Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn) ở trường trung học phổ thông dân tộc miền núi, tỉnh nghệ an

Các nhà lí luận dạy học, cũng như nhiều giáo viên tâm huyết với nghề đang trực tiếp giảng dạy đã nhiều lần đề cập đến hàng loạt nguyên nhân của sự giảm sút chất lượng môn lịch sử, trong

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

GS TS NGUYỄN THỊ CÔI

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS TS Nguyễn Thị Côi - người trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tận tình trong quá trình tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn thầy, cô giáo trong tổ bộ môn phương pháp dạy học lịch sử, khoa lịch sử, Khoa Sau đại học - Trường Đại học Vinh cùng các thầy, cô khoa Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cùng bạn bè và đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Kính chúc GS TS Nguyễn Thị Côi cùng toàn thể thầy cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp sức khỏe và hạnh phúc

Vinh, tháng 10 năm 2012

Học viên

Nguyễn Thị Bình

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 10

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 11

5 Cơ Sở Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 11

6 Giả thiết khoa học 12

7 Đóng góp của luận văn 12

8 Ý nghĩa của luận văn 12

9 Bố cục của luận văn 13

Chương 1 VẤN ĐỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ BÀI HỌC LỊCH SỬ Ở LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) TRONG CÁC TRƯỜNG THPT - DTNT MIỀN NÚI TỈNH NGHỆ AN LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 14

1.1 Cơ sở lí luận 14

1.1.1 Quan niệm bài học lịch sử ở trường phổ thông 14

1.1.2 Khái niệm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử 21

1.1.3 Xuất phát điểm của vấn đề 28

1.1.4 Tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp12 (chương trình chuẩn) ở các trường THPT - DTNT miền núi tỉnh Nghệ An 35

1.2 Cơ sở thực tiễn 42

1.2.1 Vị trí địa lí, kinh tế - xã hội 42

1.2.2 Chất lượng dạy học môn lịch sử ở trường THPT - DTNT (điều tra qua trường Quỳ Châu) 43

1.2.3 Nguyên nhân của thực trạng và định hướng phát triển 49

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BÀI HỌC

LỊCH SỬ LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở CÁC TRƯỜNG THPT - DTNT MIỀN NÚI NGHỆ AN THỰC

NGHIỆM SƯ PHẠM 52

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình lịch sử lớp 12 52

2.1.1 Vị trí 52

2.1.2 Mục tiêu 53

2.1.3 Nội dung cơ bản của chương trình lích sử 12 (chương trình chuẩn) 59

2.2 Một số yêu cầu khi lựa chọn biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường THPT - DTNT miền núi tỉnh Nghệ An 67

2.2.1 Biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử phải góp phần thực hiện mục tiêu môn học 67

2.2.2 Biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử phải giúp cho học sinh nắm vững kiến thức cơ bản của bài học 68

2.2.3 Biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử phải thể hiện sự linh họat, sáng tạo của giáo viên 69

2.2.4 Các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử phải góp phần đổi mới phương pháp dạy học lịch sử 70

2.3 Một số biện pháp sư phạm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn) ở trường THPT - DTNT miền núi Nghệ An Thực nghiệm sư phạm 71

2.3.1 Lựa chọn nội dung bài học phải khoa học, vừa sức phù hợp với trình độ nhận thức học sinh 71

2.3.2 Phát triển tính tích cực, độc lập nhận thức của học sinh để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử 77

2.3.3 Tăng cường tính hình ảnh, tính cụ thể để tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh khi tiến hành bài học 83

2.3.4 Sử dụng đa dạng kết hợp khéo léo, hợp lí các phương pháp dạy học, trong đó cần chú ý tới dung lượng phương pháp 87

2.3.5 Kết hợp nhuần nhuyễn các dạng hoạt động học tập nhằm phát

huy tính tích cực, độc lập của học sinh và xây dựng mỗi quan hệ

tương hỗ trong học tập 90

2.3.6 Hướng dẫn học sinh phương pháp học tập nhất là phương pháp tự học 94

2.3.7 Tổ chức giờ học hiệu quả 100

2.4 Thực nghiệm sư phạm 106

2.4.1 Mục đích thực nghiệm 106

2.4.2 Đối tượng thực nghiệm 106

2.4.3 Nội dung thực nghiệm 106

2.4.4 Phương pháp thực nghiệm 107

2.4.5 Kết quả thực nghiệm 108

KẾT LUẬN 110

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 113 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật phát triển hết sức mạnh

mẽ, cùng với nó là xu thế quốc tế hóa, toàn cầu hóa lôi kéo hầu hết các quốc gia dân tộc trên thế giới vào quá trình hội nhập.Với tình hình thế giới như hiện nay, đặt ra nhiều thời cơ và thách thức cho các quốc gia dân tộc trên thế giới trong đó có Việt Nam

Trong bối cảnh đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhân dân ta tiến hành công cuộc đổi mới, mở cửa hội nhập với thế giới bên ngoài Để góp phần không nhỏ vào thành công của công cuộc đổi mới và hội nhập với thế giới bên ngoài thì giáo dục cần phải được coi trọng hàng đầu thể hiện: “Giáo dục là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước, phải nâng cao chất lượng giáo dục; giáo dục là bộ phận quan trọng hàng đầu của kế hoạch phát triển kinh tế xã hội đối với từng địa phương, từng khu vực và cả nước; cần có những chính sách ưu tiên giáo dục cao nhất cho giáo dục; phát triển giáo dục gắn với nhu cầu phát triển kinh tế xã hội” [36; 47]

Trong văn kiện của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (1991) của Đảng ta đã khẳng định mục tiêu của giáo dục và đào tạo nhằm: “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có tri thức và có tay nghề, có năng lực thực hành, tự chủ, năng động và sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [44; 81] Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) tiếp tục khẳng định: “Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học công nghệ, phải đựơc xem là quốc sách hàng đầu Đầu tư cho giáo dục đào tạo là đầu tư phát triển” và “Giáo dục và đào tạo

có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài,

góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam” [17; 77]

Trong luật Giáo dục năm 2005 (sửa đổi bổ sung năm 2009) đã xác định mục tiêu giáo dục “Mục tiêu giáo dục là đào con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc” [31; 6]

Đảng và Nhà nước ta đã nhận thức rõ tầm quan trọng của giáo dục đối với sự phát triển của đất nước Có thể nói, không có sự tiến bộ và thành đạt nào lại tách khỏi sự tiến bộ và thành đạt trong giáo dục của mỗi quốc gia Ngày nay, thế giới luôn nói tới tăng trưởng bền vững Muốn thực hiện điều

đó, cần có sự cân bằng con người với tự nhiên, giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần Trong giáo dục, vấn đề cân bằng giữa các môn học tự nhiên và môn học xã hội là điều cần thiết

Nhà trường phổ thông có trách nhiệm to lớn trong việc đào tạo thế hệ trẻ, để phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước Trong

sự nghiệp giáo dục đó, bộ môn lịch sử phải đóng góp phần đắc lực trong việc đào tạo con người mà Đảng ta đã đề ra, đó là “Môn lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch

sử dân tộc và lịch sử thế giới, góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội’’ [4; 3]

Có thể nói, so với các môn học khác, môn lịch sử có vai trò và ý nghĩa

to lớn trong việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện học sinh Để khai thác hết ưu thế môn lịch sử trong việc giáo dục thế hệ trẻ, có thể nói việc

nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, đặc biệt là bài học ở chương trình lớp 12 là điều rất cần thiết của mỗi người giáo viên lịch sử

Trong những năm gần đây, chất lượng dạy học môn lịch sử chưa cao, chưa hoàn thành tốt nhiệm vụ của bộ môn Cụ thể là, nhiều thí sinh thi tốt nghiệp, cao đẳng, đại học điểm không môn lịch sử Riêng ở huyện miền núi Nghệ An như huyện Quỳ Châu vấn đề học các môn xã hội nói chung môn lịch

sử nói riêng rất cần nhiều giải pháp để nâng cao chất lượng bộ môn

Các nhà lí luận dạy học, cũng như nhiều giáo viên tâm huyết với nghề đang trực tiếp giảng dạy đã nhiều lần đề cập đến hàng loạt nguyên nhân của

sự giảm sút chất lượng môn lịch sử, trong đó có quan tâm tới vấn đề làm thế nào để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông Số giáo viên giỏi có phương pháp dạy tốt, có kinh nghiệm, tận tâm với nghề nghiệp đều đảm bảo được chất lượng giờ dạy của mình, thu hút được sự say mê hứng thú học tập của học sinh đối với bộ môn Nhưng số giáo viên này còn quá ít ỏi theo yêu cầu Còn lại hầu hết các giờ học lịch sử còn quá khô khan, buồn tẻ không thu hút được sự chú ý của học sinh, không tạo được hứng thú học tập

bộ môn cho học sinh Tình trạng đó do nhiều nguyên nhân, trong đó phải kể tới việc nhiều giáo viên chưa quan tâm tới vấn đề làm thế nào để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử Vì vậy chất lượng môn học chưa đáp ứng được yêu cầu về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển học sinh Đặc biệt học sinh lớp 12,

là năm cuối cấp các em cần nắm chắc kiến thức và hoàn thiện kĩ năng bộ môn, chuẩn bị cho hai kì thi quan trọng sắp tới đó là thi tốt nghiệp và đại học Nên vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp 12 chương trình chuẩn cho học sinh nói chung và học sinh miền núi Nghệ An là điều hết sức bức thiết

Xuất phát từ những lí do trên, là một giáo viên trực tiếp dạy học môn lịch sử ở trường Trung học phổ thông- dân tộc Nội Trú (THPT-DTNT) Tôi

đã chọn đề tài: “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp 12

(chương trình chuẩn) ở trường THPT - DTNT miền núi,tỉnh Nghệ An” làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Lịch sử vấn đề

Vấn đề bài học nói chung nâng cao hiệu quả bài học lịch sử nói riêng, cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới, thể hiện sự quan tâm của các nhà nghiên cứu cũng như giáo viên tới vấn đề làm thế nào để nâng cao hiệu quả bài học ở trường phổ thông

* Tài liệu nước ngoài:

- T.S Đai Ri trong cuốn Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào? Đã đưa

ra những yêu cầu quan trọng của một giờ học, giờ học phải có tính hoàn chỉnh

và chặt chẽ ở mức độ cao và phải đưa lại những kết quả thiết thực Ông đã đưa ra 14 yêu cầu quan trọng cho một giờ học tốt và cho rằng một giờ học đạt hiệu quả cao bản thân giáo viên cần có sự chuẩn bị tốt mọi mặt, bài học phải đạt hiệu quả trên cả ba mặt: Hình thành kiến thức, giáo dục học sinh và có tác dụng phát triển toàn diện học sinh “Việc xác định một cách đúng đắn ý nghĩa của giờ học trong hệ thống kiến thức lịch sử và từ đó, xác định được phần đóng góp chủ yếu của giờ học vào quá trình hình thành kiến thức, thế giới quan khoa học, đạo đức cộng sản chủ nghĩa, vào quá trình phát triển các năng lực và vào quá trình hình thành toàn bộ nhân cách con người mới” Ông còn nhấn mạnh, cần vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực độc lập của học sinh mà ông gọi là tư duy tự lập “Hoạt động nhận thức có tính độc lập của học sinh được xem là điều kiện bắt buộc đối với một giờ học được tổ chức một cách khoa học và có hiệu quả cao” [15; 8]

Ngoài ra, bài học cần tăng tính tính cụ thể, tính hình ảnh và chất lượng

sự kiện và cần vận dụng cấu trúc dạy học nêu vấn đề để đạt hiệu quả cao nhất

- A.A Vaghin, trong cuốn Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ

thông với việc sử dụng tốt đồ dùng trực quan, SGK và các nguồn tài liệu tham khảo để nâng cao chất lượng dạy học

* Tài liệu trong nước:

Phạm Viết Vượng, một nhà giáo dục học đã khẳng định: “ dạy học phải phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, tự giác và sáng tạo của học sinh,

đó là nguyên tắc quan trọng để nâng cao hiệu quả bài học” [47; 81] Một trong những yêu cầu của việc nâng cao hiệu quả bài học là phát huy được tính cực, tự giác, độc lập và sáng tạo của học sinh, học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên

GS TSKH Thái Duy Tuyên, trong tác phẩm Những vấn đề cơ bản của

giáo dục học hiện đại cũng bàn tới vấn đề phương pháp đào tạo bồi dưỡng

cần “chuyển từ truyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng, trò chép sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp nhận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có hệ thống và

có tư duy phân tích tổng hợp; phát triển các năng lực của mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh, sinh viên trong quá trình học

tập, hoạt động tự quản trong nhà trường và tham gia các hoạt động xã hội”

[42; 127] Như vậy, tác giả cũng rất quan tâm tới phương pháp dạy học làm sao chuyển từ phương pháp người học thụ động, sang phương pháp người học chủ động, tích cực trong học tập, từ đó hoàn thành việc tự giáo dục và hình thành kĩ năng, kĩ xảo trong cuộc sống

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” do Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị (chủ biên) xuất bản năm 2000 trong chương VII đã đề cập tới bài học lịch sử ở trường phổ thông, như quan niệm như thế nào là bài học lịch sử, các loại bài học lịch sử và nêu ra một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông Hiệu quả của bài học phải thể hiện được trên ba mặt: Hình thành được kiến thức cơ bản, đạt được yêu cầu giáo dục đề ra và

phát triển toàn diện học sinh, đó là các năng lực nhận thức như: Tri giác, trí

tưởng tượng, trí nhớ, tư duy, kĩ năng thực hành bộ môn

Trong cuốn “Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” do GS.TS Phan Ngọc Liên (chủ biên) cùng nhiều tác giả khác, trong bài viết “Chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông lí luận- thực trạng và giải pháp” cũng đã đề cập tới hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông như “Dạy, học lịch sử ở trường phổ thông là nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của lịch sử dân tộc và xã hội loài người Trên cơ sở đó, giáo dục cho học sinh những tư tưởng, tình cảm đúng đắn (niềm tin lí tưởng, tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, lòng yêu nước, kính yêu các bậc tiền bối) và rèn luyện các kĩ năng nhận thức, năng lực thực hành, kĩ năng kĩ xảo ” [24; 363] Như vậy, bài viết cũng đặt ra tiêu chí nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông

là phải đạt ba mục tiêu về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển và người giáo viên dạy lịch sử cần quan tâm tới vấn đề nâng cao hiệu quả từng bài học

Cũng trong cuốn sách này, trong bài viết của tác giả Nguyễn Văn Chiến

“Một số yêu cầu đổi mới việc dạy học lịch sử đối với học sinh các vùng dân tộc thiểu số” Đã nêu lên được thực trạng dạy và học lịch sử ở các vùng dân tộc thiểu số, đồng thời cũng nêu ra một số biện pháp để nâng cao chất lượng môn lịch sử ở những vùng này, trong các bài học, người giáo viên cần “Do học sinh miền núi tư duy rất cụ thể, nên trong các bài học giáo viên cần giảm bớt những thuật ngữ khó, xa lạ và những khái niệm mang tính trừu tượng phải tăng cường kênh hình, tranh ảnh màu,hướng dẫn học sinh trình bày ngôn ngữ việt và diễn đạt việt” [24; 515] Tác giả đã nêu ra thực trạng học lịch sử

và một số biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bài học ở những khu vực miền núi

Trong cuốn “phương pháp dạy học lịch sử” do Phan Ngọc Liên (chủ biên) cùng các tác giả Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng Tập 2, Nxb Đại

Học Sư Phạm, xuất bản năm 2009 Phần thứ năm, đã đề cập tới bài học lịch

sử ở trường phổ thông và các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử:

- Việc lựa chọn nội dung bài học phải đảm bảo tính khoa học, tính vừa sức

- Phát triển các hoạt động nhận thức tích cực, độc lập, nhất là tư duy độc lập sáng tạo của học sinh

- Trình bày của giáo viên phải thật sinh động, gợi hình ảnh và gây xúc cảm mạnh mẽ cho học sinh

- Sử dụng một cách đa đa dạng, kết hợp nhuần nhuyễn, hợp lí các phương pháp dạy học

- Tổ chưc giờ học hiệu quả

- Đổi mới việc kiểm tra đánh giá kết quả bài học

Nguyễn Thị Côi (chủ biên), trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” Nxb Đại học Sư phạm

Hà Nội 2006 Cũng đã lí giải về hiệu quả bài học lịch sử phải đạt được “hình thành kiến thức, kết quả giáo dục và phát triển toàn diện học sinh” [11; 33] Đồng thời cũng đưa ra các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông

Nguyễn Thị Côi (chủ biên), cùng một số tác giả, trong cuốn Rèn luyện

kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử cũng đưa ra những biện pháp để nâng

cao chất lượng môn lịch sử nói chung và bài học lịch sử nói riêng Người giaó viên lịch sử cần phải có các kĩ năng cơ bản để nâng cao chất lượng môn sử như: Kĩ năng diễn đạt, kĩ năng sử dụng bảng đen, sử dụng đồ dùng trực quan,

kĩ năng sử dụng SGK cũng như tài liệu tham khảo

Trong Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên THPT chu kì 3 giai đoạn 2004-

2007, Chuyên đề 5, Chương II cũng đã đề cập tới vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông, yêu cầu giáo viên phải thật linh hoạt trong nghệ thuật sư phạm để đạt hiệu quả cao nhất

Vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông cũng được nhiều tạp chí khoa học cũng như các hội thảo bàn tới Tạp chí Giáo dục

số 8/1988, đăng bài viết của Lương Ninh và Nguyễn Thị Côi Kinh nghiệm

Đairi với việc dạy môn lịch sử, đã nói lên mối quan hệ giữa nội dung SGK và

bài giảng trên lớp, các yêu cầu của bài học lịch sử

Tạp chí giáo dục số 155 (2/ 2007), PGS TS Trịnh Đình Tùng có bài

viết Để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử ở trường phổ thông

Ông đã khẳng định: “Để nâng cao chất lượng môn lịch sử hiện nay cần tập trung vào hai khâu chính là tập trung vào hoạt động của thầy và trò, phương pháp dạy và phương pháp học có vai trò quyết định nhất Dạy cách học cho học sinh, học sinh học dưới sự điều khiển hướng dẫn của giáo viên” [41; 24]

Trong bài viết “Kết hợp các dạng hoạt động học tập để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông” của GS TS Nguyễn Thị Côi Tạp chí Giáo Dục số 197 (kì 1- 9/2008) nêu lên tầm quan trọng của bài học lịch sử ở trường phổ thông “Đó là hình thức cơ bản bắt buộc của việc tổ chức quá trình thống nhất giữa giảng dạy và học tập Muốn nâng cao chất lượng dạy học bộ môn trước hết phải nâng cao hiệu quả của từng bài học” [10; 30] Tác giả cũng nêu lên các hoạt động học tập để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử: Hoạt động toàn lớp, hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm “Kết hợp các dạng hoạt động hoc tập trong dạy học lịch sử có tác dụng thiết thực để phát huy tính tích cực của học sinh nhằm nâng cao hiệu quả bài học” [10; 31]

Tạp chí Giáo Dục số 221 (kì1- 9/2009), trong bài viết “Thiết kế bài học

lịch sử ở trường phổ thông theo tinh thần đổi mới” của GS TS Nguyễn Thị

Côi đã đề cập tới vấn đề bài học lịch sử ở trường phổ thông “Bài học lịch sử

là hình thức cơ bản của việc tổ chức quá trình thống nhất giữa giảng dạy và học tập , tiến hành bài học là điều tất yếu bắt buộc ở trường phổ thông” [9; 36], phải thiết kế bài học theo tinh thần đổi mới từ chỗ lấy người dạy làm

trung tâm sang lấy người học làm trung tâm, phát huy tính tích cực của người học, từ đó đạt mục tiêu của bài học là: Để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm hồn các em, làm cho các em yêu thích những vấn đề đã học và biết vận dụng chúng một cách linh động một cách linh động vào cuộc sống, tùy thuộc vào phương pháp của từng giáo viên để nâng cao hiệu quả từng bài học lịch sử cũng như chất lượng bộ môn

Tạp chí Giáo Dục số 229 (kì 1- tháng 1/2010), Tác giả Thạc sĩ Ngô Thị

Lan Hương có bài viết “Một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy

học lịch sử ở trường THPH tỉnh Hà Giang”, đã nêu ra thực trạng của dạy học

lịch sử ở tỉnh Hà Giang nói riêng và các vùng miềm núi nói chung, đồng thời tác giả cũng đưa ra các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở tỉnh Hà Giang như:

- Lựa chọn kiến thức cơ bản đảm bảo tính vừa sức

- Tăng cường tính cụ thể, tính hình ảnh trong bài giảng

- Tăng cường tổ chức trao đổi đàm thoại tạo điều kiện cho học sinh giải quyết các vấn đề độc lập

- Tổ chức, kết hợp nhuần nhuyễn các hoạt động học tập nhằm phát huy tính tích cực tự giác của mối cá nhân và xây dựng mối quan hệ tương tác hỗ trợ

- Hướng dẫn cho học sinh phương pháp học tập nhất là phương pháp tự học

- Tăng cường sử dụng tài liệu lịch sử địa phương để hỗ trợ cho dạy học lịch sử dân tộc

Ngoài ra, một số khóa luận tốt nghiệp Đại Học và Cao học cũng đã lấy

đề tài nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông làm đề tài nghiên cứu như luận văn cao học của Phạm Văn Tại với đề tài “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở miền núi tỉnh Hà Tây”, luận văn cũng đã

đề cập tới thực trạng của dạy học lịch sử nói chung ở tỉnh Hà Tây nói riêng và đưa ra những biện pháp thích hợp để nâng cao chất lượng bài học lịch sử

Như vậy, trong tất cả cả những tài liệu trình bày ở trên đã ít nhiều đề cập tới vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông nói chung và các khu vực miền núi nói riêng Đây là cơ sở lí luận quan trọng giúp chúng tôi tìm hướng giải quyết các nhiệm vụ của đề tài, những kết quả nghiên cứu trên tôi đã tham khảo và kế thừa, phát triển để hoàn thành luận văn

Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng, cho đến nay chưa có một công trình nào đi sâu tìm hiểu đầy đủ và có hệ thống vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch

sử lớp 12 (chương trình chuẩn) ở miền núi tây Nghệ An Vì vậy, tôi đã mạnh dạn

chọn đề tài “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp 12

(chương trình chuẩn) ở các trường THPT - DTNT miền núi tỉnh Nghệ An”

Thực hiện đề tài này tôi mong muốn góp phần nhỏ vào việc nâng cao hiệu quả bài học lịch sử nói chung và nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở các huyện miền núi nói riêng Đồng thời bản thân tôi cũng nâng cao trình độ chuyên môn cũng như nghiên cứu khoa học

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu lí luận dạy học lịch sử, lí luận về tâm lí học, giáo dục học,

tâm lí lứa tuổi học sinh có liên quan tới đề tài đang nghiên cứu

- Tiến hành điều tra thực tiễn tình hình dạy học lịch sử ở các trường THPH- DTNT miền núi tỉnh Nghệ An

- Tìm hiểu nội dung lịch sử lớp 12, để đề ra những biện pháp hữu hiệu đối với đặc thù trường miền núi với đa sốlà con em dân tộc thiểu số

- Thực nghiệm sư phạm một số bài trong SGK lớp 12 (chương trình chuẩn), từ đó đề xuất những biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

5 Cơ Sở Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở Phương pháp luận của đề tài

- Dựa trên quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và nhà nước về Giáo dục- Đào tạo

- Dựa trên quan điểm lí luận giáo dục học, tâm lí học, phương pháp dạy học lịch sử của các nhà giáo dục nói chung và giáo dục lịch sử nói riêng

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu các tài liệu về tâm lí học, lí luận dạy học, lí luận và phương pháp dạy học lịch sử, và các tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài Đặc biệt, nghiên cứu chương trình SGK lịch sử lớp 12, để đề xuất các biện pháp sư phạm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

- Điều tra sư phạm: Phát phiếu điều tra, phỏng vấn, dự giờ để tìm hiểu thực trạng của việc dạy học lịch sử ở các huyện miền núi phía tây tỉnh Nghệ An

- Thực nghiệm sư phạm:Soạn bài và tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính khả thi và của các biện pháp sư phạm mà chúng tôi đề xuất

- Phương pháp toán học thống kê: Sử dụng các công cụ toán học để xử

lí kết quả thực nghiệm sư phạm

6 Giả thiết khoa học

Hiệu quả bài học lịch sử nói chung, lớp 12 (chương trình chuẩn) ở miền núi phía tây Nghệ An nói riêng được nâng cao, nếu vận dụng một cách linh hoạt các biện pháp theo yêu cầu mà luận văn đề xuất vào thực tiễn địa phương mình, nhằm phát huy tính tích cực độc lập nhận thức của học sinh sẽ góp phần nâng cao chất lợng môn lịch sử

7 Đóng góp của luận văn

- Tiếp tục khẳng định tầm quan trọng của việc nâng cao hiệu quả bài

học lịch sử ở trường phổ thông

- Nêu lên thực trạng tiến hành bài học lịch sử ở miền núi phía tây tỉnh Nghệ An nói chung và huyện Quỳ châu nói riêng

- Đề xuất những biện pháp sư phạm để nâng cao hiệu quả bài học lịch

sử THPT lớp 12 (chương trình chuẩn) ở miền núi phía tây Nghệ An Từ đó giúp cho giáo viên thực hiện giảng dạy có hiệu quả môn lịch sử ở miền núi và từng bước nâng cao chất lượng môn học

8 Ý nghĩa của luận văn

- Ý nghĩa khoa học: Luận văn góp phần nhỏ làm phong phú thêm lí luận dạy học bộ môn về vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể vận dụng rộng rãi trong các huyện miền núi tỉnh Nghệ An, nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử

9 Bố cục của luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm có 2 chương:

Chương 1 Vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở lớp 12 (chương

trình chuẩn) trong các trường THPH- DTNT miền núi Nghệ An Lí luận và thực tiễn

Chương 2 Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử lớp 12

(chương trình chuẩn) ở các trường THPT - DTNT miền núi Nghệ An Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 VẤN ĐỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ BÀI HỌC LỊCH SỬ Ở LỚP 12 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) TRONG CÁC TRƯỜNG THPT - DTNT

MIỀN NÚI TỈNH NGHỆ AN LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận

1. 1.1 Quan niệm bài học lịch sử ở trường phổ thông

1.1.1.1 Quan niệm về hình thức tổ chức dạy học

Thứ hai: Hình thức dạy học khác nhau chủ yếu tùy theo mối quan hệ giữa việc dạy học có tính tập thể hay tính cá nhân, mức độ tính tích cực nhận thức của học sinh, sự chỉ đạo chuyên biệt của giáo viên đối với hoạt động học tập của học sinh, làm việc như thế nào, thành phần học sinh tham gia, địa điểm, thời gian học tập

Thứ ba: Hình thức dạy học có quan hệ mật thiết với mục đích, nội dung

và phương pháp dạy học vì nó là một thành tố trong quá trình dạy học

Thứ tư: Hình thức tổ chức dạy học hình thành và phát triển cùng với sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa- khoa học

- Các hình thức dạy học chủ yếu ở trường phổ thông

Có nhiều cách phân loại các hình thức tổ chức dạy học khác nhau, nhìn chung các nhà giáo dục học đều chia thành những hình thức tổ chức dạy học như sau:

Hình thức dạy học trên lớp (giờ lên lớp): Hình thức dạy học trên lớp là

hình thức dạy học mà thời gian học tập được quy định cụ thể và địa điểm riêng biệt, giáo viên chỉ đạo hoạt động nhận thức có tính chất tập thể ổn định,

có thành phần không đổi, đồng thời chú ý tới đặc điểm của từng học sinh để

sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh nắm vững tài liệu học tập một cách trực tiếp Qua đó, phát triển các năng lực nhận thức và giáo dục học sinh ngay tại lớp

Hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp: Giáo viên tổ chức, chỉ đạo hoạt

động học tập của học sinh tại địa điểm ngoài lớp học, tạo điều kiện cho học sinh nắm vững, mở rộng kiến thức Bao gồm: Tự học ở nhà, tham quan học tập

và các hoạt động ngoại khóa Những hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp,tạo ra môi trường học tập đa dạng, kích thích hứng thú học tập của học sinh và làm cho việc học tập trong nhà trường gần hơn với thực tiễn cuộc sống

Khi tiến hành các hình thức dạy học trên, có ba dạng tổ chức hoạt động học tập cho học sinh: Hoạt động toàn lớp; Hoạt động tổ, nhóm; Hoạt động cá nhân

Hoạt động toàn lớp: Là hoạt dộng có tính chất tập thể dưới sự điều

khiển, lãnh đạo của giáo viên Mục đích của hoạt động này là thống nhất phương pháp dạy học tương ứng với mục đích chung của cả lớp Giáo viên đưa cho cả lớp một hoặc nhiều vấn đề, yêu cầu cả lớp giải quyết Hoạt động này đảm bảo cho học sinh cả lớp về mặt kiến thức, tiết kiệm thời gian, khi động lực toàn lớp tìm ra kết quả Chính điều đó có tác dụng giáo dục tinh thần tập thể rất cao Nhưng có hạn chế là giáo viên khó chú ý đến từng học sinh,

nhất là khi tốc độ hoạt động và trình độ nhận thức của học sinh khác nhau Do

đó, không kích thích được tất cả học sinh tích cực học tập

Hoạt động tổ, nhóm: Giáo viên giao nhiệm vụ học tập cho từng tổ

nhóm học sinh, các tổ nhóm vạch ra hướng giải quyết Dạng hoạt động này được tiến hành một cách linh hoạt, tùy theo số lượng học sinh trong lớp, tùy theo mục đích, yêu cầu, nội dung khó hay dễ của nhiệm vụ học tập, trình độ học sinh mà chia thành các nhóm một cách ngẫu nhiên hay có chủ định Hình thức học tập này có tác dụng ý thức tập thể, rèn luyện tính cách mạnh dạn, năng động, tinh thần thi đua, phê và tự phê, đánh giá và tự đánh giá cho học sinh.Vì trong quá trình thảo luận nhóm, các em có cơ hội bộc lộ quan điểm, những khó khăn của mình khi giải quyết nhiệm vụ học tập, đây chính là cơ sở

để các em vươn lên trong quá trình học tập Ngoài ra, còn rèn luyện cho các

em những kĩ năng như: Giao tiếp, tranh luận, hùng biện, kĩ năng làm việc tập thể Mặt khác, trong khi điều khiển nhóm làm việc, giáo viên có điều kiện gần gũi học sinh, phát hiện, kích thích hứng thú học tập và kịp thời uốn nắn những sai lệch trong học tập của các em Nhưng hoạt động học tập tổ nhóm

có hạn chế là nếu giáo viên tổ chức không tốt se gây lãng phí thời gian mà lại không có hiệu quả, học sinh đố kị, ghen đua hoặc ỷ lại

Hoạt động cá nhân: Là dạng hoạt động học tập, trong đó từng cá nhân

học sinh thực hiện nhiệm vụ mà giáo viên giao cho, thông qua tài liệu học tập mỗi học sinh suy nghĩ, hoàn thành nhiệm vụ học tập Hoạt động này tạo điều kiện cho mỗi cá nhân hào hứng tích cực phát huy tiềm năng sáng tạo của mình, giúp cho giáo viên có thể đánh giá kết quả học tập của các em nhanh chóng nhưng có hạn chế là không tiết kiệm được thời gian, giáo viên tốn nhiều công sức, không có sự tác động qua lại giữa các học sinh

Những hình thức học tập như trên đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định Nên trong quá trình dạy học cần có sự phối hợp giữa các hình thức

hoạt động học tập nhằm phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế để đạt hiệu quả bài học cao nhất

Như vậy, Quá trình dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng ở trường phổ thông có nhiều hình thức tổ chức khác nhau Nhưng hình thức lên lớp là hình thức tô chức dạy học cơ bản nhất, song không phải là duy nhất Hình thức lên lớp do giáo viên chủ trì, trực tiếp tổ chức điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh Trong quá trình lên lớp giáo viên thực hiện các loại bài học khác nhau Bài học có thể tiến hành trong một tiết học hoặc một số tiết mới hoàn thành Thời gian thực hiện tiết học gọi là giờ học

1.1.1.2 Quan niệm về bài học

Quan niệm giáo dục học “bài học” được hiểu: Bài học “là hình thức tổ

chức dạy học (hình thức lên lớp), “là đơn vị của nội dung học vấn”, “là một đoạn của quá trình dạy học thu gọn với đầy đủ các thành tố của quá trình đó”

[36; 250] Trên cơ sở xem xét nội dung dạy học, chương trình SGK, mục tiêu, nhiệm vụ dạy học cũng như việc hình thành kĩ năng, kĩ xảo cần trang bị cho học sinh, GS Hồ Ngọc Đại định nghĩa bài học như sau: “Bài học là quá trình thầy tổ chức cho trò hoat động để lĩnh hội một khái niệm và kĩ năng, kĩ xảo tương ứng với nó, trong một thời gian xác định, ở một trình độ phát triển nhất định” [14; 153]

Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về bài học, nhưng chúng ta có thể hiểu rằng, bài học là một khâu cụ thể và hoàn chỉnh của quá trình dạy học

ở trường phổ thông, thực hiện một bộ phận mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục của từng bộ môn theo nội dung, chương trình đã quy định Qua mỗi bài học, học sinh được tiếp nhận, bồi dưỡng thêm một số kiến thức khoa học nhất định, được hoàn thiện thêm về tư tưởng tình cảm, phẩm chất đạo đức cũng như phát triển thêm tư duy sáng tạo và kĩ năng thực hành bộ môn Nghĩa là bài học cần đạt cả ba mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện học sinh

Bài học là một đoạn hoàn chỉnh, một quá trình dạy học thu gọn toàn vẹn với tất cả các thành tố cấu thành quá trình dạy, là đơn vị cấu trúc môn học

và là đơn vị của chương trình dạy học ở nhà trường phổ thông hiện nay Nên bài học bao giờ cũng được thực hiện trong thể thống nhất giữa hoạt động giảng dạy của giáo viên và hoạt động học tập của học sinh Bài học được tiến hành tại một địa điểm riêng biệt với một thời gian xác định, dưới sự điều khiển hướng dẫn của giáo viên giúp học sinh lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng kĩ xảo, hoàn thiện nhân cách một cách chủ động sáng tạo Trong một bài học, dưới sự hướng dẫn, tổ hức điều khiển của giáo viên, học sinh hoạt động nhận thức độc lập, tích cực, sáng tạo cá nhân cũng như toàn lớp là nhân tố quyết định đến hiệu quả bài học lịch sử

1.1.1.3 Quan niệm về bài học lịch sử

* Khái niệm bài học lịch sử

Căn cứ vào lí luận dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, các nhà giáo dục lịch sử đã giải thích rõ khái niệm “bài học lịch sử”

Trong cuốn Phương pháp dạy học lịch sử (Phan Ngọc Liên và Trần

Văn Trị chủ biên, xuất bản năm 1992), đã trình bày đầy đủ về khái niệm bài học lịch sử Bài học lịch sử là “Một khâu trong quá trình dạy học, nhiệm vụ cảu nó là thực hiện một phần chương trình, sách giáo khoa góp phần từng bước hoàn thành mục tiêu môn học, cấp học và khóa trình” [28; 171] Phát triển, hoàn thiện hơn nữa lí luận dạy học bộ môn, các tác giả (GS TS Phan Ngọc Liên (Chủ biên), GS TS Nguyễn Thị Côi, GS TS Trịnh Đình Tùng,

trong cuốn Phương pháp dạy học lịch sử tập 2, xuất bản năm 2009) đã định

nghĩa một cách đầy đủ với tất cả mội nội hàm khái niệm về bài học lịch sử

Bài học lịch sử là một khâu trong quá trình dạy học lịch sử, nhiệm vụ của nó là thực hiện một phần chương trình, sách giáo khoa, góp phần từng bước hoàn thành mục tiêu môn học, cấp học và khóa trình Đó là hình thức cơ

bản của việc tổ chức quá trình thống nhất giữa giảng dạy và học tập; giáo viên tiến hành các công việc truyền đạt kiến thức, phát triển, giáo dục học sinh; tổ chức hướng dẫn học sinh tích cực hoạt động nhận thức để lĩnh hội kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng đạo đức, rèn luyện kĩ năng Vì vậy, tiến hành bài học là điều tất yếu và bắt buộc trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông [27; 84]

Như vậy, trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, bài học lịch sử là hình thức cơ bản của dạy học lịch sử, bắt buộc phải tiến hành dạy học đối với giáo viên và học sinh, nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục nói chung và giáo dục bộ môn nói riêng Mục tiêu, nội dung của bài học được quy định thống nhất, cụ thể trong chương trình, sách giáo khoa của từng lớp học, cấp học cho học sinh trong cả nước

Nhiệm vụ quan trọng của bài học lịch sử là cung cấp tri thức lịch sử, giúp học sinh tái hiện lại lịch sử một cách chân thực đúng như nó tồn tại, từ

đó giúp học sinh nhận thức chân thực, bản chất, các mối liên hệ bên trong của các sự kiện hiện tượng lịch sử để nêu quy quy luật, rút bài học kinh nghiệm từ những sự kiện hiện tượng lịch sử đã học (bài cung cấp kiến thức mới) Hoặc

bổ sung, hệ thống hóa kiến thức, hiểu sâu sắc môt giai đoạn hay cả khóa trình lịch sử (bài ôn tập, sơ kết tổng kết)

Trên cơ sở hình thành tri thức lịch sử cho học sinh, bài học lịch sử còn giáo dục tư tưởng tình cảm, phẩm chất dạo đức tốt đẹp và có thái độ đúng đắn đối với quá khứ và từ đó có hành động đúng trong hiện tại và tương lai

Ngoài ra, tiến hành bài học lịch sử còn góp phần phát triển tư duy và các năng lực nhận thức; Rèn luyện kĩ năng kĩ xảo, phương pháp học tập, thực hành

bộ môn Đặc biệt biết vận dụng kiến thức đẫ học vào thực tiễn cuộc sống

Bài học lịch sử được tiến hành trong thể thống nhất giữa hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh Trong đó, giáo viên hướng dẫn, tổ chức điều khiển học sinh nhận thức bản chất sự kiện lịch Học sinh chủ động tích

cực, chủ động chiếm lĩnh kiến thức của bài học và hoàn thành các mục tiêu của bài học

Lịch sử là quá khứ khách quan đã diễn ra, nên để nhận thức nó là cả một quá trình thống nhất, hợp quy luật và mỗi bài là một khâu trong quá trình

đó Nên giữa các bài phải chú ý tới tính kế thừa “Nắm vững trình tự phát triển hợp quy luật của các sự kiện và tiếp thu kiến thức lịch sử từ dễ đến khó,

theo trình tự thời gian” [27; 85]

Trong dạy học lịch sử có nhiều loại bài học: Bài học nghiên cứu kiến thức mới; Bài học ôn tập, sơ kết tổng kết; bài kiểm tra; Bài học tập hỗn hợp; Bài học tại thực địa, trong nhà bảo tàng lịch sử - cách mạng Trong luận văn này, chúng tôi chỉ đề cập tới loại bài học nghiên cứu kiến thức mới

* Những yêu cầu đối với bài học lịch sử:

Để hoàn thành chức năng nhiệm vụ của bài học lịch sử, việc tiến hành bài học lịch sử phải đạt hiệu quả dạy học Nghĩa là, dạy học lịch sử phải đạt mục tiêu đề ra của môn lịch sử Chúng ta có thể khẳng định, hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông là “Kết quả đích thực đạt được sau một quá trình,

nó thể hiện trên cả ba mặt: Hình thành kiến thức, kết quả giáo dục và phát triển toàn diện học sinh” [11; 15] Hiệu quả bài học phụ thuộc vào nhiều yếu

tố, một trong những yếu tố quyết định là sự chuẩn bị của giáo viên và phát huy tính tích cực của học sinh là những yếu tố quan trọng bài học lịch sử cần đáp ứng những yêu cầu sau:

- Nội dung bài học phải đảm bảo phản ánh trình độ phát triển của sử học hiện nay, nhiệm vụ giáo dục thế hệ trẻ, quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng và nhà nước Nghĩa là bài học lịch

sử cần thống nhất giữa tính Đảng và tính khoa học trong dạy học lịch sử

- Đảm bảo tính cơ bản của bài học, theo mức độ chung mà chương trình quy định cho tất cả học sinh, để các em có thẻ nắm vững kiến thức ngay tại

lớp Xác định kiến thức cơ bản giúp cho học sinh không quá tải mà giúp cho các em nắm bài ngay tại lớp, tạo cho các em vươn lên trong quá trình học tập

- Đảm bảo tính toàn diện của nội dung bài học Nghĩa là khi thông báo hay trình bày sự kiện một cách cụ thể, rõ ràng, có hình ảnh nhằm tái tạo quá khứ đúng như nó tồn tại, để tạo biểu tượng, khơi dậy những cảm xúc sâu sắc

về lịch sử giúp học sinh nhận thức sâu sắc bản chất sự kiện; Hình thành khái niệm, rút quy luật và bài học lịch sử

- Bài học đảm bảo tính toàn diện của kế hoạch sư phạm: Trước khi tiến hành bài học, giáo viên cần xác định rõ ràng mục đích của bài học trong sự thống nhất giữa nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển học sinh Giáo viên cần chỉ rõ ý nghĩa của bài học trong chương trình, khóa trình Vị trí của bài học trong việc hình thành kiến thức, thế giới quan khoa học, giáo dục đạo đức thẩm

mĩ và phát triển toàn diện học sinh Kế hoạch sư phạm cũng cần thể rõ khả năng phát triển của đá số học sinh và đánh giấ trình độ nhận thức của các em

- Bài học cần phát huy hoạt động nhận thức tự giác, tích cực, độc lập của học sinh trong việc chiếm lĩnh kiến thức cũng như sử dụng kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới và vận dụng kiến thức vào cuộc sống

- Sử dụng hợp lí các phương pháp, phương tiện dạy học nhằm đạt hiệu quả bài học cao nhất

Những yêu cầu đối với bài học đòi hỏi phải phối hợp mọi nhân tố, mọi điều kiện cụ thể để tác động vào làm cho bài học đạt hiệu quả cao nhất

1.1.2 Khái niệm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

1.1.2.1 Khái niệm hiệu quả

Trước hết, chúng ta cần hiểu khái niệm Chất lượng giáo dục; Hiệu quả

giáo dục; Chất lượng dạy học các khái niệm này được hiểu như sau:

- Theo từ điển tiếng việt, “chất lượng là cái làm nên phẩm chất, giá trị

của sự vật” Hoặc “Chất lượng là cái tạo nên phẩm chất, giá trị của một con người, một sự vật, sự việc” [48; 1966]

Từ những khái niệm đó cho thấy, chất lượng chính là phẩm chất nhân cách của học sinh được giáo dục đào tạo

- Khái niệm hiệu quả:

Theo từ điẻn tiếng việt: “Hiệu quả là kết quả đích thực của một công

việc gì đó” [48; 468]

Hoặc “Tính hiệu quả, theo quan niệm phổ quát, thể hiện mối quan hệ chung nhất giữa đầu tư công sức, nhân lực, vật lực và kết quả đạt được sau một giai đoạn nhất định xét theo mục tiêu giáo dục trong những điều kiện cụ

thể” [33; 2]

Như vậy, từ khái niệm của GS.TS Hoàng Đức Nhuận và PGS.TS.Lê Đức Phúc, chúng ta có thể suy luận: Hiệu quả giáo dục chính là kết quả của cả một quá trình giáo dục đạt được so với mục tiêu giáo dục đề ra

Hiệu quả giáo dục được biểu hiện tập trung nhất ở nhân cách học sinh

là đối tượng được giáo dục Nhân cách của học sinh chính là sự phát triển về phẩm chất trí tuệ, tâm hồn, nếp sống văn hóa, tư tưởng đạo đức và tính độc lập linh hoạt sáng tạo của học sinh trong học tập cũng như trong cuộc sống hàng ngày

Hiệu quả dạy học đó là kết quả đích thực của quá trình dạy học so với mục tiêu môn học về mặt hình thành kiến thức, kết quả giáo dục và phát triển toàn diện học sinh Hoặc có thể cắt nghĩa, khi dạy học đáp ứng được mục tiêu

bộ môn đặt ra là đạt hiệu quả

Như vậy, hiệu quả giáo dục và chất lượng dạy học thống nhất với nhau

1.1.2.2 Hiệu quả bài học lịch sử

Có quan niệm cho rằng: Hiệu quả bài học lịch sử chỉ cần đánh giá trên

cơ sở hình thành kién thức khoa học cho học sinh trong giờ học Nếu dừng lại

ở đó, thì thật phiến diện

Từ mục tiêu dạy học ở trường phổ thông, từ nhận thức lí luận Mác- xít, đặc điểm lứa tuổi học sinh và điều kiện nhà trường Việt Nam Chúng ta quan

niệm thông qua “dạy chữ để dạy người” và nhất trí rằng: “Hiệu quả bài học lịch sử được xác định không chỉ bằng việc hìnhvthành các kiến thức, mà còn

là kết quả của việc giáo dục và phát triển tư duy, kĩ năng, kĩ xảo, tính tích cực học tập của học sinh trong học tập và trong cuộc sống” [27; 105]

Hiệu quả bài học được thể hiện qua những mặt sau đây:

* Kiến thức: Trong bài học, hình thành được cho học sinh kiến thức cơ

bản Kiến thức cơ bản là “Kiến thức tối ưu nhất, cần thiết cho việc hiểu biết của học sinh về lịch sử thế giới và dân tộc Nó gồm các yếu tố: Sự kiện lịch

sử, nhân vật, niên đại, địa danh lịch sử, biểu tượng, khái niệm, quy luật,bài học lịch sử” [28; 46] Kiến thức cơ bản đó đủ để vẽ lên bức tranh qúa khứ đúng như nó tồn tại Trên cơ sở kiến thức cơ bản, học sinh có biểu tượng về

sự kiện, hiện tượng lịch sử và rút quy luật, bài học lịch sử Tức là sự hiểu biết của học sinh được nâng dần lên, từ nhận thức cảm tính sang nhận thức lí tính Trong dạy học lịch sử, đó là biết sử đến hiểu sử

Trong bài học lịch sử, học sinh phải trả lời được các câu hỏi tại sao? Như thế nào? Vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống TS Đai Ri đã khẳng định bài học phải: “Xây dựng trên một bức tranh toàn diện, trọn vẹn, rõ ràng,

có hình ảnh, gợi cảm về một biến cố lịch sử, hoặc về một quá trình lịch sử với những điển hình thời đại, dường như tái tạo quá khứ” [15; 7] Chính người giáo viên giúp học sinh dựng lại bức tranh toàn cảnh của lịch sử, giúp các em hiểu kĩ, nhớ lâu kiến thức cũng như thích học môn sử.Ví như, khi dạy về cách mạng tháng tám năm 1945 ở Việt Nam Học sinh cần biết được công cuộc chuẩn bị mọi mặt chu đáo củ toàn Đảng, toàn dân cho cách mạng Thấy được, khi thời cơ ngàn năm có một đến, Đảng ta đã chớp đúng thời cơ giành chính quyền nhanh chóng Nên cách mạng tháng tám diễn ra trong thời gian ngắn và

ít đổ máu nhất trong lịch sử Bên mặt kiến thức cơ bản, giáo viên cần cho học sinh thấy được diễn biến cuộc giành chính quyền ở Hà Nội, hết sức sôi sục

cho các em hình dung lịch sử như đang diễn ra trước mắt Với kiến thức cơ bản cùng với lời trình bày hấp dẫn của giáo viên làm cho lịch sử như đang diễn ra, học sinh như đang tham gia vào sự kiện ấy

* Về mặt giáo dục: Trên cơ sở kiến thức cơ bản, giáo viên giáo dục tư

tưởng tình cảm, thái độ cho học sinh Với quan điểm “dạy chữ để dạy người”, bài học lịch sử cần chú ý tới vấn đề giáo dục học sinh Thực tế dạy học lịch sử cho thấy, việc đánh giá kết quả giáo dục cũng như tiến hành giáo dục học sinh qua một bài học lịch sử rất khó khăn Để đánh giá hiệu quả giáo dục qua bộ môn lịch sử là cả một quá trình, nên việc giáo dục qua từng bài học là rất cần thiết Giáo dục học sinh phải phù hợp với nội dung bài học, phù hợp với trình

độ học sinh, tuyệt đối không được khiên cưỡng hay gượng ép, hình thức

Trong khi tiến hành bài học lịch sử giáo viên cần chú ý theo dõi thái độ của học sinh Cần tạo cơ hội cho học sinh bày tỏ tâm tư tình, cảm thái độ của mình trước những sự kiện, hiện tượng hay nhân vật lịch sử Cho học sinh đánh giá, nhận xét các sự kiện, nhân vật lịch sử Giáo viên cần xem xét kĩ năng sử dụng kiến thức vào phân tích các sự kiện đời sống trong quá khứ và hiện tại

Ví như khi dạy về Hội nghị ban chấp hành lâm thời của Đảng 1930), đồng chí Trần Phú làm tổng bí thư Giáo viên trình bày về tiểu sử đồng chí Trần Phú như sau: “Đồng chí Trần Phú sinh ngày 1-5-1904, tại huyện Lị Đức Phổ (Quảng Ngãi), nguyên quán thôn Tùng Ảnh, xã Việt Yên Hạ, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh Là một con người yêu nước, luôn đấu tranh suốt đời cho độc lập tự do của dân tộc Khi bị địch bắt, chúng dùng đủu mọi hình thức tra tấn “lột mề gà” rất dã man nhưng đồng chí không khai nửa lời, bọn mật thám phải thán phục trước tinh thần sắt đá của đồng chí Trần Phú

(10-Trước khi chết, Trần Phú còn dặn lại anh em “Hãy giữ vững chí khí chiến đấu” Chính câu nói ấy đã trở thành vũ khí chiến đấu cho mỗi người

cách mạng Việt Nam noi theo trong cuộc chiến đấu chống kẻ thù, giành độc lập cho dân tộc” Khi giáo viên trình bày như vậy về đồng chí Trần Phú, sẽ tạo

ra sự xúc cảm mạnh mẽ trong tư tưởng tình cảm của học sinh Hình thành ở các em lòng kính yêu, sự khâm phục đối với đồng chí Trần Phú và sự tin tưởng tuyệt đối vào Đẩng Cộng Sản Việt Nam

Hoặc khi dạy về Chiến dịch Biên giới thu-đông 1950, kết quả giáo dục

của bài thể hiện ở thái độ khâm phục nghệ thuật chỉ đạo quân sự của Đảng, khâm phục đối với các anh hùng La Văn Cầu, Trần Cừ Từ chỗ khâm phục, giao dục lòng kính yêu đối với anh bộ đội cụ Hồ, giáo dục lòng yêu nước Các

em hiểu được những nguyên nhân dẫn tới thắng lợi của chiến dịch biên giới cũng như việc rút ra nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược

* Về mặt phát triển toàn diện học sinh: Hiệu quả bài học lịch sử còn

được thể hiện ở việc góp phần phát triển toàn diện học sinh Có thể khẳng định rằng: Dạy học là con đường quan trọng nhất giúp học sinh phát triển một cách có hệ thống các năng lực nhận thức; Tri giác, trí nhớ, tưởng tượng Đặc biệt hình thành các thao tác tư duy: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa Phát triển năng lực thực hành bộ môn: Trình bày sự kiện trên bản đồ,vẽ bản đồ, niên biểu

Khi dạy về Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954, giáo viên cần phát triển

học sinh ở các mặt như: Óc quan sát (bản đồ, sa bàn), khả năng trình bày sự kiên lịch sử trên bản đồ, rèn khả năng nhớ, hình dung các sự kiện đã diễn ra Trên cơ sở đó, phân tích được vì sao ta giành thắng lợi trong chiến dịch Điện Biên Phủ

Như vậy, hiệu quả bài học lịch sử được xem xét trên cả ba mặt: Kết quả hình thành kiến thức, giáo dục và phát triển toàn diện học sinh Cả ba mặt này

có mối quan hệ chặt chẽ, tác động bổ trợ cho nhau Hình thành kiến thức vừa

là khâu đầu tiên vừa là khâu cuối cùng của quá trình “dạy chữ để dạy người” Cung cấp kiến thức để giáo dục tư tưởng, tình cảm học sinh và ngược lại giáo dục, phát triển để các em hiểu sâu sắc kiến thức hơn Có thể nói, hiệu quả bài học lịch sử phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Nội dung chương trình, SGK, phương tiện dạy học, môi trường dạy học, phương pháp dạy học Nhưng yếu tố quyết định nhất vẫn là giáo viên Người giáo viên với năng lực nghề nghiệp của mình, lựa chọn kiến thức, phương pháp nào cho phù hợp với đối tượng học sinh của mình để đạt hiệu quả bài học cao nhất

1.1.2.3 Nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

Nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, tức là giáo viên phải làm thế nào trong bài học phải nâng kết quả dạy học lên mức cao cả ba mặt: Giáo dưỡng, giáo dục và phát triển Giáo viên cần phối hợp mọi nhân tố, điều kiện, sử dụng mọi phương tiện, phương pháp tác động vào quá trình dạy học, để đạt kết quả tối ưu

Tính tối ưu của một bài học lịch sử hay cả một quá trình dạy học lịch sử được thể hiện trong những điều kiện cụ thể, nhất định Kết quả giáo dưỡng, giáo dục, phát triển phải đạt mức tối ưu mà không nhồi nhét và tiết kiệm được thời gian, công sức của học sinh

Để đạt kết quả tối ưu trong một bài học lịch sử, giao viên cần có kế hoạch toàn diện trong một năm học, từng kì, từng bài Đảm bảo tính hệ thống

và tập trung thực hiện ba mục tiêu: Giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện học sinh Trong mỗi bài dạy cần lựa chọn kiến thức cơ bản quan trọng, những kiến thức đó là cơ sở hình thành thế giới quan, tư tưởng, tình cảm, đạo đức và phát triển toàn diện học sinh

Ví như: dạy bài 16, Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa

tháng tám (1939 - 1945), nước Việt Nam Dân Chủ Cộng hòa ra đời

Giáo viên hướng dẫn để học sinh nắm kiến thức cơ bản sau:

- Trình bày được tình hình Việt Nam trong chiến tranh thế giới thứ hai

- Hiểu được sự chuyển hướng của Đảng thể hiện trong hội nghị trung ương tháng 11- 1939 và hoàn chỉnh trong hội nghị trung ương tám (5- 1941)

- Biết được công cuộc chuẩn bị mọi mặt cho cuộc tổng khởi nghĩa từ sau hội nghị trung ương tháng 5 - 1941 đến trước ngày tổng khởi nghĩa

- Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền đi từ khởi nghĩa từng phần đến tổng khởi nghĩa

- Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra đời, nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm củ cách mạng tháng tám

Về mặt giáo dục: Bồi dưỡng cho học sinh niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, tin tưởng vào con đường XHCN mà Đảng và Bác

Hồ đã chọn Bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức bảo vệ độc lập dân tộc, tự do cho tổ quốc

Phát triển toàn diện học sinh: Rèn luyện các kĩ năng nhớ, lập bảng biểu,

vẽ và khai thác bản đồ Đồng thời rèn luyện các thao tác tư duy: So sánh, phân tích, nhận định

Để đạt hiệu quả cao của bài học, giáo viên phải bám sát tình hình chung, yêu cầu cụ thể của từng cấp học Do đó, mỗi năm phải điều chỉnh giáo

án cho phù hợp, không thể chấp nhận dạy nhiều năm cùng một giáo án mà không sửa chữa bổ sung cho phù hợp Giáo viên cần căn cứ vào trình độ học sinh để lựa chọn phương pháp, phương tiện để đạt hiệu quả bài học cao nhất Một trong những khâu hết sức quan trọng để nâng cao hiệu quả bài học là cần đổi mới kiểm tra đánh giá, chính khâu này có thể làm động lực để hhọc sinh hứng thú học tập bộ môn

Như vậy, nâng cao hiệu quả bài học, người giáo viên cần phải tối ưu hóa hầu hết các khâu trong quá trình dạy học như: Lựa chọn kiến thức khoa học vừa sức Tối ưu hóa phương pháp, phương tiện, SGK, căn cứ trình độ học sinh chuẩn bị bài chu đáo, có như vậy mới nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

1.1.3 Xuất phát điểm của vấn đề

1.1.3.1 Mục tiêu môn học

Cũng như các môn khoa học khác, mục tiêu của môn lịch sử ở trường phổ thông cũng được xây dựng trên cơ sở lí luận và thực tiễn dạy học đáp ứng nhu cầu cảu xã hội Mục tiêu môn lịch sử quán triệt mục tiêu chung của giáo dục phổ thông và đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước về giáo dục theo yêu cầu phát triển kinh tế xã hội từng giai đoạn

Mục tiêu giáo dục được thể hiện trong Luật Giáo dục 2005 (sửa đổi bổ sung năm 2009), đó là “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và CNXH; Hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc” [31; 6] Như vậy, mục tiêu giáo dục là đào tạo ra thế hệ tương lai phát triển toàn diện trung thành với dộc lập dân tộc và CNXH, đáp ứng nhu cầu CNH - HĐH đất nước hiện nay

Mục tiêu chung của giáo dục được cụ thể hóa trong mục tiêu cấp học phổ thông: “Giáo dục THPT nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả giáo dục THCS, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động” [3; 5] Như vậy, mục tiêu giáo dục phổ thông nhằm hoàn thiện học vấn cho học sinh, tạo điều kiện cho các em có thể học tiếp hoặc đi vào cuộc sống

Đối với bộ môn lịch sử ở trường phổ thông, thực hiện mục tiêu: Giúp cho học sinh có những kiến thức cơ bản về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, bồi dưỡng tư duy hành động, thái độ

ứng xử đúng đắn trong cuộc sống Từ mục tiêu đó cho thấy, học sinh học tập lịch sử cần đạt cả ba mặt: Kiến thức, tư tưởng tình cảm và phát triển toàn diện học sinh như sau:

- Kiến thức: Học sinh nắm được kiến thức cơ bản về những sự kiện

tiêu biểu, trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học ở THCS, từ đó hệ thống hóa kiến thức lịch sử từ thời nguyên thủy đến nay Ví như: Lịch sử dân tộc ở THCS, chủ yếu chỉ cung cấp cho học sinh những sự kiện tiêu biểu nhất về quá trình phát triển của lịch sử qua từng thời kì Đến THPT, học sinh cũng học về lịch sử dân tộc, nhưng được nâng cao hơn một cách có hệ thống, giúp các em hiểu sâu sắc hơn về lịch sử dân tộc, nắm được quy luật chung và đặc thù trong xã hội Việt Nam Hoặc là ở THCS, học sinh được trang bị những hiểu biết đơn giản ban đầu của quan điểm duy vật lịch

sử, vai trò của quần chúng, vĩ nhân trong lịch sử, sự phát triển hợp quy luật của xã hội loại người, ý nghĩa của lao động sản xuất đối với xã hội loại người Lên THPT, được nâng cao và hoàn chỉnh hơn những nhận thức Mác- xít về lịch sử như: Lịch sử là lịch sử của sản xuất của các phương thức sản xuất kế tiếp nhau một cách hợp quy luật khi xã hội phân chia giai cấp, nhận thức về sức mạnh của giai cấp vô sản và sự tất thắng của CNXH Ngoài ra ở THPT, cung cấp cho học sinh những kiến thức đơn giản về phương pháp học tập nghiên cứu, giúp các em có phương pháp học tập tiến bộ Từ đó, phát huy tính tích cực nhận thức nói chung và trong học tập lịch sử nói riêng Như vậy, Ở THPT không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, quan trọng hơn là giúp các em có phương pháp học tập tốt môn lịch sử

- Nhiệm vụ giáo dục: Giáo dục tư tưởng, tình cảm qua từng bài, từng chương và cả cấp học trên từng nội dung kiến thức cụ thể theo quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, chủ trương đường lối của Đảng và nhà nước Bồi dưỡng thái độ, tình cảm, thái độ cho học sinh, góp phần đào tạo con người Việt Nam có cả đức và tài

Qua từng bài học, từng chương, bài học và cả khóa trình, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, yêu CNXH, có tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc trên thế giới, có ý thức đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc

và tiến bộ xã hội

Giáo dục cho học sinh niềm tin về sự lãnh đạo của Đảng, con đường XHCN mặc dù trước mắt còn gặp nhiều khó khăn, nhưng với sự phát triển hợp quy luật của xã hội loại người CNXH sẽ có nhiều dân tộc tiến bộ trên thế giới hướng tới Đồng thời giáo dục cho học sinh ý thức công dân và những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng

- Kĩ năng: Hình thành một số kĩ năng cho học sinh như: Kĩ năng tự học,

kĩ năng làm việc với SGK và các kĩ năng phân tích tổng hợp, đánh giá cũng như các năng lực thực hành bộ môn

Việc thực hiện mục tiêu bộ môn lịch sử ở trường THPT là góp phần đào tạo ra những con người làm chủ đất nước năng động, sáng tạo Để thực hiện mục tiêu đó vấn đề nâng cao hiệu quả bài hcọ lịch sử là điều cần thiết

1.1.3.2 Đặc điểm tâm lí của học sinh THPT nói chung và học sinh dân tộc miền núi Nghệ An nói riêng

Học sinh THPT ở độ tuổi từ 15 đến 18, có đặc điểm tâm sinh lí thay đổi hẳn so với học sinh THCS, các em đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời Học sinh đã bắt đầu khẳng định mình trong gia đình, nhà trường và ngoài xã hội “Do ảnh hưởng của điều kiện kinh tế xã hội, trong tâm lí của học sinh THPT, ý thức bản ngã đang hình thành mạnh mẽ và rõ rệt Học sinh cấp ba tự coi mình và phần nào đã có cơ sở và năng lực chứng tỏ ra mình là một cá nhân trong xã hội” [2; 102] Và “Trong tâm lĩ của họ, chúng ta thấy có xu hướng muốn giải phóng khỏi sự hạn chế ràng buộc để xác lập vai trò làm chủ của bản thân” [2; 103] Nghĩa là bước vào độ tuổi này, các em đang bước vào thời kì quá độ từ trẻ con chuyển sang người lớn, trong tâm lí các em có sự

thay đổi rõ rệt, mà sự thay đổi đó cũng chính là sự phát triển của năng lực tư duy lí luận độc lập và sáng tạo Hà Thế Ngữ đã khẳng định: “Xu hướng triết học trong tư duy thanh niên (trai cũng như gái) đã đem lại cho họ khả năng tự phân tích, tự quan sát, tự đánh giá” [32; 74] Độ tuổi này, học sinh không chỉ

có tư duy lí luận mà còn có năng lực tự chọn phương pháp giải quyết vấn đề một cách lôgich, nhanh gọn, sáng tạo Ngoài ra, các em còn có ý thức, khả năng kiểm tra, phê phán qua trình tư duy, biết lật đi lật lại vấn đề để tìm ra chân lí khoa học đúng đắn

Đối với học sinh các trường THPT - DTNT miền núi Nghệ An, ngoài đặc điểm chung của tâm sinh lí học sinh THPT, còn có những điểm khác biệt Các trường THPT - DTNT chủ yếu có địa bàn khó khăn, cách xa trung tâm thành phố Vinh, thị xã Cửa Lò là những trung tâm phát triển kinh tế - xã hội, nên rất hạn chế trong việc phát triển kinh tế xã hội Dân tộc thiểu số chiếm đa

số, điều này có nghĩa là học sinh các trường THPT phần lớn là con em dân tộc, người kinh chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ Chính vì lí do đó, nên tư duy của các em

có phần hạn chế hơn học sinh các trường miền xuôi Thực tế dạy học ở trường THPT - DTNT Quỳ Châu cho thấy, trong giờ học một số học sinh người kinh tiếp thu bài cũng như xây dựng bài tương đối tốt, còn những em người dân tộc thì rất rụt rè khi giáo viên đặt câu hỏi Thậm chí, khi giáo viên gọi đến, mặc

dù có thể đã hiểu câu hỏi nhưng mặt vẫn đỏ bừng và trả lời thì lúng túng, trong khi trả lời câu hỏi thường sai dấu và sai ngữ pháp tiếng việt Một số em vùng sâu xa, thậm chí nói tiếng việt chưa chuẩn Nên trong quá trình dạy học

ở những địa bàn này, giáo viên cần lưu ý tới đặc điểm này để trong quá trình dạy chỉnh sửa dần cho các em, cần giáo dục kĩ năng trình bày cho các em

Như vậy, do đặc điểm địa hình miền núi, điều kiện kinh tế khó khăn, lại

ít tiếp xúc giao lưu Nên học sinh dân tộc thiểu số có trình độ nhận thức cũng như tư duy chậm Trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần chú ý tới đối

tượng học sinh để lựa chọn nội dung, phương pháp phù hợp nhất nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học Có như vậy mới nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, từng bước nâng cao chất lượng bộ môn

1.1.3.3 Đặc điểm nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử

Quá trình nhận thức của học sinh trong học tập môn lịch sử cũng giống như quá trình nhận thức chung của xã hội loại người, theo quy luật chung: Từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lí tính và cuối cùng là vận dụng vào thực tiễn Nhưng do đặc điểm của môn lịch sử là nhận thức quá khứ đã diễn ra hoàn toàn độc lập với ý thức của con người Đó là sự nhận thức cái đã qua, không thể cảm giác, tri giác hay làm thí nghiệm cũng như không phán đoán suy luận được Do đặc trưng của môn lịch sử là tính quá khứ, nên trong nhận thức của học sinh cũng có nét riêng so với quá trình nhận thức chung của xã hội loại người Học sinh không tìm ra cái mới cho nhân loại, mà là sự nhận thức lại Những kiến thức học sinh cần nắm trong quá trình học tập chỉ là những kiến thức phổ thông, cơ bản nhất phù hợp với yêu cầu thực tiễn

Xuất phát từ lí luận bộ môn cũng như chức năng nhiệm vụ của môn lịch sử, các nhà giáo dục lịch sử khẳng định bản chất của quá trình nhận thức lịch sử của học sinh như sau:

- Quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông mang tính đặc thù Vì là sự nhận thức của mỗi cá nhân học sinh, là sự nhận thức trong lĩnh vực giáo dục

- Nhận thức lịch sử là nhận thức cái đã qua hoàn toàn độc lập với ý thức con người, không thể cảm giác hay tri giác trực tiếp hoặc làm thí nghiệm được Nên quá trình nhận thức lịch sử cũng có đặc điểm riêng Trong học tập lịch sử, học sinh tri giác tài liệu về sự kiện; Lời giảng của giáo viên, qua tài liệu, bảo tàmg Để học sinh dễ nhận thức lịch sử, người giáo viên cần thổi hồn vào những sự kiện, làm cho sự kiện như đang nhảy múa trước mắt học sinh, làm cho học sinh có cảm giác như sự kiện đang diễn ra trước mắt và

mình như đang tham gia vào sự kiện đó Trên cơ sở tri giác các nguồn tài liệu,

sự kiện lịch sử dần hiện ra Tài liêu sự kiện càng phong phú thì việc tạo biểu tượng lịch sử của học sinh càng dễ dàng Đó chính là giai đoạn nhận thức cảm tính Giai đoạn nhận thức lí tính, học sinh phải sử dụng các thao tác tư duy phân tích, khái quát hóa, trừu tượng hóa để hiểu bản chất lịch sử Tiếp đó, học sinh học sinh vận dụng kiến thức vào học tập và cuộc sống

Như vậy, quá trình nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử đi từ nhân thức cảm tính đến nhận thức lí tính và vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn Nét khác biệt là nhận thức lịch sử của học sinh phải xuất phát từ tài liệu về

sự kiện, từ việc tri giác tài liệu Giáo viên hướng dẫn học sinh tạo biểu tượng, nắm khái niệm lịch sử, từ đó rút ra quy luật và bài học lịch sử Nhận thức lịch

sử không đơn thuần là để biết lịch sử mà quan trọng hơn là từ bài học quá khứ, học sinh hiểu và vận dụng kiến thức lịch sử vào hiện tại và phục vụ cho tương lai Để thực hiện tốt sự nhận thức đó, học sinh phải thực sự nỗ lực, phát huy tính tích cực chủ động trong quá trình nhận thức dưới sự điều khiển, hướng dẫn của giáo viên Giáo viên phải căn cứ vào đối tượng học sinh để lựa chọn phương pháp thích hợp nhất nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

1.1.3.4 Yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học

Bước sang thế kỉ XXI, nền kinh tế tri thức đã tác động mạnh mẽ đến tất

cả các lĩnh vực, làm biến đổi nhanh chóng đời sống vật chất và tinh thần của

xã hội Cùng với nó là xu thế toàn cầu hóa, các quốc gia vừa hợp tác vừa đấu tranh với nhau để phát triển và bảo vệ lợi ích dân tộc Để tham gia vào quá trình toàn cầu hóa có lợi, buộc các nước phải tăng hàm lượng tri thức về khoa học công nghệ trong sản phẩm, nâng cao nguồn nhân lực Mặt khác, nước ta đang đẩy mạnh CNH - HĐH với mục tiêu đến năm 2020 sẽ trở thành nước công nghiệp, hội nhập khu vực và thế giới Do đó giáo dục phải đào tạo ra những con người làm chủ công nghệ mới, nắm bắt nhanh chóng công nghệ

hiện đại, cần có sự chuyển biến mới trong giáo dục “Để đáp ứng yêu cầu về con người và nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cần tạo chuyển biến cơ bản toàn diện về giáo dục và đào tạo” [46; 201] Môn lịch sử hiện nay chưa đáp ứng được những yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước, đặc biệt ở những khu vực miền núi chất lượng môn lịch sử còn rất thấp Nhiều giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng đối với việc đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, từ đó nâng cao chất lượng môn lịch sử, góp phần đào tạo ra thế hệ trẻ đáp ứng cho nhu cầu CNH - HĐH hiện nay Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học đặt ra bức thiết

Phương pháp dạy học truyền thống, người thầy là trung tâm của quá trình dạy học, thầy truyền đạt kiến thức có sẵn cho học sinh và phương pháp chính là thuyết trình “thầy đọc trò chép” Trước sự bùng nổ thông tin ngày càng lớn, các nhà trường phổ thông cần chú trọng dạy cách học cho học sinh Tức là giáo dục cần giải quyết được mối quan hệ thầy- trò trong quá trình dạy học Chuyển từ thầy làm trung tâm của quá trình dạy học sang trò làm trung tâm, trò tích cực chủ động chiếm lĩnh tri thức, tự giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của thầy “Dạy học phục vụ nhu cầu người học, tôn trọng, đồng cảm với nhu cầu, lợi ích, mục đích của người học, tạo được sự thu hút, thuyết phục, hình thức, động cơ bên trong của học sinh; dạy học cần khai thác tối đa tiềm năng của người học, đặc biệt là tiềm năng sáng tạo; dạy học tạo ra cho người học một môi trường để khám phá” [36; 221] Người học là chủ thể của hoạt động học, dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh tự tìm hiểu, tự phát hiện và giải quyết vấn đề Chính điều đó tạo cho học sinh khả năng và điều kiện chủ động sáng tạo trong hoạt động học tập

Cho dù là thời đại nào, phương pháp dạy học nào cũng không thể phủ nhận vai trò to lớn của người thầy Đổi mới phương pháp dạy học lấy học