ấy lại thể hiện kết cấu khá độc đáo của tác phẩm

Trước hết là kiểu trò chơi đóng vai, hoán đổi Nhân vật trong truyện Nguyễn Huy Thiệp có sự thay bậc đổi ngôi khá rõ Điển hình là truyện

Sang sông, người ta có cảm giác như tất cả mọi sợi dây nối cái trật tự xã

hội này đã bị tác giả dứt tung, bộ mặt thật của nó được phơi bày trần trụi qua ngòi bút trần thuật của tác giả Trên chuyến đò tập hợp đủ các thành phần: nhà sư, nhà giáo, nhà thơ, hai tên buôn đồ cổ, hai mẹ con, một cặp tình nhân, một tên cướp và chị lái đò Nghĩa là chuyến đò ấy chở sang sông

cả những con người được xã hội kính trọng, được xã hội tôn vinh như nhà

sư, nhà giáo, nhà thơ và cả những kẻ được xem là xấu xa, là hiện thân cho cái ác như tên cướp Nhưng rồi cuối cùng, đằng sau cái vẻ đạo mạo đại diện cho chân - thiện - mỹ ấy lại là những tâm hồn tăm tối, dửng dưng với con người, với cuộc đời Đặc biệt là hình ảnh nhà sư - kẻ đã được Phật giác ngộ, đã thành chính quả, lẽ ra phải biết vị tha, “cứu khổ cứu nạn” thì lại lộ

rõ bản chất ích kỷ, hèn kém Nhà thơ, nhà giáo cũng vậy Chỉ duy nhất một người ra tay nghĩa hiệp, đập vỡ chiếc bình quý để cứu đứa bé thoát chết trước những toan tính độc ác của hai gã con buôn và trở thành “một anh hùng, một nhà cải cách, một nhà cách mạng” Như vậy, kẻ đóng vai nhà sư thực chất lại không phải nhà sư Kẻ đóng vai tên cướp thực chất chẳng phải

tên cướp Chỉ qua một hành động thôi nhưng tên cướp vụt chốc trở thành anh hùng, “thậm chí rất có thể y trở thành Phật theo quan điểm của nhà Phật” Và như vậy, hai nhân vật đóng vai kẻ cướp và nhà sư đã hoán đổi vị trí, chức năng cho nhau, tạo nên trò chơi đóng vai hoán đổi đầy bất ngờ, kịch tính mà chứa đựng nhiều dụng ý sâu xa của tác giả

Thứ hai, theo Trần Đình Sử, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp còn sử dụng kiểu “trò chơi không kỵ húy” Quả thật, lời nói của các nhân vật trong truyện dường như không theo một trật từ tôn ti mà truyền thống đặt ra Nó

thể hiện ở những đoạn đối thoại giữa cha con nhà ông Kiền trong Không có vua, những lời nói của Vinh Hoa với vua Quang Trung, Gia Long hay những lời nhận xét của Phăng về Gia Long, Nguyễn Du (Vàng lửa, Phẩm tiết) Chẳng hạn, sau khi nghe Vinh Hoa đàn hát, Quang Trung hỏi nhỏ:

“Vận Tây Sơn được mấy đời?” Vinh Hoa bảo: “Sao không hỏi được bao nhiêu ngày” hay khi Vinh Hoa nói với vua Gia Long “Bệ hạ muốn làm vua

gà, vua vịt hay sao?” Những lời đó thực sự là những lời phạm húy rất nặng

nề, lẽ ra phải bị chém đầu nhưng Quang Trung và Gia Long không làm vậy, thậm chí còn không để tâm đến bởi họ tuân theo luật chơi mà Nguyễn Huy Thiệp đã đặt ra: luật chơi không kỵ húy Hình như dưới ngòi bút của anh không có vùng cấm nào cả, không có sự vật nào mà anh không gọi bằng tên của nó, từ những ý nghĩ, hành động đen tối, vô đạo nhất của nhân vật cho đến những xung động khao khát tình dục thầm kín nhất Tính chất không kị huý như một luật chơi đã xé bỏ một số quy ước văn hoá, cho phép nhà văn thọc bút xuống đáy sâu của cuộc đời, phơi bày tất cả ra ánh sáng

Như vậy, với cách sử dụng lối kể chuyện của một người đứng ngoài cuộc, chỉ đơn thuần là dẫn dắt nhân vật chơi đúng trò chơi của mình, đưa vào trang truyện những tình tiết mang dáng dấp của những trò chơi và những đoạn trữ tình ngoại đề nhằm tạo nên tính bí ẩn, khơi gợi trí tò mò của người đọc khi tham gia vào những cuộc chơi đó, Nguyễn Huy Thiệp đã thật sự thành công khi để những kết cấu truyện của mình đi theo “tiếng gọi

của trò chơi”, từ đó làm bật lên từng lớp ý nghĩa sâu xa, thâm thúy Ông đã thực tế hóa những lý thuyết của nhà văn Pháp vào những trang văn của mình Ông đã đưa người đọc đi từ trò chơi này đến trò chơi khác để rồi người đọc tự nhìn nhận ra bức tranh hiện thực xã hội và những thông điệp

mà mình muốn gửi gắm Qua những trò chơi ấy, tác giả không phải nói nhiều, miêu tả nhiều mà tính cách nhân vật, sự thật cuộc sống cứ từ từ hiển hiện Nó bộc lộ những khám phá mới về tính hỗn loạn, bi đát của cuộc sống

và khám phá bản ngã con người Có thể nói, Nguyễn Huy Thiệp đã chọn cho mình một cách thức khá hữu hiệu để làm nảy lên giá trị nhân bản trong tác phẩm của mình Bởi lẽ, coi tất cả như một trò chơi của cuộc đời, nhân vật không phải gồng mình lên giữ trọn hình tượng, thực hiện trách nhiệm to lớn mà thời đại đặt ra như những nhân vật sử thi trước đó Trái lại, nhân vật

có không gian để bộc lộ cái tôi chân thành nhất, được sống tự do, hết mình với bản thể Cũng trong trò chơi ấy, thế giới thực và thế giới ảo mới có thể đàn cài, hòa quyện vào nhau, tạo nên lớp sương mờ mịt vấn vít tâm trí độc giả Người đọc dễ dàng bị cuốn vào trong luật chơi được tạo nên bởi bàn tay điều khiển đầy ma lực của người viết Nếu như trước đây, văn chương Việt Nam chủ yếu được viết bằng bút pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa, mọi điều miêu tả trong thơ văn đều phải mang tính chất tái hiện cuộc đời theo kiểu: “Áo anh rách vai, Quần tôi có vài mảnh vá” thì đến Nguyễn Huy Thiệp, ông đã phá vỡ kiểu văn chương ấy với những tìm tòi mới lạ hơn Và với cách thức sử dụng “tiếng gọi của trò chơi”, ông thực sự đã thổi hồn vào thế giới văn chương, tìm thấy thực đơn phù hợp cho thị hiếu của độc giả đương đại

1.2.2 Hệ thống tình tiết truyện tuân theo “tiếng gọi của giấc mơ”

Giấc mơ chính là bản thể của vô thức Nếu như các biểu tượng khác hoạt động độc lập thì biểu tượng giấc mơ là một biểu tượng vô cùng phức tạp không phải chỉ vì nó gắn với vùng tiềm thức, vô thức mà con người khó nắm bắt được mà còn là vì để cắt nghĩa giải thích giấc mơ, người ta phải

thông qua các biểu tượng khác - các biểu tượng xuất hiện trọng giấc mơ Như vậy, biểu tượng giấc mơ chứa trong nó nội hàm của có thể rất nhiều những biểu tượng khác Chính vì thế chúng ta sẽ có một nguồn tri thức dồi dào biết bao về chính chúng ta và về nhân loại, nếu như chúng ta luôn luôn nhớ đến nó và biết giải thích biểu tượng giấc mơ

Milan Kundera đặc biệt nhạy cảm với bốn tiếng gọi trong đó có

“tiếng gọi của giấc mơ”: “Sự tưởng tượng bị ngủ quên trong thế kỷ XIX được Franz Kafka thình lình đánh thực dậy, và ông đã thành công trong cái việc mà những nhà siêu thực sau ông đã cố sức nhưng không thật sự làm được: trộn lẫn cái mơ và cái thật Quả vậy, đó là một tham vọng mỹ học lâu đời của tiểu thuyết, đã từng được Novalis tiên cảm, nhưng nó đòi hỏi nghệ thuật phải thực hiện một thuật luyện đan mà một trăm năm sau chỉ Kafka mới khám phá ra được Khám phá vĩ đại này là cuộc khai mở bất ngờ chứ không chỉ là bước hoàn thiện của một quá trình tiến hóa có thể bùng nổ như trong một giấc mơ và tiểu thuyết có thể vượt qua đòi hỏi trông chừng có vẻ tất yếu phải giống thật” Nói rõ hơn, ông coi trọng phần giấc mơ trong mỗi con người hơn là những gì mà con người biểu hiện Bởi thế mà ông khẳng định: “Tiểu thuyết khảo sát không phải hiện thực mà khảo sát cuộc sống

Và cuộc sống không phải những gì đang diễn ra, cuộc sống là vùng các khả năng của con người, tất cả những gì con người có thể trở nên, tất cả những

gì nó có thể Các nhà tiểu thuyết vẽ nên tấm bản đồ cuộc sống bằng cách khám phá ra khả năng này hay khả năng khác của con người”

Là một nhà văn luôn chú ý xây dựng nên trong tác phẩm mình những biểu tượng mang tầm tư tưởng sâu sắc, Nguyễn Huy Thiệp cũng tìm về với biểu tượng giấc mơ như một ám ảnh nghệ thuật đặc sắc Trong cái nhìn của Nguyễn Huy Thiệp, con người ngoài những ý thức xã hội còn có bản năng

tự nhiên và đời sống tâm linh trong đó cái vô thức, tiềm thức, trực giác là những nhân tố quan trọng giúp ta có thể khám phá ra quy luật nhân quả không thể giải thích bằng quy luật vận động của xã hội… Sáng tác của