Nghiên cứu tổ chức dạy học ngoại khóa môn vật lý ở trường thcs (áp dụng cho vật lý 8) luận văn thạc sỹ vật lý

Dạy học ngoại khóa là một hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp.Dạy học ngoại khóa giữ vai trò quan trọng trong dạy học các môn nói chung và môn Vật lý nói riêng, là một hoạt động

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ

LUẬN VĂN KHOA HỌC GIÁO DỤC

Nghệ An, Năm 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LUẬN VĂN KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS PHẠM THỊ PHÖ

Nghệ An, Năm 2012

Lời cảm ơn

Trong quá trình hoàn thành luận văn này tác giả đã được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo, bạn bè, các đồng nghiệp, người thân Tác giả xin chân thành gửi lời cảm ơn đến những người đã giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn này

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với cô giáo, PGS.TS Phạm Thị Phú, người đã tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả xin gởi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy, cô giáo trong khoa vật lý trường Đại học Vinh; các thầy cô giáo trong phòng đào tạo Sau đại học trường Đại học Vinh; các thầy, cô giáo giảng dạy trong suốt thời gian học tập

Tác giả xin gởi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo, Ban giám hiệu, các thầy cô giáo môn vật lý Quận Tân Phú đã tạo điều kiện tốt cho tác giả trong quá trình thực nghiệm đề tài

Cuối cùng xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ tác giả trong thời gian học tập và thực hiện đề tài

Vinh, tháng 10 năm 2012 Tác giả luận văn

Trần Ngọc Quyên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả thu thập được trong luận văn là trung thực quá trình nghiên cứu được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố ở bất

kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Trần Ngọc Quyên

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục iv

Danh mục các chữ viết tắt vii

Danh mục bảng, biểu đồ, đồ thị .viii

MỞ ĐẦU 1

1.Lí do chọn đề tài 1

2.Lịch sử nghiên cứu đề tài 1

3.Mục tiêu của đề tài 2

4.Giả thuyết khoa học 2

5.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

6.Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7.Phương pháp nghiên cứu 3

8.Đóng góp của đề tài 3

9.Cấu trúc luận văn 4

NỘI DUNG 5

Chương 1: Dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường phổ thông 5

1.1 Các hình thức tổ chức dạy học môn Vật lý ở trường phổ thông 5

1.1.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học 5

1.1.2 Định nghĩa hình thức tổ chức dạy học 6

1.1.3 Mối quan hệ giữa hình thức tổ chức dạy học với các yếu tố khác của hoạt động dạy học 6

1.1.4 Phân loại các hình thức tổ chức dạy học 8

1.2 Dạy học ngoại khóa ở trường phổ thông 9

1.2.1 Khái niệm 9

1.2.2 Vai trò của dạy học ngoại khóa Vật lý 10

1.2.3 Các nguyên tắc dạy học ngoại khóa Vật lý 12

1.2.4 Đặc điểm của dạy học ngoại khóa 13

1.2.5 So sánh dạy học ngoại khóa và dạy học dựa trên dự án trong môn Vật lý 14

1.2.6 Hình thức dạy học ngoại kháo môn Vật lý ở trường phổ thông 15

1.2.7 Tần suất thực hiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý 20

1.2.8 Phương tiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý 21

1.2.9 Phương thức tổ chức dạy học ngoại khóa môn Vật lý 22

1.2.10 Lập kế hoạch dạy học ngoại khóa môn Vật lý 24

1.2.11 Đánh giá kết quả dạy học ngoại khóa môn Vật lý 29

Kết luận chương 1 31

Chương 2 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 32

2.1 Các cơ sở pháp lí tổ chức dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường phổ thông 32

2.2 Phân tích đặc điểm Vật lý 8 THCS 33

2.2.1 Đặc điểm về nội dung 33

2.2.2 Đặc điểm về phương tiện, thiết bị dạy học 35

2.2.3 Đặc điểm về vị trí Vật lý 8 trong chương trình Vật lý THCS 35

2.3 Nội dung cần hệ thống hóa, mở rộng, nâng cao 36

2.3.1 Nội dung cần hệ thống hóa 36

2.3.2 Nội dung cần mở rộng, nâng cao 36 2.4 Thực trạng dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở một số trường THCS

trên địa bàn quận Tân Phú, thành phố Hồ Chí Minh 36

2.4.1 Mục tiêu tìm hiểu thực trạng 36

2.4.2 Đối tượng và phạm vi tìm hiểu 36

2.4.3 Phương pháp tìm hiểu 37

2.4.4 Kết quả tìm hiểu thực trạng 37

2.4.5 Nguyên nhân và giải pháp 39

2.5 Những thuận lợi, khó khăn trong tổ chức dạy học ngoại khóa Vật lý 8-THCS 40

2.5.1 Thuận lợi 40

2.5.2 Khó khăn 41

2.6 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 41

2.6.1 Xác định mục tiêu dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 41

2.6.2 Lựa chọn nội dung dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 41

2.6.3 Lựa chọn phương thức dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 42

2.6.4 Lựa chọn phương tiện dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 42

2.7 Xây dựng một số phương án dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 43

2.7.1 Hình thức “ Đố vui Vật lý” 43

2.7.2 Hình thức “ Trò chơi Vật lý” 56

2.7.3 Hình thức “ Nhà sáng tạo Vật lý” 62

Kết luận chương 2 64

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm 65

3.1 Mục đích thực nghiệm 65

3.2 Đối tượng thực nghiệm 65

3.3 Nội dung thực nghiệm 65

3.4 Phương pháp thực nghiệm 65

3.5 Kết quả thực nghiệm 67

3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm 72

Kết luận chương 3 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 PHỤ LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH, SƠ ĐỒ

Trang

1 Bảng

Bảng 1.1 Bảng hệ thống hóa phương thức tổ chức hoạt động ngoại khóa

Vật lý 23

Bảng 3.1 Số liệu HS các nhóm tthực nghiệm và đối chứng 66

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số Xi của bài kiểm tra 73

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 74

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất lũy tích 74

Bảng 3.5 Các tham số thống kê 74

2 Sơ đồ Sơ đồ 1.1 Quy trình lập kế hoạch ngoại khóa 26

Sơ đồ 1.2 Kế hoạch ngoại khóa 28

3 Biểu đồ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân phối tần suất 75

4 Đồ thị Đồ thị 3.1 Số % HS đạt điểm Xi 75

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích 76

5 Ảnh Ảnh 1-4 Hoạt động ngoại khóa Đố vui vật lý 67

Ảnh 5-8 Hoạt động ngoại khóa Nhà sáng tạo nhỏ tuổi 70

Ảnh 9-14 Những chiếc tàu đạt giải 71

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việc đổi mới phương pháp dạy và học để nâng cao chất lượng giáo dục đang được các trường trong cả nước quan tâm và thực hiện Để đạt được điều đó cần phải phối hợp các phương pháp dạy học sao cho đạt hiệu quả Ngoài việc dạy học chính khóa, cần phải quan tâm nhiều hơn nữa trong việc tổ chức dạy học ngoại khóa

Dạy học ngoại khóa là một hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp.Dạy học ngoại khóa giữ vai trò quan trọng trong dạy học các môn nói chung và môn Vật lý nói riêng, là một hoạt động tự học tích cực, bổ ích góp phần hỗ trợ rất lớn trong việc củng cố, mở rộng, đào sâu kiến thức, phát huy tính sáng tạo của học sinh, xây dựng và hoàn thiện nhân cách, hình thành những kỹ năng, tinh thần đoàn kết và thái độ cộng tác với bạn, giúp đỡ lẫn nhau Tuy nhiên dạy học ngoại khóa chưa được sự quan tâm của nhà trường, thầy cô giáo để đầu tư cho hoạt động này hoặc chưa đáp ứng được yêu cầu cũng như phát huy vai trò của dạy học ngoại khóa

Với vai trò là một giáo viên, một người phụ trách bộ môn Vật lý của quận, tôi hiểu được những khó khăn trong quá trình dạy và học môn Vật lý THCS thời lượng chỉ 1 tiết/tuần (Vật lý 6,7,8); 2 tiết/tuần (Vật lý 9) giáo viên rất khó khăn để

mở rộng, nâng cao hay chia sẻ thông tin thú vị về Vật lý, không có nhiều cơ hội đem lại hứng thú học tập cho các em vì thế đa số HS học chỉ để hoàn thành nhiệm

vụ môn học, học để không bị điểm “khống chế” trong xếp loại học lực và thực tế môn Vật lý đã không được nhiều HS yêu thích

Chính vì những lí do trên, với hy vọng giúp học sinh ôn tập kiến thức đã học, năng động và sáng tạo hơn trong học tập Vật lý, hy vọng tạo được sân chơi

hấp dẫn, bổ ích để học sinh xem môn Vật lý là một “ trò chơi” khoa học đầy

sáng tạo và đặc biệt bộ môn Vật lý thường được cho là khô khan ngày một trở

nên thu hút các em nhiều hơn nữa, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Vật

lý ở trường THCS, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu tổ chức dạy học ngoại khoá môn

Như vậy hiện nay chưa có tài liệu và công trình nghiên cứu về hoạt động ngoại khóa môn Vật lý cho học sinh cấp THCS

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu xây dựng kế hoạch và tổ chức hoạt động ngoại khóa môn Vật

lý cho học sinh lớp 8 nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học Vật lý ở Trường THCS

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức thành công buổi ngoại khóa một cách khoa học, nội dung phù hợp với đối tượng học sinh và hình thức phong phú thì sẽ kích thích hứng thú học tập, phát huy tính sáng tạo của học sinh, đồng thời củng cố kiến thức đã học một cách sâu sắc, bền vững hơn, học sinh hiểu rõ hơn các ứng dụng của Vật lý trong đời sống, kỹ thuật

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tƣợng nghiên cứu

Hoạt động dạy học ngoại khóa môn Vật lý

- Phạm vi nghiên cứu

Hoạt động ngoại khóa môn Vật lý lớp 8 ở các trường THCS trong Quận Tân Phú, thành phố Hồ Chí Minh

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học ngoại khóa

6.2 Điều tra thực trạng hoạt động ngoại khóa môn Vật lý cấp THCS ở quận Tân Phú, thành phố Hồ Chí Minh

6.3 Tìm hiểu cơ sở pháp lý của dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở

Trường THCS

6.4 Tìm hiểu cơ sở nội dung của hoạt động ngoại khóa Vật lý 8 THCS

6.5 Xây dựng kế hoạch hoạt động ngoại khóa môn Vật lý 8 THCS

6.6 Thực nghiệm sư phạm

7 Phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về hoạt động ngoại khóa

- Nghiên cứu phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa

- Nghiên cứu các công trình khoa học có liên quan

b Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Điều tra thực trạng hoạt động ngoại khóa môn Vật lý ở các trường THCS hiện nay

c Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm: tiến hành tổ chức hoạt động ngoại khóa của lớp, của trường, của quận; kiểm tra mức độ nhận thức của học sinh ở lớp(trường) thực nghiệm so với lớp ( trường) đối chứng từ đó thu thập và xử

lý kết quả bằng thống kê toán học đưa ra kết quả, đề xuất kiến nghị

8 Đóng góp của đề tài

- Làm sáng tỏ và góp phần đưa lí luận của dạy học ngoại khóa Vật lý vào thực tiễn dạy học môn Vật lý ở trường THCS

- Xây dựng quy trình thiết kế hoạt động ngoại khóa Vật lý

- Xây dựng kế hoạch hoạt động ngoại khóa môn Vật lý lớp 8 THCS gồm: ngoại khóa “ Trò chơi Vật lý”, ngoại khóa “ Đố vui để học”, ngoại khóa “ nhà sáng tạo nhỏ tuổi”

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, nội dung luận văn gồm 3 chương sau:trang

Chương 1 Dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường PT (29 trang)

Chương 2 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lý lớp 8 THCS

( 35 trang) Chương 3 Thực nghiệm sư phạm (14 trang)

 Kết luận ( 2 trang)

 Tài liệu tham khảo( 2 trang)

 Phụ lục (26 trang)

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: DẠY HỌC NGOẠI KHÓA Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1.1 Các hình thức tổ chức dạy học môn Vật lý ở trường PT

1.1.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học (HTTC DH)

HTTC DH là hình thức vận động của từng nội dung dạy học cụ thể, nó phản ánh quy mô, địa điểm và thành phần của học sinh (HS) tham gia vào đơn

vị nội dung dạy học đó Việc xác định các HTTCDH là cơ sở để thực hiện hoạt động tổ chức dạy học nhằm phát triển trí tuệ của HS một cách có hiệu quả Công việc này phát huy các ưu điểm của các PPDH, qua đó phát triển khả năng học tập, nghiên cứu của HS [4]

Theo Makarenco - nhà sư phạm Nga đầu thế kỉ XX đã nói: “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục chỉ thực hiện trên lớp học mà đáng ra phải là trên mỗi mét vuông của đất nước ta… Nghĩa là trong bất kì hoàn cảnh nào cũng không được quan niệm rằng giáo dục chỉ được tiến hành trong lớp” Việc xác định HTTCDH nhằm phát huy các ưu điểm của các PPDH, phù hợp với cơ sở vật chất của nhà trường, phù hợp với trình độ nhận thức và tâm sinh lí của HS, đồng thời đảm bảo nội dung và mục tiêu dạy học

HTTCDH khác nhau chủ yếu tuỳ theo mối quan hệ giữa việc dạy học có tính tập thể hay tính cá nhân, vào mức độ tính tự lực nhận thức của HS, sự chỉ đạo chuyên biệt của GV, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm và thời gian học tập

HTTCDH hình thành và phát triển cùng với sự thay đổi các điều kiện về văn hoá, khoa học và công nghệ

Tóm lại, trong mỗi HTTCDH có nhiều cách thức tổ chức hoạt động của

HS, lựa chọn hình thức nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiện dạy học và trình độ của HS Các HTTCDkH đều có những tác dụng riêng Chúng cần được phối hợp hài hòa trong một tiết học nhằm nâng cao hiệu quả

học tập toàn diện nhờ vào sự đa dạng về hình thức hoạt động nhận thức của HS trong quá trình học tập

1.1.2 Định nghĩa hình thức tổ chức dạy học

Nhiều tác giả đưa ra định nghĩa về Hình thức TCDH:

- Theo Nguyễn Quang Đông thì “Hình thức TCDH là các hình thức tổ chức hoạt động dạy và hoạt động học của thầy và trò nhằm thực hiện phương pháp giáo dục và chiếm lĩnh nội dung dạy học” [2]

- Theo Lê Công Triêm thì “Hình thức TCDH là những hình thức lớn của dạy học, được tổ chức theo những cấu trúc xác định nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học Đó là hình thái bên ngoài của PPDH” [13]

- Trong giáo trình Lí luận dạy học của Nguyễn Văn Tuấn thì cho rằng:

“Hình thức TCDH là cách thức tổ chức, sắp xếp và tiến hành các buổi dạy học” [15]

Từ các ý kiến trên có thể đưa ra định nghĩa về Hình thức TCDH như sau:

“Hình thức TCDH là sự biểu hiện bên ngoài của hoạt động dạy học, là sự sắp xếp, tổ chức và tiến hành quá trình dạy học, ở một thời điểm và địa điểm xác định, với những phương pháp và phương tiện cụ thể để thực hiện các nhiệm

1.1.3.1 Căn cứ vào mục tiêu học tập

Hình thức TCDH phải phù hợp với mục tiêu học tập của HS: mục tiêu về kiến thức, mục tiêu về kĩ năng và mục tiêu về thái độ

Ví dụ: GV cần tăng cường các Hình thức TCDH theo nhóm, tiến hành thí nghiệm, dạy học nêu vấn đề, các clip ứng dụng thực tế để có thể đạt kết quả

cao đối với mục tiêu về kĩ năng và thái độ như kĩ năng quan sát, kĩ năng trình bày ý kiến, thái độ yêu khoa học

1.1.3.2 Căn cứ vào nội dung dạy học

Nội dung dạy học quyết định đến PPDH và do đó ảnh hưởng đến việc xác định hình thức tổ chức dạy học

GV có thể tổ chức cho HS học cá nhân bằng cách tự đọc SGK để nắm kiến thức, HS có thể học ở nhà một mình với những nội dung kiến thức dễ, đơn giản Hình thức tổ chức học tập này tiết kiệm được thời gian lên lớp để dành cho những hoạt động học tập khác ở lớp học Mặt khác, hình thức này cũng giúp cho HS rèn luyện được tính tự lực trong học tập

Ví dụ: Các dạng chyển động ( Vật lý 8)

Đối với những nội dung có thể gây ra nhiều ý kiến khác nhau, GV có thể

tổ chức cho HS học theo nhóm Hình thức này tạo điều kiện cho HS được trao đổi thảo luận với nhau Hình thức này có ưu điểm là rèn luyện cho HS khả năng trình bày vấn đề và đưa ra lập luận để bảo vệ ý kiến của mình nhưng cũng có nhược điểm là có thể làm cho tiến trình dạy học diễn ra không đúng tiến độ

Ví dụ: Ma sát có lợi hay có hại? ( Vật lý 8)

Đối với những nội dung phức tạp khó, GV nên tổ chức cho HS học theo lớp

Hạn chế của hình thức này là ít phát huy được tính tích cực của HS và

GV không nắm được hết các quan niệm của HS trong quá trình dạy học

1.1.3.3 Căn cứ vào điều kiện cơ sở vật chất của trường lớp

Điều kiện cơ sở vật chất của trường lớp cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng dạy học nói chung và việc xác định Hình thức TCDH nói riêng Do vậy, yếu tố này cần phải được xét đến trong việc xác định Hình thức TCDH

Hiện nay, các trường đều được trang bị tương đối đầy đủ các đồ dùng dạy học, thiết bị thí nghiệm vật lí, máy vi tính, máy chiếu vật thể 3D, projector

Ở Quận Tân Phú mỗi lớp học được trang bị LCD 40 -42 inch và CPU Đây là điều kiện thuận lợi giúp GV có thể sử dụng các phương tiện này để trực quan hóa các hoạt động nhận thức cho HS

1.1.3.4 Căn cứ vào phương pháp dạy học

PPDH có ảnh hưởng rất lớn đến Hình thức TCDH Đối với mỗi PPDH có thể áp dụng nhiều HTDH khác nhau và ngược lại Cả hai yếu tố này có vai trò

hỗ trợ nhau để giúp GV hoàn thành tốt các mục tiêu dạy học đã đặt ra

Ví dụ: Khi dạy bài “Lực đẩy Acsimet”, GV có thể cho HS thảo luận theo nhóm, các nhóm kiểm nghiệm công thức tính lực đẩy Acsimet bằng trọng lượng của phần chất lỏng bị vật chiếm chỗ FA = d.V, đồng thời tiến hành thí nghiệm để kiểm chứng công thức Sau đó, GV hướng dẫn HS đánh giá và rút

ra kết luận

1.1.3.5 Căn cứ vào đối tượng học sinh

HS trong một lớp học, một trường học thuộc nhiều đối tượng khác nhau

về khả năng học tập, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng vận dụng kiến thức…Do vậy, một Hình thức TCDH nào đó có thể phù hợp với đối tượng HS này nhưng lại không phù hợp với đối tượng HS kia Do vậy, việc phân loại đối tượng HS

là để cho việc tổ chức hoạt động dạy học có hiệu quả hơn

Ví dụ: HS yếu cần được tăng cường các tiết ôn tập, còn các HS khá, giỏi cần được tăng cường các tiết luyện tập, bồi dưỡng các chuyên đề…

1.1.4 Phân loại các hình thức tổ chức dạy học

Có nhiều cách phân loại các Hình thức TCDH vật lý, tùy theo mối quan

hệ của việc dạy học có tính tập thể hay cá nhân, mức độ tính tự lực nhận thức của HS, vai trò chỉ đạo của GV, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm, thời gian tổ chức mà có thể phân loại Hình thức TCDH thành nhiều loại khác nhau:

- Dựa theo thành phần học sinh, có thể chia Hình thức TCDH thành hình thức tự học cá nhân, hình thức lên lớp, hình thức dạy học theo nhóm (trong một lớp có nhiều nhóm), hình thức giúp đỡ riêng…

- Dựa theo mục đích của việc học, có thể chia thành: hình thức nghiên cứu kiến thức mới, hình thức luyện tập, hình thức thực hành, hình thức thảo luận và xêmina, hình thức nghiên cứu khoa học,…

- Dựa theo địa điểm, vị trí tổ chức dạy học, có hình thức làm việc ở lớp, làm việc trong phòng thí nghiệm, hình thức tham quan ở nhà máy, công trường…

- Dựa vào phương tiện tổ chức dạy học, thông qua các phương tiện, công

cụ, thiết bị hỗ trợ việc dạy học, nhất là các phương tiện điện tử, mạng Internet… có các hình thức như: thực hành, nghiên cứu sáng tạo một sản phẩm, E-learning…

Cách phân loại các Hình thức TCDH trên đây chỉ mang tính chất tương đối Mỗi Hình thức TCDH đều có thể mang một phần nội dung của một số Hình thức TCDH khác Chẳng hạn như Hình thức TCDH theo nhóm có thể được thực hiện ở phòng thí nghiệm, phòng bộ môn…; Hình thức TCDH theo lớp có thể được thực hiện trong tiết nghiên cứu kiến thức mới, trong tiết ôn tập củng cố, trong tiết sinh hoạt nói chuyện chuyên đề…Để thực hiện nhiệm vụ dạy học ở trường phổ thông, hoạt động dạy học được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau Trong dạy học vật lí ở trường phổ thông hiện nay, người ta thường sử dụng những Hình thức TCDH sau:

- Bài lên lớp: đây là hình thức dạy học cơ bản và phổ biến nhất, GV lên lớp và trình bày nội dung kiến thức của một tiết, một bài với cùng một thời lượng, cùng PPDH

- Tham quan ngoại khóa: hình thức này ít được quan tâm tổ chức ở các trường phổ thông hiện nay vì đòi hỏi kinh phí tổ chức cao Tuy nhiên quận Tân Phú cũng đã cố gắng rất nhiều trong việc tổ chức Tham quan nhà máy thủy điện Trị An, gốm sứ Minh Long, nhà máy đèn Điện Quang, nhà máy nhiệt điện Bà Rịa… Qua tham quan ngoại khóa, tổ chức các buổi hội thảo, nghiên cứu các thí nghiệm vật lý…HS có thể học tập thêm nhiều điều mới mẻ từ thực

tế

- Tự học ở nhà: với hình thức này HS có thể thực hiện được rất nhiều nhiệm vụ như: học bài, làm bài tập, làm thí nghiệm, nghiên cứu tài liệu, chuẩn

bị bài mới… Hình thức này đòi hỏi tính nỗ lực, tự giác, chủ động học tập của

HS rất cao

Theo quan điểm hiện nay thì việc tổ chức dạy học thực chất là tổ chức cho học sinh tự lực hoạt động, thông qua đó mà chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, phát triển năng lực và hình thành thái độ Trong mỗi hình thức dạy học lại có nhiều cách thức tổ chức hoạt động của học sinh, lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiện dạy học và trình độ của học sinh Mỗi hình thức tổ chức hoạt động dạy học có một ưu điểm riêng Việc phối hợp khéo léo, hài hòa các Hình thức TCDH sẽ mang lại hiệu quả cao, tạo ra chất lượng toàn diện ở HS

1.2 Dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường THCS

1.2.1 Khái niệm

Dạy học ngoại khóa là một trong những hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục chính khóa (nội khóa), được tổ chức có kế hoạch và phương hướng xác định, được tiến hành trên tinh thần tự nguyện của HS dưới sự hướng dẫn của GV nhằm bổ sung và mở rộng kiến thức vật lý, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và sáng tạo của HS

Hoạt động ngoại khóa (HĐNK) không phải là một khái niệm mới lạ nhưng có thể nói cho đến nay vẫn chưa có sự đầu tư đúng mức cả về phương diện lí thuyết lẫn thực tiễn, chưa xác định rõ về vai trò, nhiệm vụ, tính chất, phân loại, quy trình tổ chức… Phần nhiều các HĐNK mang tính tự phát, nặng

về hình thức, đối phó, chưa thật sự mang tính khoa học, hiệu quả chưa cao Khi chưa có hình thức tổ chức sinh động, phong phú, hấp dẫn, lôi cuốn HS thì chưa thể phát huy được tính tự giác, chủ động, tích cực tham gia, sáng tạo của

HS cũng như hiệu quả của quá trình đào tạo chưa cao, HS chưa được học tập

và rèn luyện một cách toàn diện

Ở một số nước người ta chủ trương giảm thời lượng lên lớp và tăng cường các hoạt động giáo dục ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp Công trình nghiên cứu gần đây của các nhà giáo dục Mĩ cho thấy những HS thường

xuyên tham gia vào các HĐNK thường có thành tích học tập tốt hơn, có hành

vi đạo đức tốt hơn, có mối quan hệ và xúc cảm tốt hơn

Do đó hoạt động ngoại khóa vật lý cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đào tạo ở trường phổ thông đặc biệt đối với HS THCS, nên nghiên cứu và áp dụng dạy học ngoại khóa vật lý ở trường phổ thông cũng như THCS là yêu cầu cần thiết hiện nay

1.2.2 Vai trò của dạy học ngoại khóa Vật lý THCS

Để hoàn thành tốt mục tiêu dạy học vật lý, GV cần có sự phối hợp hợp

lí các hoạt động NK bên cạnh các giờ học chính khóa NK vật lý là một công tác hỗ trợ cho việc nâng cao chất lượng giảng dạy và sự yêu thích bộ môn vật

lý ở trường THCS, đặc biệt là rèn luyện năng lực sáng tạo, hình thành thái độ học tập tích cực NK vật lý là phương tiện để phát hiện, phát huy năng lực, năng khiếu của HS, làm tăng hứng thú của HS về một hoạt động, kiến thức, lĩnh vực nào đó NK vật lý có tác dụng cả 3 mặt của mục tiêu dạy học: giáo dục, giáo dưỡng và giáo dục kĩ thuật tổng hợp

1.2.2.1 Vai trò về giáo dục

Hoạt động NK vật lý góp phần đào sâu, củng cố các kiến thức đã học cho HS Thông qua hoạt động NK, kiến thức HS sẽ được khắc ghi sâu sắc hơn HS sẽ vận dụng được các kiến thức vật lý vào giải quyết các vấn đề trong thực tế, gắn lí thuyết với thực tiễn, thấy được ứng dụng của các kiến thức trong đời sống và kĩ thuật

Trong giờ học chính khóa, vì điều kiện thời gian hạn hẹp nên có những phần GV không thể giới thiệu một cách cụ thể được Những phần này sẽ được

bổ sung thông qua các hoạt động NK vật lý, kiến thức của HS sẽ được mở rộng, nâng cao

1.2.2.2 Vai trò về giáo dưỡng

Hoạt động NK góp phần giáo dục tính tổ chức, tính kế hoạch, tinh thần làm chủ và hợp tác trên cơ sở các hoạt động thực tế Nhất là với cách tổ chức theo từng nhóm để giải quyết vấn đề đặt ra trong một buổi NK, HS sẽ rèn luyện được thói quen làm việc theo nhóm, kĩ năng tổ chức, quản lí, điều khiển hoạt động nhóm

Ngoài ra, trong hoạt động NK các HS cùng thảo luận, trao đổi, tranh luận và trình bày ý kiến một cách thoải mái, nâng cao tính hợp tác và chia sẻ giữa các thành viên với nhau, rèn luyện kĩ năng giao tiếp, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ vật lý, kĩ năng trình bày ý kiến trước đám đông

NK được tổ chức và thực hiện dựa trên sự tự nguyện, nhiệt tình, tự giác của HS cùng với sự hỗ trợ của GV sẽ động viên HS nỗ lực tìm tòi, suy nghĩ, giải quyết các vấn đề đặt ra, kích thích sự hứng thú học tập, lòng ham học hỏi, lôi cuốn sự tự giác của HS tham gia vào các hoạt động

Hoạt động NK vật lý làm cho quá trình dạy học môn vật lý ở trường phổ thông thêm phong phú, đa dạng về nội dung và hình thức, làm cho việc học của HS thêm sinh động, tạo cho HS lòng hăng say với công việc học tập

Đó là điều kiện để phát triển các năng lực cá nhân sẵn có của HS, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu HS Qua các hoạt động NK, HS phát huy được tính sáng tạo, tự tin, rèn luyện bản lĩnh để tham gia các công việc xã hội sau này

1.2.2.3 Vai trò về giáo dục kĩ thuật tổng hợp

Trong quá trình tham gia hoạt động NK, HS được rèn luyện kĩ năng sử dụng một số thiết bị, dụng cụ thường gặp trong đời sống; rèn luyện tác phong làm việc đúng giờ, chấp hành nguyên tắc an toàn lao động…qua đó nảy sinh tình cảm nghề nghiệp, bước đầu hình thành ý thức nghề nghiệp mà HS sẽ chọn trong tương lai

1.2.3 Các nguyên tắc dạy học ngoại khóa Vật lý THCS

Từ những phân tích ở trên ta thấy NK vật lý có những tác dụng quan trọng, do vậy ta không thể coi các hoạt động NK là “phụ” và tiến hành một cách tùy ý mà phải được tổ chức chỉ đạo, lựa chọn nội dung, tìm tòi phương thức tổ chức hoạt động theo tác giả Phạm Thị Phú [5] dạy học ngoại khóa cần quán triệt các nguyên tắc sau:

của lớp học, cấp học, chương trình môn học, hoàn cảnh cụ thể của nhà trường và thực tiễn kinh tế-xã hội của địa phương để xác định mục tiêu, nội dung, hình thức, phương pháp, xây dựng chương trình dạy học NK

 Nguyên tắc 2: Trong quá trình hoạt động NK vật lý, HS là những

người chủ động thiết kế, thi công và đánh giá hoạt động của bản thân và tập thể, còn GV chỉ đóng vai trò là người “cố vấn”, là trọng tài, hướng dẫn cho

HS hoạt động

nguyện, tự chọn để tạo hứng thú, chủ động, tích cực, sáng tạo của HS trong mọi hoạt động

hiện và xây dựng được hạt nhân trong nhóm NK Đó là những HS nhiệt tình,

có hứng thú với nội dung NK và có khả năng lôi cuốn HS khác tham gia Phát hiện và bồi dưỡng hạt nhân của nhóm NK là nhiệm vụ của GV bộ môn

thể hiện ở tính mới và tính vừa sức Đối với môn vật lý ở trường THPT có thể khai thác tính mới ở các khía cạnh:

- Mở rộng tính ứng dụng kĩ thuật của các kiến thức vật lý dành cho các

hoạch hóa một cách chi tiết từ khâu chuẩn bị đến khâu triển khai và tổng kết hoạt động

1.2.4 Đặc điểm của dạy học ngoại khóa

Dạy học ngoại khóa môn vật lý nói riêng và các môn học khác nói chung

- Số lượng HS tham gia không hạn chế, có thể tổ chức NK cho một nhóm

HS, một lớp hoặc một khối lớp

- Về thời gian, HĐNK được tổ chức ngoài giờ học chính khóa, không bị ràng buộc nhiều về kế hoạch chuyên môn chung của nhà trường GV tổ chức

có thể linh hoạt lựa chọn thời điểm thích hợp Thông thường, các hoạt động

NK thường gắn với một sự kiện lịch sử, một ngày lễ, một phong trào nào đó

- Về địa điểm tổ chức các hoạt động NK không hạn chế, gò bó trong phạm

vi của phòng học, có thể đó là phòng bộ môn, sân trường, hội trường, nhà máy, công trường…, tùy theo chủ đề, nội dung NK mà chọn địa điểm cho phù hợp

- Về nội dung, hoạt động NK phải có nội dung phong phú, mới mẻ, có thể

là hệ thống hóa những kiến thức nằm trong phạm vi chương trình hoặc có thể

là mở rộng kiến thức giúp HS tăng vốn kiến thức bản thân Nội dung phải có tính vừa sức và phổ biến, độ khó vừa phải

- Về hình thức, hoạt động NK có tính phong phú về hình thức, có thể tổ chức theo hình thức câu lạc bộ khoa học, dạ hội khoa học, đố vui để học, nói chuyện chuyên đề… nên có sức lôi cuốn đối với HS

- Việc đánh giá một hoạt động NK không phải bằng điểm số thông qua các bài kiểm tra đánh giá như trong chính khóa Trong hoạt động NK sự đánh giá được công khai thông qua các sản phẩm hoạt động, tính hứng thú, tích cực, sáng tạo của HS Sự đánh giá này chỉ mang tính chất khích lệ quá trình hoạt động, nếu có thêm các phần thưởng động viên tinh thần HS thì hoạt động NK càng sôi nổi hơn nữa

1.2.5 So sánh dạy học ngoại khóa và dạy học dựa trên dự án trong môn Vật lý

Cùng với những đổi thay trong phương thức sản xuất từ thủ công sang cơ giới hóa, chuyên môn hóa cao của con người, nhất là trong thời đại CNTT và

xu hướng toàn cầu hóa, khái niệm “dự án” đã đi từ các lĩnh vực kinh tế-xã hội

và giáo dục đào tạo không chỉ với nghĩa rộng là các dự án phát triển giáo dục

mà còn được sử dụng như là một Hình thức TCDH

Dạy học dựa trên dự án (PBL - Project Based Learning) là một Hình thức TCDH trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực

tiễn, kết hợp lí thuyết với thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện, tạo ra sản phẩm để giới thiệu và đánh giá kết quả

Hiện nay có nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa Hình thức DHNK và PBL Thậm chí có người còn đồng nhất hai HTDH này với nhau Nhưng đi sâu tìm hiểu nghiên cứu thì thấy giữa hai HTDH này có những điểm giống và khác nhau cơ bản:

* Giống nhau:

- Các nhiệm vụ hoạt động thường được thực hiện theo nhóm HS trong đó

có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm, đòi hỏi HS phải rèn luyện kĩ năng hợp tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, giữa GV và HS cũng như các lực lượng xã hội khác Đây là đặc điểm mang tính xã hội của hoạt động học tập NK và PBL

- Dạy học NK và PBL đều có tính định hướng sản phẩm Trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập, các sản phẩm được tạo ra Sản phẩm đó không chỉ là những sảm phẩm thuần túy lí thuyết mà có thể là một sản phẩm thực hành, các bài viết, tập tranh ảnh sưu tầm, trang web, chương trình hoạt động cụ thể… Những sản phẩm này sẽ được công bố, giới thiệu khi kết thúc các nhiệm

vụ học tập

- Thể hiện được tính tự lực cao của người học: trong quá trình tham gia các nhiệm vụ học tập HS cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình học tập, như thế sẽ tích cực hóa được các hoạt động nhận thức Điều

đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học

GV chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn, tư vấn

- Nếu thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập thì hai HTDH trên đều có tác dụng rèn luyện ý thức hợp tác của HS, khơi dậy niềm say mê nghiên cứu, yêu lao động, ham học hỏi của HS, bước đầu có những định hướng nghề nghiệp trong tương lai

- Cả hai HTDH đều có sự phối hợp các tổ chức trong nhà trường (Đoàn thanh niên, các tổ chuyên môn, công đoàn ) và các lực lượng xã hội khác (hội phụ huynh HS, các xí nghiệp sản xuất )

* Khác nhau:

- Về tính đối tượng thì trong dạy học NK đòi hỏi HS có tinh thần tự nguyện tham gia vào các hoạt động học tập, GV không thể có các hình thức cưỡng ép HS Còn đối với PBL thì bắt buộc HS tham gia vào các dự án, coi như đó là một nhiệm vụ mà HS cần phải hoàn thành trong quá trình học tập

- Về thời gian thực hiện thì dạy học NK có thời gian dài hơn, thường có

kế hoạch từ đầu năm học và kéo dài trong cả kì học hoặc năm học, còn PBL thì có thời gian thực hiện ngắn hơn tùy theo loại dự án: dự án nhỏ thực hiện trong 2 đến 6 tiết học, dự án trung bình trong một vài ngày, dự án lớn có thể từ

1 đến vài tuần

- Về nội dung thì hai hình thức này có sự khác biệt rõ rệt Đối với PBL thì nội dung thực hiện phải nằm trong chương trình học tập chính khóa, GV chỉ thông qua PBL mà tổ chức cho HS tìm hiểu kiến thức liên quan tới bài học Nhưng đối với Hình thức DHNK thì nội dung HS tìm hiểu được nâng cao, mở rộng hơn so với nội dung trong giờ chính khóa, qua đó HS mở rộng được vốn kiến thức cho bản thân

1.2.6 Hình thức dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường THCS

Hoạt động NK vật lý ở trường THCS có nhiều hình thức khác nhau, tùy thuộc vào số lượng HS tham gia, theo nội dung, theo địa điểm tổ chức… mà có thể phân ra các hình thức hoạt động NK vật lý khác nhau Có hai hình thức phổ biến nhất là hoạt động NK theo nhóm và hoạt động NK có tính quần chúng rộng rãi

Hoạt động NK theo nhóm là hình thức công tác ngoài lớp có hệ thống, có

kế hoạch Qua hoạt động nhóm theo chương trình đã lập ra từ trước HS thu nhận được một số kiến thức bổ sung, đào sâu và củng cố những kiến thức, kĩ năng đã có Nhưng điều có giá trị nhất trong hoạt động nhóm là ở đây HS học

được cách vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tức là tham gia được vào quá trình sáng tạo

Hình thức NK theo nhóm là HTDH có sự kết hợp tính tập thể mà trong

đó HS trong nhóm dưới sự chỉ đạo của GV cùng trao đổi các ý tưởng, kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo Từng thành viên trong nhóm không chỉ có trách nhiệm với việc học của bản thân mà còn có trách nhiệm quan tâm đến việc học của các bạn khác trong nhóm Có hai hình thức học tập theo nhóm đó là: dạng học tập theo nhóm thống nhất và dạng học tập theo nhóm có tính phân hóa Hình thức học tập theo nhóm thống nhất thì tất cả HS đều thực hiện những nhiệm vụ học tập như nhau, còn với hình thức học tập theo nhóm phân hóa thì những nhóm khác nhau thực hiện những nhiệm vụ khác nhau trong khuôn khổ đề tài chung của cả lớp

Có thể thành lập những nhóm hoạt động NK vật lý như:

 Nhóm nghiên cứu lí thuyết

Nhóm này chuyên đi sâu việc sưu tầm các tài liệu liên quan tới vấn đề đang nghiên cứu để giúp HS hiểu bài sâu hơn, nghiên cứu giải thích các hiện tượng mà trong điều kiện hạn hẹp của thời lượng trên lớp mà GV chưa thể giải thích kĩ lưỡng, sưu tầm những bài toán vật lý hay, tìm phương pháp giải hay Công việc của nhóm cũng có thể là tìm hiểu lịch sử phát triển của vật lý học và nhóm khác sẽ biên tập, viết báo tường, ra tập san về vật lý

Nội dung hoạt động của nhóm NK phải có nội dung mới lạ, hấp dẫn, mở rộng so với nội dung chính khóa, không chỉ là đơn thuần kiểm nghiệm hoặc áp dụng đơn giản các kiến thức đã học GV cần xác định nội dung thích hợp, khéo léo tổ chức sao cho từng bước HS thu nhận được kết quả Kết quả hoạt động của nhóm có thể báo cáo theo từng cá nhân hoặc nhóm GV cần có sự đánh giá, khuyến khích, động viên thích hợp, tuyên dương trước lớp cũng như tạo điều kiện cho HS báo cáo ở các buổi sinh hoạt lớp, giờ chào cờ, đăng kí kết quả trên bảng tin chung, ra báo tường… sẽ là những hình thức động viên tinh thần cho các em

 Nhóm chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lý

Dụng cụ thí nghiệm vật lý đặc biệt là dụng cụ phục vụ cho thí nghiệm thực hành đồng loạt cho HS có vai trò quan trọng trong việc dạy học vật lý Muốn có thêm nhiều thí nghiệm cho HS sử dụng thì phải tổ chức cho HS tham gia chế tạo dụng cụ Nội dung hoạt động nên hướng vào chế tạo dụng cụ đòi hỏi sáng tạo, nằm trong trọng tâm của chương trình, vừa làm HS thích thú, vừa phục vụ trực tiếp cho mục tiêu đào tạo Những dụng cụ thí nghiệm mà HS nghiên cứu, chế tạo thành công do sáng kiến hoặc làm theo mẫu có thể trưng bày trong phòng thí nghiệm, hay giúp nhà trường khắc phục khó khăn thiếu thốn dụng cụ thí nghiệm vật lý Đối với HS THCS, nhóm này chỉ tiến hành làm những dụng cụ đơn giản nhất để thực hiện được những thí nghiệm do GV chỉ định hoặc có hướng dẫn trong tài liệu tham khảo Dần dần nhóm sẽ làm được những dụng cụ để làm lại những thí nghiệm đã biểu diễn hoặc được nghe giới thiệu tại lớp nhưng chưa được làm vì thiếu dụng cụ, phục vụ cho việc học tập các vấn đề sau

GV cần phải dạy cho HS biết cách sử dụng công cụ và biết cách gia công các vật liệu thông thường hoặc sử dụng các vật dụng bỏ đi để làm ra những sản phẩm tái chế Nếu có thể, nên phối hợp với những phụ huynh HS biết nghề, mời họ tới hướng dẫn một vài lần cho HS trong nhóm

 Nhóm vật lý kĩ thuật

Đây là hoạt động NK thu hút đông đảo HS tham gia với sự phong phú và

đa dạng của sản phẩm nên dễ gây hứng thú, đồng thời có tác dụng giáo dục kĩ thuật trực tiếp, do đó cần đề cao và khuyến khích hoạt động này Đối với nhóm này rất khó tổ chức cho HS THCS Những nhóm NK này mang nhiều tính chất thực hành chuyên môn hơn nhóm chế tạo dụng cụ nhưng hoạt động của nhóm vẫn phải gắn liền giữa lí thuyết và thực hành

Tuy nhiên ngoài những kiến thức mà HS đã được học ở giờ chính khóa thì trong các giờ ngoại khóa phải tiến hành ôn tập và bổ sung lí thuyết cho các thành viên trong nhóm xen kẽ với các giờ thực hành Khi tổ chức những nhóm này GV cần tổ chức phối hợp với các tổ chức chuyên môn khác như liên hệ với các nhà máy sản xuất, các câu lạc bộ, các nhóm chuyên môn… để nhóm

được tư vấn, giúp đỡ của các nhà chuyên môn có kinh nghiệm mà hoạt động hiệu quả hơn

Tổ chức hoạt động NK vật lý có tính chất quần chúng rộng rãi là hình thức tốn nhiều công sức nhưng dễ thực hiện và có hiệu quả để triển khai công tác NK ở nhà trường Đây là một hình thức rất tốt để đào sâu và mở rộng kiến thức cho HS trong nhiều lĩnh vực của vật lý và thu hút sự tham gia của đông đảo HS

Tổ chức hình thức hoạt động NK vật lý có tính chất quần chúng rộng rãi làm cho HS thêm yêu thích môn vật lý, kích thích trí tưởng tượng sáng tạo và rèn luyện các phẩm chất cá nhân Nội dung đó có thể là những thí nghiệm vui, những bài toán thực nghiệm, những câu hỏi ngắn… GV chọn lọc những tài liệu cho HS có nội dung phù hợp với tài liệu học tập trên lớp, phù hợp với trình độ nhận thức của HS

Những buổi NK vật lý đặc biệt hứng thú khi được tổ chức dưới hình thức cuộc thi đấu hay thi tuyển chọn người hoặc nhóm đoạt giải Trong hình thức này có thể kể đến những hoạt động như tổ chức Hội vui vật lý, Báo tường vật

lý, Thi hiểu biết về vật lý, Nhà sáng tạo nhỏ tuổi, Hội thi chế tạo xe không động cơ, Em yêu vật lý, Triễn lãm vật lý …

Những hoạt động NK này thường là kết quả tất nhiên của hoạt động nhóm ngoại khóa vật lý Các hình thức này nếu được chuẩn bị chu đáo và tổ chức một cách hấp dẫn thì có tác dụng lớn, nâng cao lòng yêu thích vật lý của

HS và chế tạo được nhiều dụng cụ để làm thí nghiệm

Phải làm sao cho mỗi buổi NK vật lý có tính quần chúng rộng rãi thật sự

là một ngày hội, một sự kiện đáng nhớ Ngoài sự phong phú của nội dung và hình thức còn có thể đan xen các hoạt động văn nghệ, những trò chơi giải trí có tính khoa học để làm cho buổi NK thêm vui vẻ và náo nhiệt

 Hội vui vật lý

Hội vui là hình thức NK vật lý phổ biến, hình thức này dễ áp dụng cho

HS THCS, đặc biệt lôi cuốn được đông đảo HS, tạo ra được khí thế trong hoạt động học tập và nghiên cứu Hội vui có thể được tổ chức theo từng chuyên đề, theo khối lớp hoặc quy mô toàn trường

Ví dụ: Hội vui vật lý 8; các nhà bác học vật lý em yêu… thậm chí có thể

tổ chức hội vui vật lý kết hợp với các bộ môn khác để HS vận dụng kiến thức tổng hợp của tất cả các môn học.Thời gian diễn ra của hội vui khoảng hai đến

ba tiếng đồng hồ để không ảnh hưởng tới sức khỏe, thời gian hoạt động khác của HS

Trong hội vui vật lý, số lượng các trò chơi được áp dụng phụ thuộc vào thời gian và khả năng tổ chức hoạt động của GV, có thể tổ chức một số trò chơi sau:

+ Trò Trả lời câu hỏi nhanh: hình thức này có thể tổ chức như trò chơi truyền hình Rung chuông vàng, nội dung có thể là một câu hỏi ngắn, tìm chỗ sai trong một đoạn viết về nội dung vật lý, tìm chỗ sai trong các hình vẽ sơ đồ… Các trò chơi loại này gây không khí vui chơi thoải mái, nhẹ nhàng, lôi cuốn HS

+ Trò Nhà bác học em yêu: HS được chọn nhân vật bác học vật lý yêu thích để thể hiện lại hình ảnh tiểu sử hoặc bối cảnh có liên quan đến thành tựu của ông Nên lựa chọn các nhà bác học vật lý có công lao trong phần nội dung

đã và đang học để các em có thể hiểu rõ hơn về các nhà bác học và nhớ lâu hơn

+ Trò Trúc xanh: HS lần lượt lựa chọn các ô màu để tìm các cặp ô có nội dung liên quan với nhau Khi lựa chọn đúng thì cặp ô đó sẽ ẩn đi Hình nền là chân dung nhà bác học vật lý hoặc những dụng cụ thí nghiệm

+ Trò chơi thực nghiệm: HS thi lắp ráp và biễu diễn một thí nghiệm nào

đó cũng có thể coi là một trò chơi trong hội vui Trò này đòi hỏi sự chính xác,

am hiểu kiến thức vật lý liên quan, sự hợp lí hóa thao tác và có các sáng kiến khác

+ Trò chơi Hái hoa: các câu hỏi, bài tập, câu đố vui về vật lý được viết vào mảnh giấy nhỏ, sau đó gấp lại để đảm bảo tính bí mật và treo trang trí lên cành cây Người chơi sẽ “hái hoa” và đưa ra đáp án cho mỗi “bông hoa”, nếu trả lời đúng sẽ được nhận một phần thưởng khích lệ của ban tổ chức trò chơi + Thi giải bài tập vật lý nhanh: mỗi lần thi một nhóm khoảng 5 người cùng nhau giải một bài tập vật lý Nhóm nào giải nhanh nhất, đúng nhất thì có

thưởng Nội dung các bài tập phải vui, kết quả phải gọn gàng để tiện cho việc đánh giá và tăng hứng thú của trò chơi

+ Trò Ô chữ: có thể thiết kế như trò chơi Ô chữ trong chương trình Đường lên đỉnh Olympia trên VTV3, các đội lần lượt lựa chọn các câu hỏi hàng ngang để tìm ra từ khóa, đội giành phần thắng trong phần thi này là đội

có tổng số điểm cao nhất kể cả câu hỏi hàng ngang và câu hỏi từ khóa Thực tế cho thấy hình thức này làm HS rất hào hứng tham gia, cổ động viên cũng nhiệt tình tham gia cổ vũ

Để đảm bảo thành công cho hội vui cần chuẩn bị kĩ càng nội dung, hình thức tổ chức, trang trí hợp lí, lường trước các tình huống ngoài dự kiến, chuẩn

bị phần thưởng để khích lệ tinh thần tham gia cho HS tham gia và cho khan giả… Các trò chơi liên quan tới thực hành thí nghiệm liên quan tới điện, máy móc cần được đảm bảo yếu tố an toàn khi tổ chức, không để xảy ra các sự cố đáng tiếc Mặc dù nội dung của hội vui gắn chặt với nội dung trong chương trình chính khóa nhưng vẫn trên tinh thần vui chơi, thoải mái, không nặng về đánh giá trình độ HS

 Triển lãm về vật lý

Triển lãm vật lí ở trường THCS có thể tổ chức vào giữa tháng 4 cùng với ngày hội môi trường và triễn lãm các sản phẩm tái chế Mục đích là để giới thiệu được các thành tích trong hoạt động học tập vật lý của một lớp, khối lớp hoặc toàn trường

Triển lãm phải phong phú về nội dung, đẹp về hình thức, tổ chức khoa học, gây ấn tượng cho người tham quan Nội dung triển lãm có thể là dụng cụ,

mô hình mà HS chế tạo được Hình vẽ và tranh ảnh sẽ góp phần cho triển lãm sinh động, nếu có thể thì chiếu các video clip liên quan tới nội dung triển lãm

để thu hút người xem Triển lãm có thể kết hợp với Hội vui vật lý hoặc kết với triển lãm của môn học khác để đa dạng hóa về nội dung triển lãm Để đảm bảo tính chất của NK vật lý, trong việc tổ chức triển lãm cần phát huy cao độ vai trò tích cực của HS đặc biệt là tính độc lập và sáng tạo

1.2.7 Tần suất thực hiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý THCS

Trong dạy học NK vật lý việc xác định tần suất thực hiện đóng một vai trò quan trọng Tùy theo hình thức và mức độ nội dung mà tiến hành hoạt động

NK Nếu tần suất thực hiện quá dày thì sẽ ảnh hưởng đến việc dạy học chính khóa, tốn nhiều thời gian, kinh phí và gây nhàm chán cho HS, nhưng nếu quá thưa thì việc giáo dục toàn diện cho HS không được đảm bảo HS thiếu các hoạt động NK sẽ hạn chế sự hình thành và phát triển các phẩm chất cá nhân của HS

Do vậy, tần suất dạy học NK vật lý nên đạt mức độ vừa phải, hợp lí, tùy theo các nội dung NK:

- Nếu tổ chức hoạt động NK có tính chất quần chúng rộng rãi thì thường

tổ chức hai tháng một lần trong một năm học, thời gian mỗi buổi không quá hai giờ đồng hồ

- Nếu tổ chức NK theo nhóm thì căn cứ vào nội dung công việc để chia thời gian cho hợp lí Ví dụ theo hình thức nhóm vật lí kĩ thuật thì không quá một lần trong một tuần

Đối với HS THCS, nên tổ chức NK theo lớp theo khối nhằm ôn tập kiến thức đã học, thư giản, giảm căng thẳng nhưng đạt hiệu quả cao Trong quá trình hoạt động NK cần phải tiến hành các biện pháp kích thích hứng thú của

HS đối với bộ môn vật lý như cho HS tham quan thực tế, xem phim tư liệu, xem các đoạn phim có liên quan đến kiến thức đã học…

1.2.8 Phương tiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý THCS

Phương tiện dạy học (PTDH) có vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy học ở trường phổ thông Trong đó, phương tiện nghe nhìn chiếm vị trí quan trọng nhất Hiện nay, PTDH được nhà trường trang bị ngày càng đầy đủ, hiện đại Trong hoạt động dạy học ngoại khóa vật lý, PTDH đóng vai trò quan trọng và không thể thiếu trong các chương trình ngoại khóa vật lý Các PTDH thường sử dụng trong dạy học ngoại khóa vật lý như:

- Các thí nghiệm vật lý: có thể đó là các thí nghiệm sử dụng các thiết bị, dụng cụ có sẵn ở phòng bộ môn hoặc là các thí nghiệm tự tạo, thí nghiệm ảo

- Mô hình, tranh ảnh, hình vẽ: các PTDH này sẽ làm các hoạt động NK thêm sinh động, lôi cuốn HS

- Máy vi tính: dùng để thiết kế các chương trình ngoại khóa trên nền của các phần mềm chuyên dụng như: Microsoft Word, Microsoft Powerpoint, Media Flash… Các dữ liệu có thể lưu trữ trên máy vi tính để làm nguồn tư liệu cho các hoạt động NK lần sau

- Phần mềm dạy học: có nhiều phần mềm hỗ trợ trong việc dạy học vật lý phổ biến như: Crocodile Physics, Violet, …

- Máy chiếu overhead, projector, máy chiếu vật thể 3D,…: dùng để trình chiếu các thông tin cho hoạt động NK Đặc biệt là với projector kết nối với máy vi tính sẽ trình chiếu được các video clip, hình ảnh động sẽ làm cho buổi

NK thêm sống động và hiệu quả

- Tư liệu số: các tư liệu vật lý có thể được số hóa thành kho tư liệu dưới dạng các video clip, flash, ảnh tĩnh, ảnh động, âm thanh…, lưu trữ trên đĩa CD, VCD, ổ cứng máy tính rất thuận tiện trong việc sử dụng

- Máy quay phim, máy ảnh: dùng để quay phim, chụp ảnh các dụng cụ, hiện tượng, máy móc, thiết bị, các thí nghiệm vật lý, công xưởng, nhà máy…có liên quan đến quá trình thực hiện NK vật lý

- Mạng internet: đây là một nguồn thông tin khổng lồ, thông qua mạng internet GV và HS có thể truy cập vào các trang web liên quan tới vật lý, tìm hiểu thông tin, tải các tư liệu về máy tính cá nhân để nghiên cứu

Tóm lại, các PTDH cũng chỉ là công cụ hỗ trợ cho việc dạy học vật lý, mỗi loại PTDH chỉ mang những thông tin khoa học nhất định và có chức năng

sư phạm riêng biệt Để sử dụng các PTDH trong tổ chức NK vật lý đạt hiệu quả, GV cần soạn thảo kế hoạch NK cụ thể, lập danh mục các PTDH cần sử dụng, xác định thời điểm, thời lượng hợp lí Đồng thời GV cần phối hợp sử dụng cả PTDH truyền thống và hiện đại khác nhau để hoạt động NK vật lý đạt hiệu quả cao nhất

1.2.9 Phương thức tổ chức dạy học ngoại khóa Vật lý THCS [5]

Cả hai HTDH (ngoại khóa và chính khóa) đều góp phần thực hiện 4 nhiệm vụ của dạy học vật lý ở trường phổ thông là giáo dưỡng, giáo dục nhân cách, phát triển tư duy và năng lực sáng tạo, giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho

HS Đối với dạy học NK với đặc thù là tính hấp dẫn của nội dung, tính tự nguyện của đối tượng tham gia, các mục tiêu kiến thức được nhấn mạnh gồm:

* Mục tiêu 1: Mở rộng kiến thức theo hướng tăng cường tính hệ thống, tính lịch sử, tính phương pháp luận của kiến thức, xây dựng bức tranh vật lý về thế giới

Với mục tiêu này nội dung NK sẽ bao gồm các vấn đề như: lịch sử các phát minh vật lý, ảnh hưởng của các phát minh đối với sự phát triển của nhân loại, kể chuyện vật lý, kiểm tra kiến thức và kĩ năng vật lý của HS Trên cơ sở

đó bồi dưỡng tình yêu vật lý cho HS, giáo dục nhân cách thông qua tấm gương các nhà bác học

Mục tiêu này có thể thực hiện với mọi đối tượng HS tương ứng với hình thức NK mang tính quần chúng rộng rãi và mang lại hiệu quả thiết thực, vừa sức cho nhiều đối tượng HS như các thí nghiệm vui, các trò chơi vật lý, giải ô chữ Đặc biệt NK có thể tổ chức dưới hình thức cuộc thi giữa các nhóm HS với sự cổ vũ của đông đảo HS, hình thức này có thể trở thành là một hội vui vật lý

* Mục tiêu 2: Mở rộng kiến thức theo hướng tăng cường tính ứng dụng

kĩ thuật của các kiến thức vật lý

Mục tiêu này nhấn mạnh tính giáo dục kĩ thuật và hướng nghiệp, phát hiện và bồi dưỡng HS có năng khiếu về kĩ thuật, bồi dưỡng năng lực sáng tạo cho HS Đây là nét đặc thù của môn vật lý trong trường phổ thông do vật lý học là cơ sở của nhiều thiết bị kĩ thuật sử dụng trong đời sống và sản xuất

Để thực hiện mục tiêu này cần lựa chọn nội dung NK là các ứng dụng kĩ thuật thực tiễn của vật lý trong đời sống và sản xuất Các nhóm HS được giao nhiệm vụ tìm hiểu, thiết kế hoặc chế tạo một thiết bị kĩ thuật nào đó Đối tượng phải là các HS có năng lực học tập, đam mê kĩ thuật, có nguyện vọng trở thành một kĩ sư

* Mục tiêu 3: Mở rộng, đào sâu, hoàn chỉnh kiến thức theo các chuyên

đề

Mục tiêu này chỉ dành cho các HS thích đi sâu nghiên cứu các lĩnh vực hẹp và khó của vật lý, để có khả năng trở thành các nhà nghiên cứu về vật lý

Các HS tham gia hình thức NK này là những HS có năng lực tư duy vật lý và toán học rất tốt Các em được tổ chức thành các nhóm “nhà vật lý trẻ tuổi”, nội dung nghiên cứu được tổ chức thành các chuyên đề để các nhóm tự chọn

Tuy nhiên đối với HS THCS không đòi hỏi HS đạt tuyệt đối cả ba mục tiêu trên, chỉ cần tổ chức sao cho phù hợp với lứa tuổi của HS

Có thể hệ thống hóa phương thức tổ chức hoạt động NK vật lý ở trường THCS thành bảng sau [7]

Bảng 1.1: Bảng hệ thống hóa phương thức tổ chức hoạt động NK vật lý

1 Bồi dưỡng cho HS

tình yêu đối với Vật

có nguyện vọng trở thành kĩ sư

Các ứng dụng kĩ thuật của vật lý học trong đời sống và sản xuất, cập nhật với thực tiễn Các nhóm HS được giao nhiệm vụ tìm hiểu, thiết

kế hoặc chế tạo một thiết bị kĩ thuật nào đó trong đời sống hoặc sản xuất

Các chuyên đề tự chọn nghiên cứu trọn vẹn một vấn đề của Vật lý học mà trong SGK không có điều kiện

Ngoại khóa theo nhóm

vọng trở thành nhà nghiên cứu vật lý

nghiên cứu

GV có thể lựa chọn nội dung, HTDH ngoại khóa môn vật lý phù hợp với mục tiêu và đối tượng cụ thể của nhà trường thông qua bảng này, từ đó xây dựng nội dung, thiết kế kịch bản, triển khai hoạt động nhằm phát huy vai trò tích cực của HTDH này trong thực tiễn dạy học

1.2.10 Lập kế hoạch dạy học ngoại khóa môn Vật lý THCS

Hoạt động NK vật lý phụ thuộc rất nhiều vào vai trò của GV trong việc lập kế hoạch và tổ chức Chương trình NK vật lý có được tổ chức thành công hay không phụ thuộc rất nhiều yếu tố: lập kế hoạch; nội dung hoạt động Hiện nay chưa có tài liệu nào đưa ra một quy trình cơ bản để tổ chức thực hiện các

kế hoạch NK vật lý mà chỉ do sự tìm tòi, đầu tư công sức của GV nên chưa có

sự đồng nhất Qua quá trình nghiên cứu,chúng tôi thấy có thể tổ chức NK vật

lý cho HS THCS theo các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn chủ đề ngoại khóa

Căn cứ vào nội dung chương trình, mục tiêu dạy học và tình hình thực tế của việc dạy học môn vật lý trong giờ học chính khóa, đặc điểm HS và GV cũng như của nhà trường mà lựa chọn chủ đề NK vật lý cho phù hợp Chủ đề

NK hàm chứa những nội dung và hình thức của buổi NK đó Việc chọn chủ đề

rõ ràng sẽ có tác dụng kích thích sự chú ý, định hướng tâm lí, tính sẵn sàng cho

HS ngay từ ban đầu

Sau khi lựa chọn chủ đề NK cần chú ý vào 3 yêu cầu sau:

- Yêu cầu giáo dục về nhận thức: là trả lời được câu hỏi hoạt động NK nhằm cung cấp cho HS những hiểu biết gì?

- Yêu cầu giáo dục về thái độ: thông qua hoạt động NK vật lý sẽ giáo dục cho HS về mặt tình cảm và thái độ gì trong học tập và nghiên cứu môn vật lý?

- Yêu cầu giáo dục về kĩ năng: các kĩ năng như điều khiển hoạt động tập thể, kĩ năng tự quản, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ vật lý, kĩ năng thực hành, kĩ

năng giao tiếp… sẽ được hình thành và phát triển trong quá trình tham gia NK vật lý

Bước 2: Lập kế hoạch ngoại khóa

Hiệu quả của buổi NK vật lý phụ thuộc rất nhiều vào giai đoạn chuẩn bị, lập kế hoạch ban đầu Kế hoạch được lập càng chi tiết, chu đáo thì việc tổ chức thực hiện càng thành công Kế hoạch bao gồm các nội dung sau:

- Xác định rõ mục tiêu giáo dục cần đạt được, mục tiêu kĩ năng, mục tiêu thái độ, tình cảm mà HS có được sau buổi NK;

- Thiết kế nội dung và hình thức tổ chức hoạt động, hình thức trang trí, hình thức thể hiện, có thể có thêm các tiết mục văn nghệ, ảo thuật vui;

- Chuẩn bị các điều kiện về kinh phí, cơ sở vật chất, đối tượng tham gia, ban tổ chức chương trình, GV hướng dẫn, người điều khiển hoạt động…;

- Dự kiến thời gian, thời lượng, địa điểm tổ chức;

- Dự kiến các tình huống có thể xảy ra và cách giải quyết, nếu cần thiết

có thể nhờ đến sự giúp đỡ của các tổ chức khác trong và ngoài nhà trường

Sơ đồ 1.1 Quy trình lập kế hoạch ngoại khóa

Bước 3: Tiến hành hoạt động ngoại khóa theo kế hoạch

Trong quá trình tiến hành, GV cần luôn theo dõi quá trình thực hiện các

nội dung chương trình, nếu có các tình huống phát sinh ngoài dự kiến thì phải

có các biện pháp xử lí kịp thời, không đề chương trình bị gián đoạn

Đối với các buổi NK có quy mô theo từng lớp, từng khối hoặc toàn thể

HS thì GV đóng vai trò là người điều khiển, tổ chức, đồng thời GV cũng là

người “trọng tài” để tổ chức cho HS tranh luận, đánh giá các nội dung hoạt

động Đối với các buổi NK có quy mô nhỏ hơn theo tổ, nhóm thì GV có thể

hướng dẫn cho HS tự tổ chức thực hiện, GV chỉ đóng vai trò hướng dẫn, giúp

đỡ khi HS gặp khó khăn

Bước 4: Tổng kết, đánh giá, khen thưởng

Sau mỗi chương trình NK vật lý thì GV phải có đánh giá, thu nhận ý kiến đóng góp của HS và GV khác, rút kinh nghiệm để điều chỉnh nội dung, hình thức, phương pháp cho hợp lí để các chương trình NK vật lý lần sau thu được kết quả tốt hơn Nếu có đủ kinh phí thì có thể khen thưởng cho các cá nhân có thành tích tốt, đóng vai trò tích cực để động viên, khích lệ tinh thần các em Nói chung một kế hoạch NK bao gồm các nội dung chính sau:

Sơ đồ 1.2: Kế hoạch ngoại khóa