MÔ ĐUN 02 TRỒNG MỘT SỐ CÂY DƯỢC LIỆU DƯỚI TÁN LÁ RỪNG GIỚI THIỆU MÔ ĐUN

Giới thiệu về sâm Ngọc Linh Sâm Ngọc Linh danh pháp khoa học: Panax vietnamensis là một loài cây thuộc họ Cam tùng Araliaceae, còn gọi là sâm Việt Nam, sâm Khu Năm sâm K5, sâm trúc sâm đ

Trang 1

Trung tâm GDTX-HN&DN Giáo trình Trồng cây dưới tán lá rừng

MÔ ĐUN 02 TRỒNG MỘT SỐ CÂY DƯỢC LIỆU DƯỚI TÁN LÁ RỪNG

GIỚI THIỆU MÔ ĐUN:

Bài 1 TRỒNG CÂY SÂM NGỌC LINH

I Giới thiệu về sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh (danh pháp khoa học: Panax vietnamensis) là một loài cây thuộc

họ Cam tùng (Araliaceae), còn gọi là sâm Việt Nam, sâm Khu Năm (sâm K5), sâm trúc (sâm đốt trúc, trúc tiết nhân sâm) củ ngải rọm con hay cây thuốc giấu, là loại sâm quý được tìm thấy tại miền Trung Trung Bộ Việt Nam, mọc tập trung ở các huyện miền núi Ngọc Linh thuộc huyện Đăk Tô tỉnh Kon Tum, huyện Nam Trà My tỉnh Quảng Nam Ngoài Ngọc Linh, sâm còn phân bố tại núi Ngọc Lum Heo thuộc xã Phước Lộc, huyện Phước Sơn và còn có thể có ở đỉnh Ngọc Am tỉnh Quảng Nam theo những kết quả điều tra mới nhất Trên độ cao 1.200 đến 2.100m, sâm Ngọc Linh mọc dày thành đám dưới tán rừng dọc theo các suối ẩm trên đất nhiều mùn

Sâm Ngọc Linh cũng là loại nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới Theo kết quả nghiên cứu từ năm 1978 của Bộ Y tế Việt Nam, phần thân rễ của cây sâm Ngọc Linh Việt Nam chứa 26 hợp chất saponin có cấu trúc hóa học đã biết và 24 saponin có cấu trúc mới không có trong các loại sâm khác, trong khi sâm Triều Tiên có khoảng 25 saponin Những kết quả nghiên cứu, phân lập thành phần hóa học mới nhất được công

bố còn kéo dài danh sách saponin của sâm Ngọc Linh hơn nữa, lên tổng cộng 52 loại Như vậy, sâm Việt Nam là một trong những loại sâm có hàm lượng saponin nhiều nhất, tương tự một số cây sâm quý đã từng được nghiên cứu sử dụng từ lâu trên thế giới Hợp chất hóa học đa dạng và tác dụng thực tiễn đối với sức khỏe của con người khiến sâm Ngọc Linh hiện nay được bán trên thị trường với giá càng ngày càng cao, thậm chí còn cao hơn sâm Triều Tiên nhiều lần

1 Lịch sử phát hiện

Trước khi có sự phát hiện từ phía các nhà khoa học, sâm Ngọc Linh đã được các đồng bào dân tộc thiểu số Trung Trung bộ Việt Nam, đặc biệt là dân tộc Xê Đăng, sử dụng như một loại củ rừng, mà họ gọi là củ ngải rọm con hay cây thuốc giấu, chữa nhiều loại bệnh theo các phương thuốc cổ truyền Dựa trên những thông tin lưu truyền trong cộng đồng các dân tộc thiểu số Quảng Nam, Kon Tum về một loại củ quý hiếm trên núi Ngọc Linh có tác dụng tốt đối với sức khỏe con người, và do nhu cầu của kháng chiến

đã khiến ngành dược khu Trung Trung Bộ quyết phải tìm ra cây sâm chi Panax tại miền Trung, mặc dù trước đó nhiều nhà khoa học cho rằng chi Panax chỉ có ở miền Bắc

Năm 1973, khu Y tế Trung Trung bộ cử một tổ 4 cán bộ do dược sĩ Đào Kim Long làm trưởng đoàn, kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, dược sĩ Nguyễn Châu Giang, dược sĩ Trần Thanh Dân là thành viên, đi điều tra phát hiện cây sâm theo hướng chân núi Ngọc Linh thuộc huyện Đắc Tô tỉnh Kon Tum Khi đoàn lên tỉnh Kon Tum, Ban Dân y Kon Tum cử thêm dược tá Nguyễn Thị Lê trợ giúp cho đoàn, dẫn đường lên núi Ngọc Linh Sau nhiều ngày vượt suối băng rừng, đến 9 giờ sáng ngày 19 tháng 03 năm 1973, ở độ

TRUNG TAM GDNN - GDTX NAM TRA MY

Trang 2

cao 1.800 mét so với mặt biển, đoàn đã phát hiện hai cây sâm đầu tiên và ngay buổi chiều cùng ngày đã phát hiện được một vùng sâm rộng lớn thuộc phía Tây núi Ngọc Linh Sau 15 ngày nghiên cứu toàn diện về hình thái, sinh thái, quần thể, quần lạc, phân

bố, di cư và phát tán, dược sĩ Đào Kim Long đã xác định núi Ngọc Linh là quê hương của cây sâm mới, đặc biệt quý hiếm, chưa từng xuất hiện tại bất cứ nơi nào khác trên thế giới Theo đánh giá của Tiến sĩ Trần Chí Liêm, Thứ trưởng Bộ Y tế Việt Nam: đây là cống hiến quan trọng cho khoa học, bổ sung tri thức mới về vùng phân bố chi Panax xuống tới vĩ tuyến 15 và bổ sung cho chi Panax họ Araliaceae một loài mới

Sau khi sâm được phát hiện, Khu uỷ Khu 5 đã chỉ đạo Ban Dân y bí mật bảo vệ và khai thác, giao cho xưởng Dược Trung Trung Bộ chế biến làm thuốc phục vụ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân; đồng thời gửi mẫu ra Bộ Y tế, Viện Dược liệu Hà Nội nghiên cứu Những năm sau khi hòa bình lập lại, tháng 10 năm 1978 một tổ công tác thứ hai lên vùng núi Ngọc Linh với nhiệm vụ ước lượng sơ bộ diện tích sâm mọc Kết quả chuyến

đi là việc tìm ra được một vùng dài hàng chục kilômét, có trữ lượng khoảng 6.000-7.000 cây sâm mọc dày đặc với mật độ từ 1 mét vuông một cây đến 7,8 mét vuông một cây

Nǎm 1979, Trung tâm Y tế Quảng Nam tổ chức điều tra ở 5 xã của huyện Trà My với sự giúp đỡ của Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh Kết quả đợt điều tra là việc tìm thấy 1.337 cây trong 211 ô tiêu chuẩn Trọng lượng trung bình thân rễ sâm là 5,26 gam; số thân có trọng lượng trên 25 gam là 7,39% và số thân rễ có trên 10 sẹo (ước tính trên 8 năm tuổi) là 36,9% Đợt điều tra này đã thu được 1 thân rễ có tới 52 sẹo (ước tính cây trên 50 năm tuổi), đường kính 1,2 cm, tuy đây chưa phải là thân rễ sống lâu nhất Trong những đợt tìm kiếm, điều tra về sau còn phát hiện ra cây khoảng 82 năm tuổi có rễ, củ và thân rễ dài hơn nửa mét

2 Danh pháp khoa học

Ngày 8 tháng 6 năm 1973 tại văn phòng Ban Dân y Khu 5 dược sĩ Đào Kim Long, chủ nhiệm đề tài nghiên cứu sâm Ngọc Linh đã nêu rõ đặc điểm hình thái, sinh thái học, quần thể, thảm thực vật, khả năng thích nghi, cách phát tán, khả năng tái sinh của cây nhân sâm này, kèm theo báo cáo có các tiêu bản mẫu cây ép khô, ảnh chụp và 3kg sâm

đã phơi khô Dược sĩ Đào Kim Long đã đặt tên khoa học của cây sâm Ngọc Linh này là Panax articulatus KL Dao (trong kháng chiến để giữ bí mật nên thường gọi là Sâm K5), hay Panax articulatus Kim Long Đào theo tên người phát hiện 12 năm sau, tên Nhân sâm Việt Nam và tên khoa học là Panax vietnamesis Ha et Grushy, họ Ngũ gia Araliaceae, được công bố tại Viện Thực vật Kamarov (Liên Xô cũ) năm 1985, do Hà Thị Dung và I V Grushvistky đặt tên Áp dụng Quy tắc quốc tế về danh pháp thực vật công bố năm 1994 (ICBN - Tokyo code), điều 1, mục 3 phần C, danh pháp khoa học của sâm Ngọc Linh có thể được nối tên của người thứ hai công bố với tên người thứ nhất qua chữ ex, và khi đó tên khoa học của cây nhân sâm Ngọc Linh được viết hợp pháp theo luật quốc tế hiện nay sẽ phải là Panax articulatus KL Dao (1973) ex Ha et Gruskv (1985)

3 Đặc điểm

Cây sâm được phát hiện ở độ cao từ 1.200m trở lên (có tài liệu cho biết cao độ tìm thấy sâm Ngọc Linh là khoảng 1.500m), đạt mật độ cao nhất ở khoảng từ 1.700-2.000m dưới tán rừng già, và cho tới nay chỉ có hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam là có cây sâm này Sâm mọc tập trung dưới chân núi Ngọc Linh, một ngọn núi cao 2.578m với lớp đất

Trang 3

vàng đỏ trên đá granit dày trên 50cm, có độ mùn cao, tơi xốp và rừng nguyên sinh còn rộng, nên được gọi là sâm Ngọc Linh, tuy những nghiên cứu thực địa mới nhất cho thấy sâm còn mọc cả ở núi Ngọc Lum Heo thuộc xã Phước Lộc, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam, đỉnh núi Ngọc Am thuộc Quảng Nam, Đắc Glây thuộc Kontum, núi Langbian ở Lạc Dương tỉnh Lâm Đồngcũng rất có thể có loại sâm này Đây là một loại cây thân thảo sống lâu năm, cao 40cm đến 100cm, thoạt nhìn rất giống nhân sâm Triều Tiên, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy thân rễ có sẹo và các đốt như đốt trúc do thân khí sinh rụng hàng năm để lại

Sâm Ngọc Linh có dạng thân khí sinh thẳng đứng, màu lục hoặc hơi tím, nhỏ, có đường kính thân độ 4-8mm, thường tàn lụi hàng năm tuy thỉnh thoảng cũng tồn tại một vài thân trong vài năm Thân rễ có đường kính 1-2cm, mọc bò ngang như củ hoàng tinh trên hoặc dưới mặt đất độ 1-3cm, mang nhiều rễ nhánh và củ Các thân mang lá và tương ứng với mỗi thân mang lá là một đốt dài khoảng 0,5-0,7cm, tuy sâm chỉ có một lá duy nhất không rụng suốt từ năm thứ 1 đến năm thứ 3 và chỉ từ năm thứ 4 trở đi mới có thêm

2 đến 3 lá] Trên đỉnh của thân mang lá là lá kép hình chân vịt mọc vòng với 3-5 nhánh

lá Cuống lá kép dài 6-12mm, mang 5 lá chét, lá chét ở chính giữa lớn hơn cả với độ dài 12-15 cm, rộng 3-4 cm Lá chét phiến hình bầu dục, mép khía răng cưa, chóp nhọn, lá có lông ở cả hai mặt Cây 4-5 năm tuổi có hoa hình tán đơn mọc dưới các lá thẳng với thân, cuống tán hoa dài 10-20 cm có thể kèm 1-4 tán phụ hay một hoa riêng lẻ ở phía dưới tán chính Mỗi tán có 60-100 hoa, cuống hoa ngắn 1-1.5 cm, lá đài 5, cánh hoa 5, màu vàng nhạt, nhị 5, bầu 1 ô với 1 vòi nhụy Quả mọc tập trung ở trung tâm của tán lá, dài độ 0,8cm-1cm và rộng khoảng 0,5cm-0,6cm, sau hai tháng bắt đầu chuyển từ màu xanh đến xanh thẫm, vàng lục, khi chín ngả màu đỏ cam với một chấm đen không đều ở đỉnh quả Mỗi quả chứa một hạt, một số quả chứa 2 hạt và số quả trên cây bình quân khoảng 10 đến 30 quả

Mọc dưới tán rừng ẩm, nhiều mùn, thích hợp với nhiệt độ ban ngày từ 20°C-25°C, ban đêm 15°C-18°C, sâm Ngọc Linh có thể sống rất lâu, thậm chí trên 100 năm, sinh trưởng khá chậm Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là thân rễ, củ và ngoài ra cũng có thể dùng lá và rễ con Vào đầu tháng 1 hàng năm, sâm xuất hiện chồi mới sau mùa ngủ đông, thân khí sinh lớn dần lên thành cây sâm trưởng thành có 1 tán hoa Từ tháng 4 đến tháng 6, cây nở hoa và kết quả Tháng 7 bắt đầu có quả chín và kéo dài đến tháng 9 Cuối tháng 10, phần thân khí sinh tàn lụi dần, lá rụng, để lại một vết sẹo ở đầu củ sâm và cây bắt đầu giai đoạn ngủ đông hết tháng 12 Chính căn cứ vào vết sẹo trên đầu củ mỗi mùa đông đến mà người ta có thể nhận biết cây sâm bao nhiêu tuổi, phải ít nhất 3 năm tuổi tức trên củ có một sẹo (sau 3 năm đầu sâm chỉ rụng một lá) mới có thể khai thác, khuyến cáo là trên 5 năm tuổi Mùa đông cũng là mùa thu hoạch tốt nhất phần thân rễ của sâm

4 Dược tính

Từ năm 1973 đến nay, đã có nhiều cơ quan, nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về sâm Ngọc Linh, và gần 50 nghiên cứu sinh đã bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ, tiến sĩ từ các công trình nghiên cứu về loài cây quý hiếm này Trong hai năm 1974 và 1975, Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế nghiên cứu thấy thành phần saponin triterpen của tam thất, nhân sâm và sâm Ngọc Linh có 9 hoặc 11 chất có Rf ngang nhau, màu giống nhau ở hai hệ dung môi khác nhau Theo đánh giá của Nguyễn

Trang 4

Minh Đức, Võ Duy Huấn trong nǎm 1994 thì từ sâm Ngọc Linh đã chiết được 50 hợp chất, xác định cấu trúc hóa học cho thấy 26 hợp chất có cấu trúc đã biết (thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật) và 24 saponin pammaran có cấu trúc mới không bắt gặp tại các loại sâm khác trên thế giới Sâm Ngọc Linh chứa chủ yếu các saponin triterpen, nhưng cũng là một trong những cây sâm có hàm lượng saponin khung pammaran cao nhất (khoảng 12-15%) và số lượng saponin nhiều nhất so với các loài khác của chi Panax Ngoài ra trong sâm Ngọc Linh còn có 14 axít béo, 16 axít amin (trong đó có 8 axít amin không thay thế được) và 18 nguyên tố đa lượng, vi lượng

Những kết quả nghiên cứu mới nhất bổ sung thêm danh sách saponin và axít amin dài hơn nữa Theo tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt cán bộ Viện Dược liệu thì về mặt hoá học, thân rễ và rễ củ sâm Ngọc Linh hiện nay (2007) đã phân lập được 52 saponin trong đó

26 sanopin thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật Trong lá và cọng đã phân lập được 19 saponin pammaran, trong đó có 8 saponin có cấu trúc mới Đã xác định được trong sâm Ngọc Linh 17 axít amin, 20 chất khoáng vi lượng và hàm lượng tinh dầu

là 0,1%

5 Tác dụng đối với sức khỏe

Trước khi có những nghiên cứu kỹ lưỡng về tác dụng đối với sức khỏe của sâm Ngọc Linh, sâm đã được các dân tộc thiểu số Việt Nam, như người Xê Đăng, dùng như một loại thuốc trong những bài thuốc cổ truyền cầm máu, lành vết thương, làm thuốc bổ, sốt rét, đau bụng, phù thũng Theo tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt, Phó viện trưởng Viện Dược liệu Việt Nam, những kết quả nghiên cứu dược lý thực nghiệm sâm Ngọc Linh đã chứng minh tác dụng chống stress vật lý, stress tâm lý và trầm cảm, kích thích hệ miễn dịch, chống ôxi hóa, lão hóa, phòng chống ung thư, bảo vệ tế bào gan Nghiên cứu dược lý lâm sàng của sâm Ngọc Linh cũng cho kết quả tốt: bệnh nhân ăn ngon, ngủ tốt, lên cân, tăng thị lực, hoạt động trí tuệ và thể lực cải thiện, gia tăng sức đề kháng, cải thiện các trường hợp suy nhược thần kinh và suy nhược sinh dục, nâng cao huyết áp ở người bị huyết áp thấp Ngoài những tác dụng như tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt nói trên, theo dược sĩ Đào Kim Long, sâm Ngọc Linh có những tính năng tuyệt hảo như tăng lực, phục hồi sự suy giảm chức năng giúp cho tình trạng của cơ thể trở lại bình thường; kháng các độc tố gây hại tế bào, giúp kéo dài sự sống của tế bào và tăng các tế bào mới Đặc biệt, sâm Ngọc Linh có những tính năng mà sâm Triều Tiên và sâm Trung Quốc không có là tính kháng khuẩn, chống trầm cảm, giảm lo âu, chống ôxi hóa, và hiệp lực tốt với thuốc kháng sinh, thuốc trị bệnh tiểu đường

Trạm Nghiên cứu Dược liệu tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng (trước đây) và Xí nghiệp Dược phẩm Đà Nẵng, trong bước đầu thực hiện bào chế sản phẩm thành dược liệu có giá trị thương mại, đã chế ra "Tinh sâm quy Ngọc Linh", "Sâm quy mật ong" v.v có chứa sâm Ngọc Linh

6 Điều kiện tự nhiên vùng phân bố Sâm Ngọc Linh

Sâm Việt Nam (Sâm Ngọc Linh) hiện đang phân bố trên vùng sinh thái hẹp, quanh đỉnh núi Ngọc Linh, dưới các tán rừng nguyên sinh thuộc địa phận của 3 huyện là: Nam Trà My (Quảng Nam), Đắk Glei và Tu Mơ Rông (Kon Tum) Vùng sinh trưởng

và phát triển của sâm Ngọc Linh nằm hoàn toàn trên dãy núi Ngọc Linh, có tọa độ địa lý trong khoảng từ 14° 44’ đến 15° 13’ vĩ độ Bắc và từ 107° 45’ đến 108° 10’ kinh độ Đông, đây cũng là giới hạn xa nhất về phía Nam (trong khoảng15° vĩ Bắc) của bản đồ

Trang 5

phân bố chi Panax L trên Thế giới Vùng trồng sâm Việt Nam (sâm Ngọc Linh) có các đặc điểm khí hậu đặc thù như sau:

Tổng lượng mưa trung bình năm của vùng sâm là từ 2.600 - 3.200mm Nhiệt độ trung bình năm dao động từ 15 -18,5 0 c Tổng lượng bốc hơi trung bình năm từ 670 -

770 mm Độ ẩm trung bình từ 85,5 - 87,5 %

Vùng trồng Sâm Ngọc Linh hầu hết nằm trong các đai rừng phòng hộ với mật độ che phủ đạt trên 80% Bên cạnh đó, vùng trồng Sâm Ngọc Linh cũng có những đặc thù thổ nhưỡng sau:

Sâm tự nhiên và sâm trồng đều chỉ sinh trưởng và phát triển dưới các tán rừng nguyên sinh, nơi có thảm mục dày Do đặc tính sinh thái của củ sâm Ngọc Linh chỉ mọc trên tầng thảm mục mà không mọc dưới đất, nên những vùng có tầng thảm mục dày là nơi có điều kiện lý tưởng cho cây sâm sinh trưởng và phát triển Dưới các tán rừng nguyên sinh cũng tạo nên các điều kiện về độ ẩm đất phù hợp cho cây sâm sinh trưởng, phát triển

+ Đặc điểm địa hình

Vùng sâm Việt Nam (sâm Ngọc Linh) sinh sống chủ yếu phân bố ở các xã vùng núi cao thuộc thuộc hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam Khối núi Ngọc Linh là khối núi cao thứ hai tại Việt Nam, là một phần của Nam Trường Sơn Khối núi này nằm trên phần cao nguyên phía Bắc Tây Nguyên, Việt Nam, tại địa phận các tỉnh Kon Tum, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Gia Lai Khối núi này chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam bắt đầu với ngọn núi Ngọk Lum Heo, núi Mường Hoong, Ngọc Linh, Ngọc Krinh, Ngọk Tem, Ngọk Roo với độ cao trung bình khoảng 800 - 2.600 m Đỉnh núi cao nhất là đỉnh Ngọc Linh (2.598 m), Ngọk Tu Măng (1.994 m), Ngọk Puôk (2.370 m), Ngọk Păng (2.378 m) Khối núi Ngọc Linh có độ phân cách mạnh, độ dốc lớn, có nhiều thung lũng hẹp và sâu

Căn cứ vào đặc điểm phân bố, cây sâm Ngọc Linh sinh sống từ đới độ cao 1.400

m trở lên, nơi có mật độ che phủ rừng trên 80%, cây sâm sinh trưởng và phát triển tốt

+ Đặc điểm sông ngòi, thủy văn

Vùng phân bố (sâm Việt Nam) sâm Ngọc Linh với độ cao trên 1.400 m, có hệ thống rừng tự nhiên che phủ lớn, đặc biệt là tầng thảm mục dày chính là nơi lưu trữ và phát xuất nguồn nước cho các con sông, suối lớn trong vùng Trong vùng trồng sâm chỉ

có hệ thống các con suối nhỏ đổ vào và các hệ thống sông lớn như: Lưu vực sông Đăk Psi nằm trong địa bàn huyện Tu Mơ Rông có diện tích lớn nhất tập trung ở phía Đông - Nam huyện; gồm các hệ thống suối như: Suối nước Chim, suối Đăk PSi, suối Đăk Lây, suối Đăk Ter, suối Đăk Xe, Lưu vực sông Đăk Tờ Kan thuộc địa bàn huyện Tu Mơ Rông chủ yếu ở phía Tây - Nam của huyện Các suối thuộc lưu vực sông Pô Kô phân bố chủ yếu ở phía Tây - Bắc huyện Ngoài ra trong vùng còn có các suối đầu nguồn chảy ra phía Bắc của khối núi Ngọc Linh đổ vào các sông như Vu Gia, sông Thu Bồn thuộc tỉnh Quảng Nam, sông Trà Khúc thuộc tỉnh Quảng Ngãi, Nhìn chung, vùng trồng sâm Ngọc Linh tuy không có các hệ thống các suối lớn, nhưng lại có hệ số che phủ và hệ tầng thảm mục dày đã tạo cho vùng có độ ẩm cao, khả năng giữ nước tốt rất phù hợp với yêu cầu sinh thái của cây sâm Ngọc Linh

+ Đặc điểm khí hậu:

Trang 6

Có khối không khí gió mùa Đông Bắc và khối không khí Tây Nam Ngoài ra, với các đặc thù về độ cao, mật độ che phủ cao, đã tạo ra vùng khí hậu Á nhiệt đới rất phù hợp với yêu cầu về sinh thái của sâm Ngọc Linh Điều kiện khí hậu của vùng này có những đặc điểm khác biệt rất lớn so với các vùng xung quanh, như: lượng mưa lớn, độ

ẩm cao, lượng bốc hơi thấp, nhiệt độ thấp,

Chế độ mưa phụ thuộc vào ảnh hưởng của 2 khối không khí Lượng mưa từ tháng Năm cho đến tháng Mười là do tác động của gió mùa Tây Nam mang lại và từ tháng Mười Một đến tháng Tư năm sau do tác động trực tiếp của gió mùa Đông Bắc Sườn phía Đông Bắc (vùng núi cao của huyện Nam Trà My, tĩnh Quảng Nam) lượng mưa tập trung cao, với lượng mưa bình quân đạt từ 2.800 - 3.200 mm; đối với sườn Tây Nam lượng mưa thấp hơn ở sườn Đông với tổng lượng mưa trung bình năm đạt từ 2.600 - 2.800 mm Vùng trồng sâm Ngọc Linh có tổng lượng mưa trung bình năm đạt từ 2.600 - 3.200 mm

Lượng mưa trong năm tập trung chủ yếu từ tháng Sáu đến tháng Chín, trong thời gian này lượng mưa chiếm khoảng 65 - 70 % tổng lượng mưa cả năm Các tháng có lượng mưa thấp nhất là tháng Mười Hai, tháng Một, tháng Hai Khi nghiên cứu đời sống cây sâm, sau thời kỳ ngủ Đông (sau tháng Mười Hai) cây bắt đầu phát triển và từ tháng

Tư đến tháng Sáu cây ra hoa và kết quả, tháng Bảy bắt đầu có quả chín và kéo dài đến tháng Chín Như vậy, việc phân bố về lượng mưa trong năm là tương đối phù hợp với các thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây sâm Ngọc Linh Cuối tháng 10, phần thân khí sinh cây Sâm Ngọc Linh tàn lụi dần, lá rụng, để lại một vết sẹo ở đầu củ sâm và cây bắt đầu giai đoạn ngủ đông hết tháng Mười Hai, đây cũng là giai đoạn bắt đầu vào mùa khô, lớp mùn bắt đầu thoát nước, thuận lợi cho việc tích trữ các nguyên sinh chất trong

củ sâm, không gây bệnh thối vàng củ sâm do độ ẩm gây nên

Nhiệt độ:

Nhìn chung, nhiệt độ có chiều giảm dần từ Nam ra Bắc, từ Đông sang Tây, phụ thuộc nhiều vào độ cao, các mùa trong năm, Mặc dù vùng trồng sâm Ngọc Linh nằm trong vành đai nhiệt đới Bắc bán cầu nhưng do phân bố ở độ cao trên 1.800 m nên nền nhiệt độ trung bình có giá trị thấp hơn rất nhiều so với các vùng khác ở dưới thấp Kết quả phân tích, xử lý sự biến thiên theo không gian và độ cao của yếu tố nhiệt độ của các trạm cho thấy nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất đạt dưới 10°C; nhiệt độ trung binh tháng cao nhất khoảng 20°c Tổng lượng nhiệt cả năm đạt dưới 7.500 °c Nhiệt độ tại khu vực phía Tây Nam cao hơn khu vực Đông Bắc, phổ biến từ 2 - 4°c Nhiệt độ không khí đạt thấp nhất vào tháng Mười Hai, tháng Một, đạt cao nhất vào tháng Tư, tháng Năm Nhiệt độ trung bình năm vào khoảng 15 0 - 18,5 °c Tháng Mười Hai đến tháng Một năm sau có nhiệt độ thấp nhất, trung bình khoảng 8 - 11 °c, có những năm nền nhiệt

độ tối thấp dao động từ 5,5 - 8,5 °c Tháng Tư, tháng Năm có nhiệt độ cao nhất, trung bình khoảng 22 - 23 °c Các tiêu chuẩn nhiệt độ trung bình, tối cao, tối thấp và diễn biến nhiệt độ các tháng đều thích hợp với yêu cầu của cây sâm Tại các thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây sâm nhiệt độ trung bình khoảng 18 °c, đây là ngưỡng nhiệt độ thích hợp với cây sâm Theo nhiều nghiên cứu ngưỡng thích hợp về nhiệt độ cho sâm là ban ngày từ 20 - 23 °c và ban đêm từ 15 - 18 °c Kết quả quan trắc cho thấy biên độ nhiệt giữa ngày và đêm tại vùng trồng sâm là từ 8 - 9 °c, cũng là một yếu tố rất phù hợp với sinh trưởng của cây sâm Khi so sánh với các yêu cầu sinh thái, có thể thấy rằng không

Trang 7

có tháng nào trong năm có nhiệt độ trung bình lớn hơn 23 °c, chứng tỏ yếu tố nhiệt độ tại các vùng này thích hợp cao đối với cây sâm

Độ ẩm:

Độ ẩm tương đối biến đổi theo thời gian rõ rệt hơn không gian, vừa có biến đổi tuần hoàn theo ngày, theo năm vừa biến đổi từ năm này sang năm khác Độ ẩm tại vùng trồng sâm cao hơn các vùng khác, với độ ẩm trung bình hàng năm đạt từ 86 - 87 %, tháng cao nhất (tháng Tám) đạt 94 - 95 % Nguyên nhân do phân bố trên độ cao, mật độ che phủ cao, nền nhiệt độ thấp, lượng mưa cao, đồng thời thường xuyên bị che phủ của các đám mây mù mang hơi ẩm đã tạo nên độ ẩm cao cho vùng này Độ ẩm trung bình năm của vùng phát triển sâm khoảng 85,5 - 87,5 %, sự chênh lệch độ ẩm giữa các tháng

là khá lớn, dao động từ 5 - 7 % Độ ẩm tương đối có cực trị như sau: độ ẩm cực đại thường xuất hiện từ tháng Bảy đến tháng Chín với khoảng từ 89 - 94 % và độ ẩm cực tiểu thường xuất hiện từ tháng Mười Một đến tháng Năm năm sau, nhưng đạt thấp nhất

là từ tháng Hai đến tháng Tư với khoảng từ 77 - 82 %; trong khi tại các vùng xung quanh có độ ẩm trung bình từ 85 - 89 % vào mùa ẩm cao và từ 76 - 82 % vào mùa ẩm thấp Thời có độ ẩm cao trùng thời kỳ hoạt động của gió mùa Tây Nam trong mùa mưa

và thời kỳ có độ ẩm thấp trùng với thời kỳ hoạt động của gió mùa Đông Bắc trong mùa khô

Nhìn chung, độ ẩm không khí của vùng dự án khá thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của cây sâm Trong mùa mưa, lượng ẩm tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi trong thời kỳ cây sâm sinh trưởng, phát triển thân lá và hoa, đến

tháng Mười độ ẩm bắt đầu giảm dần cũng chính là thời kỳ củ sâm phát triển, trùng với thời kỳ cây sâm bắt đầu vào giai đoạn ngủ đông

Vùng sâm lượng bốc hơi thấp hơn so với các vùng khác trong tỉnh Tổng lượng bốc hơi trung bình năm từ 670 - 770 mm Lượng bốc hơi có xu hướng giảm dần theo hướng Đông - Tây và Nam - Bắc Giá trị cực đại của lượng bốc hơi là vào tháng Ba và tháng Tư (trung bình đạt 85 mm) và cực tiểu vào tháng Tám (trung binh 40 mm) Như vậy, so với yêu cầu về lượng ẩm cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển thì lượng bốc hơi thấp của vùng là một yếu tố rất thuận lợi cho sự tăng sinh khối và hình thành chất lượng sâm

+ Đặc điểm thực vật học:

Khí hậu của khối núi Ngọc Linh mang nhiều nét đặc thù riêng biệt, từ khí hậu nhiệt đới ẩm đến khí hậu á nhiệt đới vùng núi cao, ngoài ra, khối núi Ngọc Linh có địa hình phức tạp, phân cách mạnh, nhiều vùng núi cao hiểm trở và các thung lũng hẹp sâu

do vậy quần thể thực vật cũng rất phong phú và bao gồm nhiều chủng loại khác nhau Các vùng thấp chủ yếu là kiểu rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới Kiểu rừng này thành phần phức tạp, rừng cây rậm rạp, nhiều tầng, chủ yếu là rừng kín lá rộng Càng lên cao thì càng đặc trưng cho kiểu rừng á nhiệt đới với loại rừng kín lá rộng và lá kim

Trang 8

Đối với vùng sâm Ngọc Linh chủ yếu là vùng rừng tự nhiên, với rừng lá rộng thường xanh, tre nứa và lá kim Đây là một trong những vùng còn nhiều rừng tự nhiên với nhiều chủng loại gỗ và động vật quý hiếm, cần được bảo vệ và khai thác

Che bóng là yêu cầu bắt buộc đối với cây Sâm Ngọc Linh vì là loại cây ưa bóng

và thường sinh trưởng và phát triển dưới các tán rừng kín thường xanh cây lá rộng đôi khi xen cả cây lá kim với độ che phủ đạt trên 80 % Qua các tài liệu và kết quả điều tra nhận thấy vùng trồng sâm Ngọc Linh hầu hết đều năm trong vành đai rừng phòng hộ (được hiểu là rừng nguyên sinh) của cả hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam cùng với mức

độ ảnh hưởng của con người chưa nhiều nên đã tạo ra tầng mùn dưới các thảm mục dày rất phù hợp với sinh trưởng và phát triển của cây sâm Việt Nam (sâm Ngọc Linh)

7 Bảo tồn và nhân giống

Sau khi dược tính và tác dụng đối với sức khỏe của sâm Ngọc Linh được công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng, những năm 80 của thế kỷ 20, trên thị trường tự do giá sâm Ngọc Linh tương đương giá sâm Triều Tiên và vào những năm 90, giá sâm Ngọc Linh còn đắt hơn sâm Triều Tiên nhiều lần Theo dược sĩ Đào Kim Long thì ngay cả dân Hàn Quốc, Nhật Bản, xứ sở của sâm, cũng qua đây tìm cho được sâm Ngọc Linh để chữa bệnh Việc khai thác, mua bán và sử dụng tràn lan chưa có quy định quản lý, bảo vệ cùng các chính sách, giải pháp đầu tư, quy hoạch phát triển khiến trên

108 vùng sâm mọc tự nhiên giữa Quảng Nam và Kon Tum dần cạn kiệt, kéo theo hàng ngàn hecta rừng nguyên sinh bị tàn phá nặng nề

Trước nguy cơ tuyệt chủng của giống sâm quý, Chính phủ Việt Nam đã quyết định thành lập vùng cấm quốc gia ở khu vực có sâm mọc tập trung tại 2 tỉnh Kon Tum

và Quảng Nam, đồng thời xếp sâm Ngọc Linh vào danh sách các loại cây cấm khai thác, mua bán bất hợp pháp; tỉnh Quảng Nam và huyện Nam Trà My cũng đã ban hành nhiều

cơ chế, chính sách khuyến khích bảo tồn, phát triển cây sâm Ngọc Linh./

II Quy trình kỹ thuật trồng cây Sâm Ngọc Linh dưới nhà mái che

20/05/2014

Sâm Ngọc linh là một giống cây quý hiếm được phát hiện mọc hoang tại hai tỉnh Quảng Nam và Kon Tum Các nghiên cứu về đặc điểm sinh học, thành phần hóa học, tác dụng dược lý cho thấy cần phải được bảo tồn, nghiên cứu, phát triển, đặc biệt ở những vùng

có địa hình cao, khí hậu mát mẻ như Đà Lạt, Sa Pa hay Tam Đảo Đề tài “Nghiên cứu di thực Sâm Ngọc linh tại Tam Đảo” đã được Viện Dược liệu thực hiện từ năm 2009 và cho kết quả khả quan với 2 phương pháp trồng là: trong nhà mái che và trồng dưới tán rừng BBT Thông tin KH&CN xin giới thiệu cùng bạn đọc Quy trình kỹ thuật trồng Sâm Ngọc linh dưới dàn mái che, cụ thể như sau:

1 Kỹ thuật trồng:

* Chuẩn bị trước khi trồng:

- Đất: Chọn đất có độ cao trên 1000m, khá bằng phẳng, thoát nước tốt, cuốc ải phơi đất Chuẩn bị vào vụ trồng cuốc đập đất nhỏ, nhặt sạch cỏ dại, phân luống rộng 120cm, luống dài khoảng 4m, vét luống cao 30-35cm, rãnh luống 30cm Cuốc hố trên mặt luống thành hàng cách nhau 20cm, hàng cách hàng 30cm

* Làm nhà mái che: Làm nhà bằng lưới Khung bằng gỗ hoặc tre, mái lợp lưới nilon đen, rào kín xung quanh để bảo vệ

Trang 9

* Phân bón: Chủ yếu là phân gà hoai mục Lượng phân bón cho 1ha:

- 15 tấn phân gà dùng để bón lót

- 30kg đạm + 20kg lân + 20kg kali chia đều từ năm thứ nhất đến năm thứ 4

* Giống: Số lượng cây giống cho 1 ha sản xuất, trông với mật độ 20x30cm là 165.000 cây Cây giống đạt các tiêu chuẩn giống cơ sở

* Thời vụ trồng: Thời vụ chính là tháng 8 hàng năm

* Trồng cây: Trồng cây trên nền phân gà đã đổ trong hố, sâu 5-7cm, ấn chặt gốc, vun một lớp đất mỏng kín hố, không để hố úng đọng nước gây thối củ

Cây giống đánh lên khỏi vườn ươm không được làm đứt củ giống, phân loại to nhỏ theo kích thước củ giống để đưa vào trồng đồng đều theo từng loại Khoảng cách trồng là 20x30cm

* Chăm sóc: Cần giữ ẩm cho cây nhưng không để quá ẩm kéo dài gây thối củ Làm rãnh thoát nước ngoài ruộng trồng, không để nước mưa tràn qua ruộng sâm, sau mưa phải tháo nước triệt để

- Nhổ cỏ bằng tay và vét rãnh luống, tháng 3 cho sâm nhú mầm, tháng 4-5 đảm bảo tưới giữ ẩm, tránh nắng hạn

- Trước tháng 6 làm vệ sinh vườn, vét rãnh luống, khơi thông hệ thống thoát nước, kiểm tra củng cố nhà mái che

- Cuối mùa mưa bón phân quanh gốc, vét rãnh luống, nhặt cỏ dại cho sâm ngủ đông

* Phòng trừ sâu bệnh:

- Cần thực hiện nghiêm ngặt từ khâu chọn đất, cày phơi ải, làm đất kỹ nhặt sạch cỏ dại

và nhà mái che đúng chế độ chiếu sáng

- Chọn cây giống và phân loại cây giống chặt chẽ Mùa mưa phải thoát nước kịp thời và triệt để Thường xuyên thăm nom đồng ruộng, phát hiện cây sâu bệnh phải nhổ, đốt ngay, đổ vôi bột hay nước sôi vào gốc để diệt mầm bệnh Đảm bảo nhà mái che trong mùa mưa

- Phòng trừ tổng hợp: Chọn cây giống đúng tiêu chuẩn, tiêu độc cho cây trước khi trồng Chọn và làm đất đúng quy trình, hệ thống thoát nước nhanh và kịp thời Vệ sinh đồng ruộng chặt chẽ, không để ánh sáng chiếu trực tiếp vào cây sâm

2 Thu hoạch, chế biến và bảo quản:

Sâm trồng từ nguồn cây giống có thời gian trên vườn ươm từ 24-36 tháng vì vậy chỉ sau

4 năm trồng đã cho thu hoạch củ Thời gian thu hoạch khoảng tháng 11, 12 khi sâm bước vào giai đoạn ngủ đông sẽ cho chất lượng dược liệu cao nhất

Cách chế biến sâm ngọc linh tươi

Một số cách dùng sâm ngọc linh với mật ong

Sâm ngọc linh là một trong những vị thuốc quý, có tác dụng bổ khí, dưỡng huyết, tăng cường sinh lực Sâm ngọc Linh có thể dùng dưới dạng lát, viên nang, trà tan, rượu thuốc hay phối hợp với các bị thuốc khác tùy theo mục đích của người sử dụng Trong

đó, Sâm ngọc Linh ngâm mật ong là một cách dùng khá phổ biến Ngoài ra, sử dụng nhân sâm dưới dạng ngũ phối (nhuận táo chỉ thống, hoãn cấp giải độc, an ngũ tạng, hòa bách dược) là một liều thuốc khá độc đáo mà ít người biết đến

Trang 10

II Một số cách chế biến Sâm Ngọc Linh

1 Chế biến Sâm Ngoc Linh với mật ong

Cách 1 - 30g sâm ngọc linh tươi, 150g sữa bò tươi, 500g lê tươi, 120g mật ong nhân sâm thái vụn, sắc kỹ 3 lần, bỏ bã lấy nước cốt; lê gọt vỏ và bỏ hạt, rửa sạch và ép lấy nước Trộn đều mật ong, sữa bò tươi và nước lê vào dịch chiếc sâm ngọc linh Cô đặc hỗn hợp bằng lửa nhỏ, đựng trong lọ kín dùng từ từ Mỗi ngày uống 2 lần, mỗi lần dùng 20g sẽ giúp bổ khí âm dương, dùng đặc biết tốt cho người bệnh đường hô hấp thể Khí

âm lưỡng hư như: mất sức, khó thở, cảm mạo, hay vã mồ hôi, hoa mắt chóng mặt, hay sốt về chiều

Cách 2 - 500g sâm ngọc linh, 250g mật ong, sâm thái vụn và sắc kỹ 3 lần, hòa với mật ong tồi cô đặc thành dạng cao với lửa nhỏ, dựng trong lọ kính dùng dần Mỗi ngày uống

2 lần, mỗi lần 15g sẽ diên niên ích thọ, thích hợp cho người già cần bồi bổ sức khõe và kéo dài tuổi thọ

Cách 3 - 5g sâm ngọc linh, hạnh đào nhân 50g, mật ong 300g Thái vụn sâm, hạnh đào nhân sao thơm rồi tán vụn, sắc thật kỹ hạnh đào nhân và sâm rồi hòa với mật ong sau đó

cô đặc bằng lửa nhỏ Mỗi ngày uống 2 lần, mỗi lần 10g với nước ấm sẽ bổ dương, làm đen râu tóc, phòng rụng tóc, bồi bổ thể lực, thị lực giảm, rụng tóc nhiều

Cách 4 - 3g sâm ngọc linh, 15g mật ong Sâm thái vụn sắc kỹ lấy 200ml, sau đó cho mật ong vào hòa đều Chia uống trong vài ngày, dùng bổ khí, tráng dương, dien niên ích thọ, dùng cho người suy nhược cơ thể, sinh lý yếu, xuấ tinh sớm, di tinh

Cách 5 - 30g Sâm Ngọc Linh Tươi(được bảo quản trong túi ni lông đã hút chân không), mật ong vừa đủ Sâm giã nát lấy nước rồi hòa cùng với mật ong, ngày uống 2 lần Bã sâm có thể hãm với nước sôi uống thay trà Dùng đại bổ khí huyết, tăng cường sinh lực cho người suy nhược Có thể thêm 1 quả lê, 1 quả táo, cà rốt, ép lấy nước dùng tăng lực

và cải thiện làn da cho phụ nữ

Cách 6 - Nhân sâm 30 g, bào thai hươu 1 bộ, bạch truật 30 g, bạch linh 30 g, cam thảo

30 g, đương quy 30 g, xuyên khung 30 g, bạch thược 30 g, thục địa 30 g, mật ong lượng vừa đủ Các vị thuốc đem sắc thật kỹ, lấy nước hòa với mật ong rồi cô thành dạng cao đặc, uống mỗi ngày 2 lần, mỗi lần 20 g Công dụng: bổ ích khí huyết, điều kinh trợ thai, dùng làm thuốc để bồi bổ sức khỏe, đặc biệt tốt cho những phụ nữ muộn con do tử cung lạnh

Nhân sâm có nhiều loại khác nhau tùy theo nơi khai thác, nguồn gốc địa lý và cách chế biến Cho đến nay, sâm Triều Tiên (Cao Ly sâm) vẫn được coi là tốt hơn cả ( chỉ đứng sau Sâm Ngọc Linh ) , trong đó hồng sâm (loại to nặng trên 37 g, cắt bỏ rễ râu, chế biến sao tẩm với các phụ gia khác rồi đem chưng cách thủy, sấy khô và đóng vào hộp gỗ) là tuyệt vời nhất

Cách 7 - Nhân sâm 100 g, can khương 100 g, cam thảo 150 g, bạch truật 150 g, phụ tử chế 100 g, mật ong 650 g Các vị thuốc sấy khô, tán bột, luyện với mật ong thành viên hoàn, mỗi viên 7 g, uống mỗi ngày 3 lần, mỗi lần 1 viên với nước ấm Công dụng: đại

bổ nguyên khí, ôn vị tán hàn, chuyên dùng bồi bổ và trị liệu cho những người bị bệnh lý

dạ dày - đại tràng thuộc thể hư hàn, biểu hiện bằng các triệu chứng, mệt như mất sức, bụng lạnh đau âm ỉ, chườm nóng thì đỡ đau, buồn nôn và nôn ra nước trong, đại tiện lỏng nát, sợ lạnh, tay chân lạnh, sắc mặt nhợt nhạt, chất lưỡi nhợt

Trang 11

Cách 8 - Nhân sâm 30 g, sinh địa tươi 320 g, bạch linh 60 g, mật ong 400 g Nhân sâm

và bạch linh sấy khô tán bột, sinh địa rửa sạch, giã nát, ép lấy nước, sau đó cho tất cả vào nồi cô bằng lửa nhỏ thành dạng cao đặc, đựng trong lọ kín dùng dần, mỗi ngày uống

2 lần, mỗi lần 10 g Công dụng: tư âm nhuận phế, ích khí bổ tỳ, chuyên dùng để bồi bổ cho những người bị bệnh đường hô hấp, suy nhược thần kinh, thiểu năng tuần hoàn não,

di tinh, liệt dương thuộc thể Khí âm lưỡng hư.Liều lượng và cách dùng:

Sâm Ngọc Linh được dùng rộng rãi cho mọi lứa tuổi, từ người già đến trẻ em, rất tốt cho người trong thời kỳ dưỡng bệnh giúp phục hồi sức khỏe nhanh chóng Có 3 cách dùng sau:

- Dùng sâm tươi: bảo quản ở ngăn mát tủ lạnh, nếu ngâm cùng mật ong thì cắt thành từng lát mỏng

- Dùng sâm khô: cứ 1 kg sâm khô thì tương đương 5 kg sâm tươi nên liều dùng sẽ ít hơn

5 lần so với dùng sâm tươi

- Dùng sâm để ngâm rượu: rửa thật sạch sâm và rửa qua bằng rượu, để khô củ sâm và cho vào bình thủy tinh đổ rượu vào với nồng độ từ 40 - 50 độ rồi đậy nắp kín, ngâm trong thời gian khoảng 3 tháng bắt đầu dùng được Với trọng lượng từ 100 gam sâm cho vào 2 - 3 lít rượu, mỗi ngày dùng từ 50 ml - 100 ml/

Lưu ý khi dùng sâm Ngọc Linh:

Không dùng sâm Ngọc Linh trong những trường hợp sau:

- Phụ nữ đang mang thai: vì sâm có tác dụng tăng cường nội tiết tố sinh dục và co bóp thành tử cung nên sẽ ảnh hưởng đến thai nhi

- Những người bị đau bụng thể hàn, đau bụng tiết tả như: đau bụng ỉa chảy, trướng bụng, đầy bụng vì sẽ rất nguy hiểm đến tính mạng

- Sâm chỉ được dùng cho trẻ khi trẻ bị suy dinh dưỡng, còi xương, suy nhược cơ thể, mới ốm khỏi, thiếu máu

Sâm Ngọc Linh Khô là sản phẩm được chế biến từ sâm Ngọc Linh tươi rửa sạch rồi mang phơi khô, về cơ bản thì công dụng và cách dùng sâm Ngọc Linh khô không khác

gì sâm Ngọc Linh tươi chỉ khác nhau ở chỗ sâm Ngọc Linh khô bảo quản được lâu hơn sâm Ngọc Linh tươi Sâm Ngọc Linh khôlà một vị thuốc vô cùng quý hiếm từ xưa tới nay, nó được đánh giá là sản phẩm thần dược giúp người bệnh cảm thấy ăn ngon ngủ được, tăng thể trọng và thị lực, giảm mệt mỏi tăng sức bền luôn được các chuyên gia khuyên dùng sử dụng sản phẩm sâm Ngọc Linh trong việc bồi bổ cơ thể Dùng sâm Ngọc Linh khô đúng cách và đúng liều lượng như sau: Cứ 1kg Sâm Ngọc Linh khô sẽ tương đương với 5kg Sâm Ngọc Linh tươi nên sử dụng ít hơn 5 lần so với sâm tươi

2 Cách chế biến Sâm Ngọc Linh thông dụng và mang lại hiệu quả cao

2.1 Pha trà uống:

– 2g) vào ấm trà, đổ nước sôi vào pha như trà Sau 5 phút có thể sử dụng được Có thể dùng vài lần như vậy cho đến khi cảm thấy vị nhạt dần thì lấy bả ra nhai và nuốt dần ( như vậy là chúng ta đã tận dụng hết không lãng phí mà mang lại hiệu quả cao)

Trang 12

Hai cách trên thường được áp dụng đối với những người mắc bệnh “khí hư”: hay mệt mỏi, vã mồ hôi, thở yếu, chuyển hóa cơ thể kém

2.3 Ngậm tan sâm trong miệng:

Thái thật mỏng Sâm Ngọc Linh thành từng lát Ngậm lát sâm cho đến khi mềm thì nuốt dần, ngày nuốt 3-4 lát, mỗi lần 1 lát

Ngậm tan thường dùng cho những người bệnh lâu ngày, mệt mỏi, kém ăn, và mắc chứng

“phế hư”: chức năng hô hấp kém, phổi yếu, thở gấp, hen suyễn

2.4 Sắc uống như thuốc bắc:

Sâm Ngọc Linh thái lát pha với 20-30g đường rồi sắc kỹ với nước Mỗi ngày dùng 10g, chia làm nhiều lần, ăn cả cái Trường hợp dùng cấp cứu tăng thêm 30-60g sắc uống hết một lần

5-Cách này dùng trong trường hợp cơ thể suy yếu, mất máu sau phẩu thuật, cấp cứu lúc lâm nguy

2.5 Nấu cháo ăn:

Dùng 3g Sâm Ngọc Linh thái lát rồi sắc với nước, sau đó cho thêm gạo và nước vào nấu thành cháo

Dùng cho người mắc các chứng bệnh mãn tính đường tiêu hóa, người già suy yếu, răng hỏng nhiều

2.6 Sâm hấp trứng gà (cực tốt cho sức khỏe):

Một quả trứng gà rửa sạch khoét một lỗ trên đỉnh, cho 1-2g bột Sâm Ngọc Linh vào trộn đều Lấy một miếng khăn giấy thấm ướt để dán kín lại rồi hấp chín Mỗi ngày dùng 1 quả

Cách phân biệt Sâm Ngọc Linh thật và Sâm Ngọc Linh giả bằng kinh nghiệm

Loại Sâm này không thể làm giả từ các cây cỏ khác

2 Những hạt Sâm không có may mắn như trên, phải bám vào các hòn đá ghềnh có rêu

Trang 13

phủ, bên cạnh bờ suối hoặc ở giữa dòng suối Khi mọc, mặc dù có nhiệt độ, ánh sáng, độ

ẩm v.v thích hợp để có thể nảy mầm thành cây cũng sống nhiều năm, mỗi năm cho

một đốt, nhưng thiếu ăn, “suy dinh dưỡng” có thân rễ Sâm nhỏ, đường kính thường chỉ trên dưới 1cm và kéo dài đều đặn như một đoạn trúc khẳng khiu Chính loại này đã bị trà trộn một loại Ráy rừng để làm giả ( Hoặc cần phân biệt thêm với Sâm Vũ Diệp, Tam thất Hoang, củ ráy, sâm Kim Bình, thất diệp nhất chi hoa.)

Vậy khi mua Sâm tự nhiên phải đặc biệt chú ý loại Sâm dài khẳng khiu này Nếu nghi ngờ, xin lấy dao lam cắt ngang củ Sâm ( thân rễ) thành từng lát mỏng Lát đó có hình tương đối tròn, phần giữa có màu hồng tươi hoặc trắng nhạt mịn màng, không có sợi xơ (xenlulo ) Sau đó thấy xuất hiện một vòng nhựa trắng dưới lớp biểu bì (Sâm thật không

có vòng nhựa này) Đích thị đó là loại Sâm giả và chớ nên nhấm thử sẽ bị ngứa hoặc rát đầu lưỡi Nhìn kỹ thấy màu sắc bên ngoài hơi nhạt hơn so với sâm ngọc linh, mắt thẳng hàng không so le, không mùi và không có vị đắng đặc trưng, …

Sâm Ngọc Linh

tự nhiê

n Sâm Ngọc Linh trồng Sâm Ngọc Linh giả

Sâm Ngọc Linh giả -

Củ Tam thất

Sâm Ngọc Linh giả -

Củ Tam thất Ngọc Linh giả - Củ Tam thất

Sâm tự nhiên thường nhiều mắt, mắt lõm so le, khi cắt lát phần củ có màu vàng nhạt,

Trang 14

phần thân hơi tím hoặc xám nhạt ( màu sắc phần lớn phụ thuộc vị trí địa lý củ sâm: khí hậu, độ cao, độ che phủ … người lâu năm trong ngành nhìn củ sâm có thể biết nó được lấy vùng nào, độ cao bao nhiêu…) Vân lát cắt đều, có sợi xơ nhỏ, nếm có vị đắng, sau ngọt ( ngọt hậu ) Mùi đặc trưng của sâm ngọc linh mà bất cứ loại sâm nào cũng không thể có được nên người hiểu biết chỉ cần nếm là phân biệt được ngay

B Hiện nay, trên vùng núi Ngọc Linh còn một loại Sâm trồng bán tự nhiên Loại này có hình dạng đặc thù khác với Sâm tự nhiên Chúng có kích thước và hình dáng khá đồng nhất, và khác với Sâm tự nhiên ở chỗ xung quanh các nốt sẹo do cây lụi theo mùa, còn

có các khối u do rễ con phồng lên chứa chất dự trữ, nên loại sâm này nhiều rễ, ít mắt, phần củ to hơn phần thân

Cách phân biệt Sâm Ngọc Linh thật và Sâm Ngọc Linh giả bằng các cơ sở khoa học (nhansamngoclinh.com)

Hiện nay trên thị trường có rất nhiều đơn vị cung cấp Sâm Ngọc Linh nhưng họ chỉ nói miệng về chất lượng của Sâm chứ không có gì chứng minh là Sâm đạt chất lượng, việc kiểm tra định tính và định lượng Sâm là rất cần thiết, tuy nhiên việc định lượng Sâm rất tốn kém Nhưng để giúp khách hàng yên tâm và lựa chon đúng sản phẩm Công Ty Cổ Phần Thọ Xuân Đường vẫn liên tục mang các lô sâm ngọc linh tới kiểm nghiệm tại các đơn vị chuyên ngành như : Trung Tâm Sâm và Dược Liệu TP.HCM , Trường Đại Học Y Dược TP.HCM, Viện dược liệu, Viện kiểm nghiệm thực phẩm quốc gia,…

Qua kiểm tra nhiều mẫu Sâm trồng và Sâm tự nhiên cho thấy Sâm tự nhiên có hàm lượng dược chất cao gấp 2-3 lần sâm trồng, đồng thời phát hiện được rất nhiều Sâm Ngọc Linh giả và kém chất lượng

Để phận biệt sâm thật giả và chất lượng sâm cần phải kiểm nghiệm các kết quả sau

- Định tính saponin toàn phần bằng phương pháp hóa học

- Định tính hợp chất saponin toàn phần theo chuẩn MR2, G-Rg1, G-Rb1 bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng

- Định lượng hợp chất saponin toàn phần theo chuẩn MR2 bằng phương pháp đo quang

- Xác định hàm lượng MR2, G-Rg1, G-Rb1, G-Rd bằng phương pháp HPLC

Trang 15

Bài 2 TRỒNG CÂY SA NHÂN TÍM Tên khác: Mắc néng

Mã bài: MĐ4-02 Mục tiêu:

- Trình bày được giá trị kinh tế và đặc điểm hình thái của cây Sa nhân

- Nêu được yêu cầu điều kiện gây trồng và lựa chọn được khu vực trồng cây Sa nhân

- Thực hiện được kỹ thuật trồng, chăm sóc và khai thác đúng yêu cầu

- Đảm bảo vệ sinh, an toàn, tiết kiệm

A Nội dung

1 Giá trị kinh tế

Sa nhân tím là một loại dược liệu quý, ở Việt Nam Sa nhân đã được biết đến từ rất lâu đời là vị thuốc cổ truyền trong y học dân tộc Sa nhân tím là vị thuốc quí, chuyên trị nhiều loại bệnh về đường ruột Bước đầu đã thống kê được 60 đơn thuốc có vị Sa nhân dùng trong các trường hợp ăn không tiêu, kiết

lỵ, đau dạ dày, phong tê thấp, sốt rét, đau răng, phù thũng Ngoài ra, Sa nhân còn được dùng làm gia vị, hương liệu để sản xuất xà phòng, nước gội đầu và xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới

Việc trồng Sa nhân tím dưới tán rừng tự nhiên và rừng trồng góp phần hạn chế xói mòn, ngăn chặn và hạn chế lũ lụt nhằm phục vụ cho sản xuất nông nghiệp và đời sống Cây Sa nhân tím không tranh chấp đất với các loại cây trồng khác mà chỉ tận dụng đất dưới tán rừng để tăng nguồn thu nhập trên một đơn vị diện tích

2 Đặc điểm hình thái

Sa nhân tím là cây thân thảo sống lâu năm, thân rễ khoẻ, bò lan dưới đất mỏng, có khi nổi lên trên mặt đất, tái sinh bằng thân ngầm Chiều cao cây 2,0-2,5m, là loài duy nhất có bẹ lá ôm thân bong ra ở gần đỉnh bẹ dài 2-3cm Lá hình elip, hình mác, chiều rộng 4-6cm, chiều dài 30-35cm Hoa dạng bông mọc cụm từ thân ngầm, có cán, mỗi cụm thường 8-12 bông Cánh hoa màu trắng, có sọc đỏ ở giữa, viền vàng, bầu hơi phồng có lông và vòi nhụy có lông tơ ngắn Cụm quả từ 4-8 quả, cuống quả ngắn có gai, quả hình tròn hoặc hình trứng trên

có những gai nhỏ, quả dài 2 cm, rộng 12 - 15 mm, hạt có đường kính 3 mm

Trang 16

Hình 7: Cây Sa nhân dưới tán rừng

3 Điều kiện gây trồng

3.1 Phân bố :

Cây Sa nhân thuộc loại cây nhiệt đới, chỉ sinh trưởng ở những vùng có độ

ẩm cao, nhiều sương mù và dưới tán cây rừng

Sa nhân tím phân bố nhiều ở một số tỉnh như Phú Thọ, Cao Bằng, Hà

Giang, Phú Yên, Ninh Thuận, Bình Định, Khánh Hoà, Quảng Ngãi, Đắc Lắc,

Gia Lai Tại Quảng Ngãi, Sa nhân tím phân bố ở tất cả 6 huyện miền núi và

tập trung nhiều ở huyện Ba Tơ, Minh Long

3.2 Điều kiên sinh thái

Sa nhân chỉ trồng thích hợp ở vùng rừng núi, cao dưới 800m so với mực

nước biển, lượng mưa trung bình/năm 1.000-3.000mm

Cây Sa nhân thuộc loại cây nhiệt đới, thích hợp ở nhiệt độ bình quân

hằng năm từ 220C – 280C Ở nhiệt độ cao quá hoặc thấp quá cây phát triển kém

và ít đậu quả Sa nhân ưa bóng, chủ yếu sống dưới tán cây rừng Khi bị tán cây

rừng che bóng quá nhiều thì mọc rất rậm rạp, ít ra hoa kết quả

Cây Sa nhân thường mọc trên các sườn núi, ở độ cao khoảng 300-350 m

so với mặt biển trở lên Sa nhân thường phát triển tốt ở những vùng có lượng

mưa hàng năm khoảng 2500 mm, độ ẩm bình quân hàng năm trên 80%

Cây Sa nhân trong tự nhiên có khả năng thích nghi với nhiều loại đất,

nhưng sinh trưởng tốt và cho sản lượng quả cao trên vùng đất đồi núi có pha

cát, có độ ẩm trong đất từ 50-60% và thoát nước tốt Vùng đất chọn để trồng Sa

nhân phải có nhiệt độ không quá cao hoặc quá thấp, dao động từ 220C - 300C

Ðêm và sáng sớm thường có sương mù là tốt nhất để cây Sa nhân dễ ra hoa và

đậu quả Đất xốp, còn tính chất đất rừng, ẩm mát không dốc lắm, dưới độ tán

che 0,5-0,6 Không nên trồng ở nơi đất mỏng, khô hạn, nghèo hoặc đất rừng có

độ tán che quá lớn

4 Chuẩn bị giống

4.1 Nhân giống từ hạt

4.1.1 Tiêu chuẩn cây giống, hạt giống

Chọn cây để lấy giống ở những vườn đã được khoanh nuôi bảo vệ hoặc vườn

Sa nhân tím trồng, giống có năng suất cao, chất lượng tốt Cây lấy giống to mọc

khỏe, lá màu xanh đậm, không bị sâu bệnh, trong thời gian quả chín (đầu tháng

Trang 17

Trung tâm GDTX-HN&DN Giáo trình Trồng cây dưới tán lá rừng 8) chọn hái những quả to, hạt mẩy, vỏ quả màu đỏ, hạt màu đen, chắc, không nhăn nheo

Một kg quả tươi có 315 - 380 quả tùy theo xuất xứ (Sa nhân tím xuất xứ Quảng Ngãi có 370 quả/kg, Phú Yên - 380 quả/kg, Gia Lai - 373 quả/kg, Bình Định - 368 quả/kg, Khánh Hòa - 313 quả/kg); có 25-30 hạt/quả Trọng lượng 1.000 hạt = 8-10 g

và nấm gây bệnh

- Làm nhỏ đất và trộn đều với phân hữu cơ hoai mục

- Đánh thành luống cao, rộng 1m, rãnh luống sâu 35-40cm

Bước 4: Gieo hạt

- Rắc hạt lên cát có xử lý bằng dung dịch Bordeaux (Boocđô) 0,5% hoặc Bavistin để phòng trừ nấm bệnh

- Phủ lớp cát mịn lên vừa kín hạt

- Tưới nhẹ bằng vòi phun sương hàng ngày cho đủ ẩm

- Rắc thuốc trừ kiến xung quanh luống gieo

Bước 5: Che phủ

- Làm giàn che cho luống gieo với tỷ lệ che phủ khoảng 50 - 60%

Bước 6: Chăm sóc

- Sau 15 ngày hạt nhú mầm, sau 25 ngày hạt mọc đều

- Thời gian từ lúc nẩy mầm đến khi kết thúc quá trình nẩy mầm khoảng 20 ngày - Tưới nước, làm cỏ, bón phân, phòng trừ sâu bệnh hại vườn ươm cây Sa nhân

4.1.4 Quy trình cấy cây

Bước 1: Chuẩn bị dụng cụ và cây giống

- Khay, ô doa, chậu nhựa, cây mầm

- Túi bầu polyetylen (PE) đục lỗ, bầu ươm có kích thước 10 x 14 cm cho cây 5 tháng tuổi và 15 x 20 cm cho cây 9 - 12 tháng tuổi

Trang 18

- Khi cây được 2 - 3 lá thì cấy vào bầu

Bước2: Đóng bầu

- Thành phần ruột bầu: 89% đất phù sa (cát pha hoặc thịt nhẹ) hoặc đất tầng A

+ 10% phân chuồng hoai mục + 1% phân lân vi sinh; hoặc 60% đất tầng A +

20% xơ dừa + 19% phân chuồng + 1% phân lân vi sinh

- Bầu được xếp thành luống rộng 1 m, dài 10 m, rãnh luống 0,5 m

Bước 3 : Cấy cây

- Tạo lỗ chính giữa bầu

- Đặt cây vào lỗ đã tạo

- Ép đất cho cây đứng vững chắc

Bước 4: Cắm tế che phủ và tưới ẩm cho luống cây

Hình 8: Cấy cây mầm Sa nhân vào bầu

4.1.5 Chăm sóc cây con:

+ Che bóng cho cây: Trong 30 ngày đầu che bóng 80%, sau giảm độ che

bóng xuống 50 - 60% và đến khi xuất vườn độ che bóng còn 30 - 40% Nguyên

liệu làm giàn che tốt nhất là phên nứa hoặc nhựa PE theo tỷ lệ che bóng nêu

trên

+ Làm cỏ tưới nước: Ngày tưới một lần, lượng nước tưới phụ thuộc vào thời

tiết nhưng đảm bảo cho bầu luôn đủ ẩm Định kỳ 20 ngày một lần nhổ cỏ phá

váng

+ Bón phân: Sau khi cấy cây con 20 ngày cây sống ổn định tiến hành tưới

phân (N:P:K với tỷ lệ 20:20:15) với liều lượng 0,2 kg hoà tan trong 10 lít nước

tưới 5m2, phải tưới rửa lá ngay sau khi tưới phân Cây 5 tháng xuất trồng tưới 3

lần phân khoảng cách tưới cách nhau ít nhất 1 tháng, cây 9 tháng xuất trồng

tưới 5 lần phân và dừng tưới phân trước khi xuất vườn ít nhất 1 tháng

+ Phòng trừ sâu bệnh: Phải kiểm tra ngay từ khi gieo hạt, đề phòng kiến cắn

cây mầm Nếu phát hiện thấy kiến phải phun thuốc trừ kiến

Cây Sa nhân trong vườn ươm rất ít sâu bệnh, nhưng phải thường xuyên theo

dõi phát hiện sâu bệnh để phun thuốc kịp thời

+ Đảo cây: Sau khi cấy cây vào bầu được hai tháng thì tiến hành đảo bầu lần

đầu và một tháng đảo cây một lần Chú ý sau khi đảo tưới nước đẫm đến khi

cây ổn định

Trang 19

Kết hợp lúc đảo bầu giãn cự ly giữa các bầu để cây phát triển cân đối, xếp hai hàng bầu cách nhau 10 - 15cm

4.1.6 Tiêu chuẩn cây con xuất vườn:

Hình 9 : Tiêu chuẩn cây Sa nhân xuất vườn

Cây con ươm 4 đến 9 tháng tuổi xuất trồng được

* Cây 4 tháng tuổi: Chiều cao cây 20 - 25cm Số lá trên cây 5 - 6 lá Cây sinh trưởng tốt, không bị sâu bệnh hại

* Cây 9 tháng tuổi: Chiều cao cây 30 - 35cm Số lá trên cây 7 - 8 lá Cây sinh trưởng tốt, không bị sâu bệnh hại

4.2 Kỹ thuật nhân giống Sa nhân tím bằng chồi

Nhân giống vô tính của Sa nhân tím hiện nay chỉ dùng cách tỉa chồi Có ưu điểm dễ làm, đơn giản, cây nhanh ra hoa kết quả (sau trồng 10 tháng) Trong điều kiện cây sinh trưởng tốt, một cây Sa nhân sau một năm có thể nhân ra 15 -

20 cây, tức là sau một năm mỗi ha cung cấp cây giống đủ trồng 3 - 4 ha

4.2.1 Quy trình nhân giống Sa nhân tím bằng chồi

Bước 1: Đóng bầu

Túi polyetylen (PE) cỡ 15 x 20 cm hoặc 18 x 25 cm

Thành phần ruột bầu: 89% đất phù sa (cát pha hoặc thịt nhẹ) hoặc đất tầng A + xơ dừa đã xử lý + 10% phân chuồng hoai mục + 1% phân lân vi sinh

Hoặc 60% đất tầng A + 20% xơ dừa + 19% phân chuồng + 1% phân lân vi sinh

Bước 2: Tách cây con

Bứng những bụi Sa nhân tím khỏe, còn rễ và thân ngầm; xếp thành bó và bao gói phần gốc và rễ cây để giữ ẩm

Tách cây con từ bụi Sa nhân tím thành những cây thân thảo hoặc từ những thân ngầm thành những đoạn thân 15 - 20 cm, cấy vào bầu đã chuẩn bị sẵn

Bước 3: Cấy cây

Đối với cây thân thảo thì cấy đến ngập cổ rễ, những đoạn thân ngầm thì cấy sâu 7 - 10 cm, ngọn trồi cao hơn mặt bầu 5 - 7 cm, nén cây chặt Chú ý tưới đẫm bầu trước khi cấy

Tiêu đề	Mô Đun 02 Trồng Một Số Cây Dược Liệu Dưới Tán Lá Rừng Giới Thiệu Mô Đun
Trường học	Trung Tâm GDTX-HN&DN
Thể loại	Giáo Trình

Định dạng
Số trang	39
Dung lượng	2,83 MB