QUẢN LÝ TÀI CHÍNH Ở BAN TÔN GIÁO CHÍNH PHỦ LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Đánh giá chung các kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 25 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG CƠ QUAN NHÀ NƯỚC CÓ HOẠ

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN HỮU NHƯỜNG

QUẢN LÝ TÀI CHÍNH

Ở BAN TÔN GIÁO CHÍNH PHỦ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2015

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN HỮU NHƯỜNG

QUẢN LÝ TÀI CHÍNH

Ở BAN TÔN GIÁO CHÍNH PHỦ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Hữu Thắng

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Hữu Nhường

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN

ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

7

1.1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến vấn đề quản lý tài chính 7 1.2 Khái quát các công trình nghiên cứu có liên quan đến tôn giáo ở

Việt Nam

19

1.3 Đánh giá chung các kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận

án và vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

25

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG CƠ

QUAN NHÀ NƯỚC CÓ HOẠT ĐỘNG SỰ NGHIỆP

35

2.1 Khái quát về tài chính trong cơ quan nhà nước có hoạt động sự nghiệp 35 2.2 Quản lý tài chính trong cơ quan nhà nước có hoạt động sự nghiệp 47

Chương 3: THỰC TRẠNG TÀI CHÍNH VÀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH Ở

BAN TÔN GIÁO CHÍNH PHỦ

68

3.1 Khái quát về quá trình phát triển, tổ chức bộ máy và đặc điểm của

Ban Tôn giáo Chính phủ

68

3.2 Thực trạng quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ 75 3.3 Đánh giá chung về quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ 100

Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ

TÀI CHÍNH Ở BAN TÔN GIÁO CHÍNH PHỦ

123

4.1 Bối cảnh hiện nay và phương hướng hoàn thiện quản lý tài chính ở

Ban Tôn giáo Chính phủ

123

4.2 Giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ 135

CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

154

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 3.1: Tình hình thu tài chính của Ban Tôn giáo Chính phủ giai

đoạn 2008-2013

76

Bảng 3.2: Tình hình chi tài chính của Ban Tôn giáo Chính phủ giai

đoạn 2008-2013

79

Bảng 3.3: Cơ sở tính chi quản lý nhà nước giai đoạn 2008-2013 81 Bảng 3.4: Nội dung lập dự toán ngân sách của Ban Tôn giáo Chính

phủ giai đoạn 2008 - 2014

83

Bảng 3.5: Phân bổ dự toán chi thường xuyên của Ban Tôn giáo Chính

phủ giai đoạn 2008 - 2014

86

Bảng 3.6 Phân bổ dự toán cho mục tiêu chi đầu tư phát triển của Ban

Tôn giáo Chính phủ giai đoạn 2008 - 2014

87

Bảng 3.7: Nội dung chấp hành dự toán ngân sách của Ban Tôn giáo

Chính phủ giai đoạn 2008 - 2014

88

Bảng 3.8: Quyết toán chi ngân sách của Ban Tôn giáo Chính phủ giai

đoạn 2008 - 2011

90

Bảng 3.9: Tổng hợp nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp ở Ban Tôn

giáo Chính phủ giai đoạn 2008-2013

93

Bảng 3.10: Tổng hợp nguồn chi từ hoạt động sự nghiệp 95 Bảng 3.11: Cán bộ phụ trách tài chính của các đơn vị sự nghiệp ở

Ban Tôn giáo Chính phủ năm 2013

99

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 3.1: Sơ đồ các đơn vị trực thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ 70 Hình 3.2: Đánh giá nguồn tài chính cho hoạt động của các đơn vị

trực thuộc Ban Tôn giáo Chính phủ

78

Hình 3.3: Tình hình thu - chi tài chính của Ban Tôn giáo Chính phủ

giai đoạn 2008-2013

80

Hình 3.4: Tổng hợp dự toán chi NSNN của Ban Tôn giáo Chính phủ

giai đoạn 2008 - 2014

82

Hình 3.5: Sơ đồ bộ máy quản lý tài chính của Phòng Tài chính - Kế

toán Ban Tôn giáo Chính phủ

98

Hình 3.6: Đánh giá hiệu quả công tác lập dự toán thu - chi NSNN

của Ban Tôn giáo Chính phủ

110 Hình 3.7: Nhận xét về định mức chi hỗ trợ các tôn giáo 117

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quản lý tài chính nhà nước là quá trình tác động của nhà nước đến các nguồn tài chính nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước một cách hiệu quả nhất Việc quản lý sử dụng nguồn tài chính tại các cơ quan hành chính, sự nghiệp Nhà nước liên quan trực tiếp đến hiệu quả của tài chính nhà nước, do đó đòi hỏi phải có sự quản lý, giám sát, kiểm tra, nhằm tạo động lực khuyến khích các cơ quan hành chính, sự nghiệp tích cực, chủ động tự xác định số biên chế cần có, sắp xếp, tổ chức và phân công lao động hợp lý, nâng cao chất lượng công việc, sử dụng kinh phí với hiệu quả cao, hạn chế những đòi hỏi về tăng biên chế và chi phí hành chính Thông qua đó, làm cho

bộ máy hành chính nhà nước hoạt động có hiệu lực và hiệu quả, đáp ứng nhu cầu và đòi hỏi ngày càng cao của các tổ chức và công dân

Ở Việt Nam, từ khi thực hiện Luật NSNN năm 2002 và Nghị định 60/2003/NĐ-CP ngày 6/6/2003 của Chính phủ và các văn bản quy phạm pháp luật khác, các hoạt động quản lý tài chính ở CQNN được đổi mới căn bản; cơ chế phân cấp quản lý NSNN từng bước được thực hiện theo nguyên tắc bảo đảm tính thống nhất của Nhà nước XHCN, tập trung cho ngân sách trung ương sức mạnh tài chính phù hợp, vừa bảo đảm tính độc lập, tự chủ và quyền hạn của chính quyền địa phương Nhờ đó, nguồn lực tài chính của Nhà nước được

sử dụng có hiệu quả, góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ của các cơ quan QLNN Ban Tôn giáo Chính phủ Việt Nam là một cơ quan thuộc Bộ Nội vụ, thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn QLNN về lĩnh vực tôn giáo trong phạm vi cả nước; QLNN đối với các dịch vụ công thuộc lĩnh vực tôn giáo theo quy định của pháp luật tại Nghị định 91/2003/NĐ-CP, ngày 13/8/2003 Hoạt động của Ban Tôn giáo Chính phủ vừa thực hiện chức năng QLNN về tôn giáo, vừa tham mưu đề xuất với Đảng, Nhà nước các chủ trương, chính

sách về tôn giáo, hướng dẫn cho chức sắc, chức việc, tín đồ các tôn giáo hoạt động theo đúng pháp luật Đồng thời, cung cấp các dịch vụ công về tôn giáo như xuất bản các ấn phẩm, tài liệu tôn giáo; đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ tôn giáo cho các cán bộ làm công tác tôn giáo, phổ biến hướng dẫn chức sắc, chức việc, tín đồ tôn giáo hoạt động theo đúng pháp luật; các hoạt động thông tin truyền thông Để đáp ứng hoạt động của đơn vị, hàng năm, Ban Tôn giáo Chính phủ được dự toán nguồn tài chính trên dưới 100 tỷ đồng, đòi hỏi quản

lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ phải luôn được chú trọng Thực hiện Luật NSNN 2002, các hoạt động tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ đã từng bước được đổi mới căn bản Các nguồn lực tài chính của Nhà nước được sử dụng có hiệu quả, góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ QLNN về tôn giáo cho các

tổ chức, chức sắc, tín đồ của các tôn giáo đang hoạt động trên phạm vi cả nước Tuy nhiên, các hoạt động tôn giáo rất phức tạp, đa dạng, trong khi nguồn lực tài chính có hạn nên công tác tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ chưa thực sự đáp ứng những yêu cầu, nhiệm vụ đề ra Tình hình tôn giáo phức tạp, sự lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch nhằm gây mất ổn định trật tự

an toàn xã hội khiến cho nguồn ngân sách dành cho công tác tôn giáo dù có tăng lên hàng năm, song vẫn không đáp ứng được nhu cầu thực tế của công tác tôn giáo, đặc biệt đối với các điểm nóng về tôn giáo Đặc trưng nguồn kinh phí duy trì hoạt động của Ban Tôn giáo Chính phủ có rất nhiều các khoản chi đặc thù như hỗ trợ đối với các chức sắc, chức việc các tôn giáo hay chi hỗ trợ cho các hoạt động tôn giáo đòi hỏi một nguồn kinh phí tương đối lớn, trong thời gian dài nên việc cân đối thu - chi từ ngân sách đối với các hoạt động của Ban Tôn giáo Chính phủ là rất khó khăn Điều này ảnh hưởng rất lớn đến tình hình quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ nói riêng

và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của Ban nói chung

Vì vậy, nghiên cứu về quản lý tài chính ở một CQNN như Ban Tôn giáo Chính phủ đòi hỏi phải có cái nhìn toàn diện về vấn đề tài chính và quản

lý tài chính ở CQNN nói chung và ở Ban Tôn giáo Chính phủ nói riêng, đồng thời phải xem xét tới lĩnh vực hoạt động có tính đặc thù của cơ quan đó mà cụ thể ở đây là lĩnh vực tôn giáo Từ thực tế đó, việc nghiên cứu làm rõ đặc thù của hoạt động quản lý tài chính nhà nước tại Ban Tôn giáo Chính phủ, phân tích thực trạng và đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm góp phần nâng cao chất lượng quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ là một nhiệm vụ quan

trọng, bức thiết Đó là lý do của việc lựa chọn vấn đề: "Quản lý tài chính ở

Ban Tôn giáo Chính phủ" làm đề tài nghiên cứu tiến sỹ kinh tế

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu đề tài là trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận, đánh giá thực trạng quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ để tìm giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ trong điều kiện hiện nay

Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là:

- Hệ thống hoá và bổ sung cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong các CQNN có tính đặc thù như Ban Tôn giáo Chính phủ

- Phân tích thực trạng quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ và đánh giá những ưu điểm và nhược điểm, chỉ ra nguyên nhân và các vấn đề cần tập trung giải quyết để nâng cao chất lượng quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ

- Đề xuất các quan điểm, giải pháp chủ yếu hoàn thiện quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ đến năm 2020, tầm nhìn 2030 phù hợp với tình hình và nhiệm vụ mới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu đề tài là quản lý tài chính ở một cơ quan đặc thù

là Ban Tôn giáo Chính phủ, vừa thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước, vừa có hoạt động sự nghiệp trong lĩnh vực tôn giáo rất nhạy cảm và phức tạp

Phạm vi nghiên cứu: Việc nghiên cứu đề tài tập trung làm rõ thực trạng

quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ trong giai đoạn 2008-2014 Các hoạt động tài chính cần quản lý ở đây bao gồm tài chính của toàn Ban và tài chính của bộ phận trực thuộc với các nội dung quản lý tài chính từ NSNN và

từ hoạt động sự nghiệp Nguồn tài chính được nghiên cứu trong luận án là nguồn tiền từ NSNN và các khoản thu - chi sự nghiệp của công tác Tôn giáo

4 Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Việc nghiên cứu đề tài dựa trên phương pháp luận

nghiên cứu kết hợp phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích, đánh giá vấn đề

Phương pháp nghiên cứu: Các phương pháp nghiên cứu sử dụng trong

luận án là kết hợp: diễn giải, phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, thống kê, để nghiên cứu Những phương pháp cụ thể này được áp dụng phù hợp theo mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ của từng chương, tiết Cụ thể:

Chương 1, chủ yếu sử dụng phương pháp hệ thống hoá, phân tích, đánh giá tổng hợp kết quả nghiên cứu của các công trình trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án, rút ra các kết luận khoa học về kết quả đạt được, vấn

đề đang nghiên cứu và vấn đề chưa được nghiên cứu

Chương 2, sử dụng phương pháp diễn giải - quy nạp, hệ thống hoá để tìm hiểu về các nội dung của quản lý tài chính nhà nước; vị trí, vai trò, đặc điểm, các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý tài chính nhà nước; làm rõ tính đặc thù của công tác tôn giáo và hoạt động QLNN của Ban Tôn giáo Chính phủ tác động trực tiếp đến nội dung tài chính và quản lý tài chính của Ban

Chương 3, tiếp cận phương pháp duy vật lịch sử, logic quá trình quản

lý tài chính nhà nước trong các cơ quan QLNN Tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu chuyên ngành quản lý kinh tế là phương pháp xã hội học, phương pháp toán học, phương pháp kinh tế, để phân tích đối tượng nghiên cứu là hoạt động quản lý tài chính nhà nước để từ đó làm sáng tỏ kết quả đạt được,

những mâu thuẫn, vấn đề nảy sinh trong hoạt động quản lý tài chính nhà nước tại Ban Tôn giáo Chính phủ Các phương pháp: phân tích tổng hợp, đối chiếu,

so sánh, điều tra xã hội học cũng được sử dụng để hoàn thành nhiệm vụ của chương này Đồng thời, sử dụng sơ đồ, biểu đồ, đồ thị để minh hoạ kết quả nghiên cứu

Chương 4, sử dụng phương pháp hệ thống hoá và quy nạp, đồng thời phân tích tổng hợp để chỉ ra phương hướng và giải pháp hoàn thiện hoạt động quản lý tài chính nhà nước tại Ban Tôn giáo Chính phủ phù hợp với những vấn

đề đặt ra ở chương 3 để giải pháp có tính khả thi và đúng hướng đáp ứng yêu cầu đổi mới hoạt động quản lý tài chính nhà nước theo Luật Ngân sách 2002 và

Dự thảo Luật NSNN 2015

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Góp phần làm rõ nội dung quản lý tài chính ở đơn vị đặc thù là Ban Tôn giáo Chính phủ, vừa thực hiện chức năng QLNN về tôn giáo, vừa tham mưu đề xuất với Đảng, Nhà nước các chủ trương, chính sách về tôn giáo, đồng thời, cung cấp các dịch vụ công về tôn giáo Nêu bật những đặc điểm và các nhân tố tác động đến hoạt động quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ, đặc biệt là các nhân tố về con người, cơ chế, chính sách đối với hoạt động quản lý tài chính Và sự cần thiết hoàn thiện hoạt động quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ theo các yêu cầu của Luật NSNN 2002 và Luật NSNN 2015

- Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý tài chính tại Ban Tôn giáo Chính phủ ở cả hai mặt quản lý tài chính từ NSNN và quản lý tài chính các hoạt động

sự nghiệp có thu Chỉ ra những mặt mạnh, điểm hạn chế trong công tác quản lý tài chính một cách khách quan, khoa học làm tiền đề xây dựng giải pháp một cách hợp lý, hiệu quả đối với công tác quản lý tài chính của Ban

- Đề xuất những quan điểm về quản lý tài chính đối với công tác tôn giáo trong ngắn hạn và dài hạn để nâng cao chất lượng quản lý tài chính tại

Ban Tôn giáo Chính phủ nhằm đáp ứng những yêu cầu mới về quản lý tài chính trong CQNN

6 Kết cấu của luận án

Ngoài các phần Lời mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong cơ quan nhà nước

có hoạt động sự nghiệp

Chương 3: Thực trạng tài chính và quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ

Chương 4: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính ở Ban Tôn giáo Chính phủ

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH 1.1.1 Những công trình nghiên cứu về quản lý tài chính công

Với quy mô mỗi ngày một lớn hơn trong các quan hệ kinh tế - tài chính, tài chính công luôn chiếm vị trí đáng kể ở nước ta cũng như hầu hết các nước trên thế giới Thông qua các chính sách, cơ chế cụ thể, vai trò của tài chính công luôn chiếm vị trí quan trọng và được thể hiện chủ yếu qua 3 điểm chính là: duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nước và các cấp chính quyền địa phương các cấp, bảo đảm an ninh, quốc phòng, trật tự và an toàn xã hội; là công cụ để nhà nước tác động vĩ mô (và vi mô) vào đời sống kinh tế -

xã hội, bảo đảm công bằng và phù hợp với các quy luật khách quan; là công

cụ để nhà nước thực hiện việc điều tiết, kiềm chế và bổ trợ cho thị trường, khắc phục các khuyết tật của thị trường, duy trì sự bình đẳng trong xã hội, bảo

vệ môi trường, tạo cơ sở cho tăng trưởng và phát triển bền vững Để thực hiện vai trò của mình, vấn đề lớn nhất của tài chính công là cách thức quản lý của nhà nước nhằm đạt mục tiêu nhất định Các công trình nghiên cứu đã đánh giá cải cách quản lý tài chính công tại Việt Nam, cũng như những bài học kinh nghiệm về quản lý tài chính công phục vụ cho các mục tiêu kinh tế - xã hội của một số quốc gia có nền tài chính phát triển

Tác giả Nguyễn Công Nghiệp trong Đánh giá cải cách hành chính nhà

nước trong lĩnh vực quản lý tài chính công từ năm 1992 đến năm 2000 [76]

đã phân tích cụ thể về hệ thống tài chính công trong nền kinh tế thị trường và những đặc trưng chủ yếu của tài chính công ở Việt Nam; cải cách NSNN và mối quan hệ với cải cách hành chính; thực trạng cải cách ngân sách ở Việt Nam; kiểm toán ngân sách - công cụ để tăng cường kỷ luật và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách