Ẩn dụ về hôn nhân của người việt qua tục ngữ, ca dao dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS... H MỘT THỰC THỂ HOÀN CHỈNH.... H MỘT SỰ TÍCH HỢP CÁC GIÁ TRỊ.... H MỘT VẬT QUAY QUANH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS LÊ ĐÌNH TƯỜNG

NGHỆ AN - 2012

Lời cả n

L

PGS.TS L Đ T

N

N

L Đ T -

L

Vinh, t ng 10 năm 2012

T c giả uận v n

u

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí ọ ề 1

2 Lị ề 2

3 Đố ụ ứ 4

4 P ứ 5

5 Đ ề 5

6 C L 5

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 N ọ 6

1.1.1 K ề ọ 6

1.1.2 N í ọ 7

1.2 Ý ọ 11

1.2.1 Ý ị ở ứ ĩ

11

1.2.2 Ý ị ị ứ

12

1.3 Ẩ ụ 12

1.3.1 Ẩ ụ ể ề ố 13

1.3.2 Ẩ ụ 14

1.4 V ề ụ V N 17

1.4.1 Tụ V N 17

1.4.2 N ụ V N 17

1.4.3 C V N 19

1.4.4 N V N 20

1.5 Tụ ề 22

1.5.1 K 22

1.5.2 Tụ ề 24

1.6 T ể 26

CHƯƠNG 2

ẨN DỤ VỀ HÔN NHÂN CỦA NG ƯỜI VIỆT

TRONG TỤC NGỮ, CA DAO

2.1 H MỘT THỰC THỂ HOÀN CHỈNH 29

2.1.1 H ể ể ố

29

2.1.2 H ể ể

31

2.2 H MỘT ĐÔI MỘT CẶP 32

2.2.1 H ể 33

2.2.2 H ể

ể ể ứ 34

2.3 H HAI MÀ LÀ MỘT MỘT MÀ LÀ HAI 36

2.3.1 V ể ố 36

2.3.2 V ể ứ 38

2.3.3 V ị 39

2.4 H MỘT SỰ TÍCH HỢP CÁC GIÁ TRỊ 40

2.4.1 H í ị ố 40

2.4.2 H í ị ố

khi có ố 42

2.5 H MỘT VẬT QUAY QUANH MỘT VẬT KHÁC 45

2.5.1 H ể 45

2.5.2 H ể ọ 46

2.5.3 H ể ị

cho nhau 47

2.6 H SỰ SỞ HỮU 48

2.6.1 S ở ể ở 48

2.6.2 Tí ở …… 51

2.7 H SỰ CÂN ĐỐI HÀI HÒA 53

2.7.1 S ố ề ể 53

2.7.2 S ố ề ẩ 54

2.8 T ể 56

CHƯƠNG 3 CƠ CHẾ ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI VIỆT TRONG TỤC NGỮ, CA DAO 3.1 M ể ể 59

3.1.1 H ể 60

3.1.2 H ể ố

ể i 61

3.2 H ể ể

ị 68

3.2.1 H ể ị 68

3.2.2 H ể ể ị 70

3.3 M ể ỉ ề ứ ẩ 78

3.3.1 M ể ỉ ề ứ 78

3.3.2 M ể ỉ ề ẩ 81

3.4 K ể ẽ 85

3.4.1 M ể ỉ 85

3.4.2 M ể ố 88

3.5 T ể 90

KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

MỞ ĐẦU

t

1.1 K ụ V

ọ ị

ọ ị ở ứ Đ ụ , V ị ỉ

ụ

Đ ụ ể ề ề ĩ

ể

ụ

Tụ

í

Đ ụ ể

ể

C í ể ụ ẩ ụ ề V ị ể ụ ể ị ẩ ĩ ụ ề

riêng v ụ V Nam nói chung 1.2 N ĩ ọ ĩ ọ ứ

ụ ĩ ọ ể

ĩ ụ Cũ

ỉ ể ĩ ố

ụ í ọ ố

ẻ

V T ẩ ở

ụ V ẩ ứ ề ề ĩ ứ ị

1.3 N ọ ụ ứ ể

ở Đ ọ

ỉ XX ố ố

ở

N ọ u

ị ọ n ể ể ứ ĩ Ý

ọ í

N ể ố

N G L M J ề ể ề

ố ở ẩ ụ M - ể

ị ẩ ụ ố ũ ể ố ở ụ ể ị

ọ ụ ố K ụ

ề ứ V T

ụ

V í

ể ề : Ẩ ụ ề V ụ

óc nhìn ọ í í

ị ẩ ĩ

s v

T ề ứ

T ọ

ứ ề ụ í : - N ứ ụ V ọ ; - N ứ ụ T ọ ; - N ứ ụ N ọ V ứ ụ ọ

ề Đ ề ị Đ ứ Đ

H C H V H Đ T ọ L N N B Đ T ị

K L N T G ề N

ố ụ V

ọ "Ý niệm của người Việt về ôn n ân và quan ệ vợ c ồng trong ca dao từ bìn diện tri n ận" ĩ L T ị T Đ ọ V 2008 "Ý niệm của người Việt về tìn yêu lứa đôi trong ca dao từ bìn diện tri n ận" N T ị H Đ ọ V 2008 "Quan niệm của người Ng ệ về ôn n ân và quan ệ gia đìn trong ca dao Ng ệ Tĩn " N T ị S Đ ọ V 2010 "Quan niệm của người Ng ệ về tìn yêu trong ca dao Ng ệ Tĩn " V T ị H S Đ ọ V 2010 Đ í

ụ ể V ọ ố ể ụ N Đứ D

ể Tìm về lin ồn ti ng Việt : N

Đ ề ị ọ - ể

ể

Ở V N tri n ận ở ố ỉ XX

ứ ỉ

ể ể L T T Ngôn ng c tri n ận - từ l t uy t đ i cư ng đ n t c ti n Ti ng Việt 2005 ; T V C o luận n d tri n ận (2007) - i c p và suy ng ĩ (2009

ố T V ố

S ề

V T ị D Tìm i u ti ng Việt từ g c đ ngôn ng c tri n ận

L ĩ 2003 ; T T Mỹ D Tìm i u ý niệm

"buồn" trong ti ng Nga và ti ng An N 2005 ố 9 ; N T ị

Ý N Bước đầu k o s t n d tìn yêu trong ti ng An và ti ng Việt

N ọ ẻ 2006 ; H T H iện tượng n d n ìn từ c c quan

đi m truyền t ng và quan đi m tri n ận luận 2007 ; L Đ

T T ử p ân t c m t bài ca dao ài ước từ bìn diện ngôn ng

trưng văn a - dân t c của ngôn ng và tư duy người Việt (trong s so

s n với dân t c k c) N ĐHQG H 2002 trong đ t c gi ng iên cứu s p m tr a iện t c và bức tran ngôn ng về t giới ng

ng ĩa c c từ c b p ận c t người ứ T

N ọ T Tìm về b n s c văn a Việt Nam (N T TP HCM

2004 ể ĩ ứ ụ : ứ ụ

T ở

ề ẩ ọ ị

ứ n d về ôn n ân của người Việt

qua t c ng ca dao dưới g c n ìn ngôn ng c tri n ận"

ọ

ề ẻ ụ V N

ứ ọ ụ ở

u Để ụ í ụ ề ụ

ứ :

- T ố ố : K ụ ề V N ; ố

ố ố ĩ

- P ố ĩa - T ố

t L ể ứ ẩ ụ ề

V ụ ẩ ụ

ọ V ố í í

các trong ụ V K

L ể ụ ụ ể

ề ọ ụ ề ở

6 C u trú u v N "Mở ", "K " "T ", n

í L ể :

C 1: Cở ở í ề

C 2: Ẩ ụ ề V

C 3: C ẩ ụ ề V

ụ

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Ng n ng học tri nhận

1.1.1 Kh i ư c về ng n ng học tri nhận

N ọ C L

ọ ề ỉ XX ề

ở : G.L M.J

R.Langaker, L.Talmy, W.Chafe, R.Jackendoff, G.Fauconnier, Ch.Fillmore, U.Neisser, E.Rosch, A.Wierzbicka, Yu.Stepanov, N.Aruchiunova, V.D E.K V.M A.P .Cũ

ọ ọ ũ ố

ọ ọ K ọ

ể ở Mỹ 60 ỉ XX ĩ song song với m t k uyn ướng r t mới ọ

- C H ở

í C omsky được coi là m t trong n ng n à s ng lập k oa c tri n ận B C í

được t c iện trong k uôn k của cu c c c m ng tri

ố ể ề

: .C ể đ n c c tr ng t i của tr n o ể

: ứ ể

í ề C

í ọ

- ọ ọ ố

ứ ể ề

C 1991 D 58, 4 - 5] 1.1.2 Nh ng ngu n c ản c a ng n ng học tri nhận N ọ ọ ứ ở ố

ụ ề ũ ứ

T ể ề ọ

ố í ể

ọ ứ : Ngôn ng c tri n ận - từ lý t uy t đ i cư ng đ n t c ti n ti ng Việt L T T

Tìm i u đ c trưng văn a dân t c của tư duy và ngôn ng ở người Việt N Đứ T Về k uyn ướng ng ng ĩa c tri n ận (Lê Quang Thiêm), ệ ìn n ận t ức trong ng iên cứu ngôn ng (Ng H Ngôn ng c tri n ận là gì? T

V C

1.1.2.1 Ng n ng kh ng phải t khả n ng tri nhận t trị N ị

ọ ể í ứ

ề ố ể

ứ ụ ề

ụ ĩ N

ẩ

ỉ

N í ọ : - T ứ ứ ề ĩ ứ ề

ể H ọ

ể ề ị ọ ề ũ

í ở

ở ể ở ố

ọ - ố ề

í

- B ứ ứ

ề ứ ứ í

ứ ụ ũ

ứ ụ ụ

D

ể ri

ị ể

1.1.2.2 Ng ngh a v ng ph p s ni h a N ọ ể

ứ ề ề

ể ứ

C ứ

ứ ứ

ố

; ũ ở ĩ ĩ ố

ĩ C í ề

ề ể

ứ ẩ ụ

1.1.2.3 Tri th c ng n ng nả sinh ra t vi c s d ng ng n ng

N ọ ị

ụ ụ ứ ụ ọ - ụ N ể ể

ố ể ọ :

- N ọ ụ í ứ ứ ứ T

ẩ ụ

- N ọ ề ố ở

ọ ể

í ể í

V ứ

ị ứ ố

í í

Đ ể ọ ứ ứ ể ứ ố

í ũ ố

ể

ố ố Ý ứ

ứ ố ỉ

ứ C í

ứ ứ ố

ĩ

ứ ;

- ĩ

ứ ĩ ọ

ĩ ọ

- N ĩ ở ề

ị ề ố ứ

ố ứ

ứ

ị S

ẽ

- Ý ĩ ố

ố

ứ ố ề ứ ĩ

ứ ĩ ứ

- V ứ ể ĩ

ề ứ ề ĩ N ọ í

ứ ề :

C ứ í

ể ể

ẩ í ẽ

í ở ề

N í

ứ ề

; í ũ

ề ũ

ể ứ

ở

C ứ ứ

ụ ể ọ

- Ý Ý

ị N

- Ý í ĩ ứ

í ứ D í

- Ý ị ứ H í

ể í í ở Ý

ỉ í Ý ỉ ĩ N ố

ề ố ở

ố ố ị Ý N

ứ í ụ

ố

1.2.2 Ý ni đ n vị tinh thần, đ n vị n i dung c a c tranh thế giới đư c phản nh trong c con người

N ị í ứ

ị

ứ í C

ở ề ố ố

ứ ề

Ý ụ L ĩ V ụ ĩ

ọ

1.3 Ẩn d ni

1.3.1 Ẩn d theo quan điể tru ền th ng

ỉ ố ể

ẩ ụ

Ví ụ ề ể

ề ẩ ụ :

- i c n ớ b n k ông? B n t ì c c ti t t u đông đợi đ - n đây mận mới i đào Vườn ồng đ c ai vào ay c ưa? ận i t ì đào in t ưa Vườn ồng c l i n ưng c ưa ai vào K ẩ ụ ẩ ụ ẩ ụ ẩ ụ

ứ ứ

ể ề

ứ ị 1.3.2 Ẩn d ni Ẩ ụ ị ứ

ọ N ứ ọ ố

í Ẩ ụ

í í

C ề ứ ề T ứ ẩ ụ ề ố ọ ọ ứ ỉ ẩ ụ ứ ể ĩ ẩ ụ

ẩ ụ Ở V N ề ề

ọ ẩ ụ

ụ ẽ ể

Ẩ ụ ứ ẩ ụ ọ ể ể

í ố ẩ ụ T ở ẩ ụ ỉ

í ĩ

Ẩ ụ

í

í í N ẩ ụ

ẩ ụ D

ứ ề ẩ ụ ứ ĩ ứ ũ

T

ề ứ T ề

ỉ ở ề ẩ ụ ũ ố ẩ ụ ề

T R 1979 ụ

í ẩ ụ ọ ẩ ụ ể

ĩ ở 30 12] D ẩ ụ

ứ í ể ố í

ể

í ẩ ụ

L J 1980 ố ề ẩ ụ

ụ ề ề

ứ ề H ẩ ụ

ỉ ề ề

ề ở " C ng tôi n ận t y r ng

n d t a k p đời s ng àng ngày k ông c trong ngôn ng mà c trong

tư tưởng và àn đ ng t về c c c ng ta suy ng ĩ và àn đ ng ệ

t ng k i niệm t ông t ường của c ng ta về b n c t mang t n n d "

[30, tr.14]

T uyền k ông đậu b n iang ìn

Ta k ông ta quy t l y mìn làm đôi

ọ ĩ í [48, tr 223]

ể ố ể ề T

ọ ũ

ị N

ể Đ ụ ề

ề ể

ề ở ỉ

1.4.2.2 H nh th c ngh thuật

Tụ ề ề ề

ị ọ ọ ề ể ỉ

ở ọ ố Ở ụ ố í ; ụ

C i i N

- Đ

ề ẩ

ể N ể ị C ể ỉ

ề T

ề ĩ

ể ố

ố

B ề ở ề

- Về : C

ẩ ụ: ứ ố ứ ở

ứ

- Về : N T

M N ọ C ứ ề V N

ị : "Ngôn ng ca dao đ k t t n ng đ c đi m ng ệ t uật tuyệt

vời n t của Ti ng Việt N c c n ng đ c đi m tin t y của ngôn ng văn c đồng t ời n c n là s vận d ng lin o t tài tìn c iệu qu cao của ngôn ng c ung ngôn ng i t o i vào m t lo i ngôn ng truyền miệng đ c biệt truyền miệng b ng t " T

ề

ụ ố í Tí ể

T ị

ứ ể

ề ề

ể ố P V N XHCN

ề ĩ ụ ứ ể

d) N m sức s n sin

H ố

ọ ố

e) T n t nguyện của ôn n ân

ọ ở ị ị L í

ở ũ ụ

ị ị N ụ

ở ụ Đ ọ T ị

ố ụ V ị

ụ ề í ụ :

- i cô c t c đồng mầu

C ăn trâu c o k o làm giàu c o c a

T ụ

ề ũ ở ố ũ Họ ố :

- S giàu l y k c ng giàu

S ng o c n đ n mười trâu c ng ng o

Tụ ề T

ụ ề :

- C ng giậm t ì t uyền c ng đi iậm ra n t v n t uyền t ì long đan

ôi ta lên t c u ng g ền

Em ra đứng m i đ an c u sào

Tụ ề ề N ị ứ

t i p trông t y t i p a mừng t ay

Công t i p lo liệu b y c ầy

C àng đi ng a t m t i p nay v ng đào

N … ụ ị :

N ụ

ứ V ẩ ụ

ụ V ố ị -

ể ể

Tụ ọ N ị T

ứ ỉ ứ ụ ở

í ể ể ẩ ụ ề

V ụ

ụ ở í "

ố quan

V ứ ề ẩ ụ ứ

ĩ ứ ũ quan

- H ố

2.1 Hôn nhân là MỘT THỰC THỂ HOÀN CHỈNH

T

ề ũ Hôn nhâ ở ề ũ

N u không có ách thì cày ị cày không có ách thì

N t uyền không có b n thì t uyền ể b n không

có thuyèn thì b n khô ụ

- Ai làm c o (c ) lìa kim,

C o b o d t s ng c o em p ong trần Kim và c ể

Kim ố

ụ kim có c và c ũ kim thì c

ị

K ố c cày

ụ ũ ỉ ụ ĩ t uyền không b n t uyền

b n không t uyền hay c kim

ề ố ố ỉ

ố Đó chính l

ể ể ể

- p em c m c n cho em,

ôi ta n ư r u với men m n nồng

Cũ ố t uyền - b n kim - c thì rượu men ũ

ể ố C men thì rượu rượu không có men

rượu T đôi ta rượu men ể ể

ị

H ể ể ố T ũ ố

ố H ố ở

S ố ẽ ể

d n S ố ẽ

tình yêu ể ọ ở ể nhau:

K ọ :

- P i duyên t ì b m n ư keo Trái duyên tr i ki p n ư k o đ c vên

Để N

ẻ ọ K

í í ố

K :

- Trăm năm e sợi c ồng

Bu c người tài s c vào trong k uôn trời

- Ai đưa mận đ n với đào

Ai đưa tìn y bu c vào tìn đây

K ở

ị ứ :

- ai ta đang n ớ đang t ư ng

Ai về p ân qu rẽ ư ng c o đàn

- ai ta đang n i dây dài

Ai cầm dao s c c t ai dây lìa

N Họ T ọ ể

đôi p i lứa N đôi ụ ề

: đẹp đôi t t đôi vừa đôi N í

ẩ ụ ẩ ụ

í ở ề D ố í

ề ề ứ

C ứ ụ Cũ ũ ể :

- ôi ta n ư với

Tr n niềm c ung t ủy đừng lìa mới ay

- ôi ta n ư c ng r

Vừa đôi t ì l y ai d m m c ai

- ôi ta n ư ú với khuy,

N ư kim với c n (c ) may đi c o rồi

" a" "gậy" "c c" ụ ụ

ố ể ỉ ị

ể a c ìa, gậy r m

c c khuy ị

ể ẻ ị

- ôi tay nâng l y c i trầu

i ng trầu k ông là vợ mi ng cau là c ồng

- i a trời cây c b ng cao

N ân duyên đ đ n ây vào c o an

H ể S

Tìn ta với b n trăm năm đợi c ờ

- ôi ta n ư ú với khuy,

N ư kim với c n (c ) may đi c o rồi

- ôi ta n ư b con bài

b t t ì b n c ớ nài t p cao

H ứ

ị í ọ ị N ứ