Lời nói đầuViệt Nam cùng với Campuchia, Lào và Myanmar là những nước chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậusauđây viết tắt là BĐKH với những thách thức về ô nhiễm nguồn nước, rác th
Trang 1DỰ ÁN NÂNG CAO HÀM LƯỢNG THÔNG TIN KHOA HỌC TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ
Sổ tay báo chí khoa học viết về môi trường, biến đổi khí hậu, sức khoẻ
Trang 224-2728-3132-343536
Mục lục:
I Lời nói đầu
II Sự cần thiết của thông tin khoa học trong tác phẩm báo chí
III Thực trạng báo chí đưa tin về biến đổi khí hậu
IV Để có bài báo giầu hàm lượng thônng tin khoa học
V Một số lưu ý khi tiếp cận đề tài về biến đổi khí hậu
VI Một số thuật ngữ về biến đổi khí hậu
Phụ lục:
I Danh sách cơ quản quản lý trong linh vực biến đổi khí hậu
II Danh sách các tổ chức khoa học công nghệ về môi trường và biến đổi khí hậu
III Danh sách các chuyên gia trong lĩnh vực biến đổi khí hậu
IV Một số tổ chức quốc tế trong lĩnh vực biến đổi khí hâu
V Mạng lưới nhà báo trong lĩnh vực biến đổi khí hậu
Trang 3Phần 1 Lời nói đầu
Việt Nam cùng với Campuchia, Lào và Myanmar là những nước chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu(sauđây viết tắt là BĐKH) với những thách thức về ô nhiễm nguồn nước, rác thải, sinh thái nông nghiệp và antoàn thực phẩm…
Trước những thách thức ấy, nhà báo đóng vai trò quan trọng trong việc tác động tới cộng đồng địa phươngqua việc cung cấp thông tin từ các bài báo về các vấn đề của BĐKH, từ đó người dân có thể được truyềncảm hứng để góp phần tạo ra những thay đổi cần thiết
Tuy nhiên, hiện nay, hàm lượng thông tin khoa học ở các bài báo còn hạn chế, nhiều nhà báo chưa đề cao tầmquan trọng của thông tin khoa học trong các tác phẩm của họ Các nhà khoa học và nhà báo có quan điểm khácnhau trong các vấn đề phát triển
Trong khuôn khổ hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (Viện RED) với tổ chức CFI (CFI là mộtcông ty con của tâp đoàn France Medias, được tài trợ chủ yếu bởi Bộ Châu Âu và Ngoại giao của Pháp, có sứmệnh thúc đẩy sự phát triển truyền thông ở châu Phi, các quốc gia Ả rập và Đông Nam Á), Viện RED đã triển khai
dự án “Nâng cao hàm lượng thông tin khoa học trong các tác phẩm báo chí” nhằm tạo ra một mạng lưới kết nốicác nhà báo và nhà khoa học, cùng thảo luận về các vấn đề phát triển ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long
Dự án “Nâng cao hàm lượng thông tin khoa học trong các tác phẩm báo chí” nằm trong khuôn khổ dự án Tin tứcbền vững Mekong (“Mekong: Sustainable News”) của tổ chức CFI
Mục tiêu tổng quát của Dự án là độc giả được tiếp cận với các tác phẩm báo chí giàu thông tin khoa học.
M ục tiêu cụ thể của Dự án là nhằm nâng cao hàm lượng thông tin khoa học trong các tác phẩm báo chí viết về
các chủ đề môi trường, BĐKH và sức khỏe
Sổ tay này không nhằm mục đích hướng dẫn kỹ năng, mà hướng dẫn các nhà báo một số bước cơ bản để có mộtbài báo giàu hàm lượng thông tin khoa học hơn, hướng dẫn các nhà báo kể những câu chuyện về môi trường,BĐKH và sức khỏe theo góc nhìn khoa học, có căn cứ, dữ liệu khoa học chính xác hơn
Cuốn sách này cũng sẽ giới thiệu cho các nhà báo một số thuật ngữ chuyên môn thường dùng khi viêt vềBĐKH, các địa chỉ kết nối chuyên gia, nhà khoa học từ các cơ quan, tổ chức, viện nghiên cứu, các tổ chức khoahọc công nghệ, các tổ chức phi chính phủ quốc tế và Việt Nam, các mạng lưới, các nhóm, các câu lạc bộ về môitrường và BĐKH trong nước và quốc tế
VIỆN NGHIÊN CỨU TRUYỀN THÔNG PHÁT TRIỂN
3
Trang 4Phần 2 SỰ CẦN THIẾT CỦA THÔNG TIN KHOA HỌC TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ
Trang 5Dự thảo báo cáo đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2016-2020 và phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021-2025.
Trong 5 năm tới (2021-2026), Việt Nam sẽ tăng cường tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức, ý thức tráchnhiệm và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với BĐKH Đếnnăm 2030, Việt Nam cơ bản đạt các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) về tài nguyên, môi trường và ứng phó vớiBĐKH Định hướng dài hạn đến năm 2050, Việt Nam sẽ “chủ động ứng phó với BĐKH, khai thác, sử dụng hợp lý,tiết kiệm, có hiệu quả và bền vững tài nguyên; bảo đảm chất lượng môi trường sống và cân bằng sinh thái, phấnđấu đạt các chỉ tiêu về môi trường tương đương với mức hiện nay của các nước công nghiệp phát triển trong khuvực”
Báo chí Việt Nam hiện nay đang làm tốt vai trò là phương tiện thông tin đắc lực, hiệu quả “đáp ứng nhu cầu thôngtin của nhân dân, tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước” Đặc biệt báo chí - truyềnthông tiếp tục là công cụ quan trọng, có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi thái độ, hành vi của conngười trong cộng đồng, từ đó thúc đẩy người dân tự nguyện tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, giảmnhẹ BĐKH Bám sát vào những mục tiêu cụ thể trong Chiến lược quốc gia về ứng phó BĐKH và bảo vệ môi trường,đến nay hầu hết các loại hình truyền thông như báo in, báo điện tử, phát thanh-truyền hình trong cả nước đều cócác chuyên trang, chuyên mục về môi trường và BĐKH
Thông tin khoa học trong các tác phẩm báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng, bởi nó góp phần nâng cao nhận thứccủa các cơ quan chuyên trách, lãnh đạo địa phương và đông đảo người dân về các vấn đề bảo vệ môi trường vàphát triển bền vững, đồng thời truyền cảm hứng tích cực cho cộng đồng để tạo ra những thay đổi cần thiết đối vớimôi trường xung quanh
Những thông tin khoa học về BĐKH trong một tác phẩm báo chí không chỉ giúp độc giả hiểu đúng các tác độngBĐKH một cách đơn giản và trung thực, giúp truyền tải các thông điệp dễ hiểu hơn mà còn góp phần vào việc thayđổi chính sách công, chính sách của doanh nghiệp, nhận thức của người dân
5
Trang 6Phần 3 Thực trạng báo chí viết về biến đổi khí hậu
3.1 Thực trạng
Thực tế hiện nay, các tác phẩm báo chí viết về môi trường và BĐKH, đăng tải trên các phương tiện thông tinđại chúng ở Việt Nam có hàm lượng thông tin khoa học còn ở mức hạn chế Nhiều nhà báo chưa đề cao tầmquan trọng của thông tin khoa học trong các tác phẩm của họ Do đó, thông tin chuyển tải tới độc giả chưatoàn vẹn và có ý nghĩa sâu sắc, khiến công chúng chưa thực sự nhận thức đầy đủ về vấn đề bảo vệ môitrường và chống BĐKH, chưa nhận thức được rằng BĐKH là một trong những vấn đề lớn, có tầm ảnh hưởngsâu rộng đối với chính trị - kinh tế - xã hội không chỉ ở Việt Nam hay khu vực Tiểu vùng sông Mekong, màcòn ở hầu hết các quốc gia trên thế giới
Hiện nay, tại Việt Nam, chưa có nghiên cứu sâu về hàm lượng khoa học trong các tác phẩm báo chí viết vềBĐKH Hầu hết chỉ là các báo cáo về nhận thức chung của báo chí – truyền thông đối với vấn đề môi trường
và BĐKH
Năm 2007, Viện Sức khỏe, Môi trường và Phát triển (Bộ Y tế) đã khảo sát sơ bộ về vấn đề “Báo chí Việt Namvới BĐKH” trên 5 tờ báo in hàng ngày (gồm Lao động, Tuổi trẻ, Nhân dân, Hà Nội mới, Báo Đồng Nai) và 2chương trình là “Tài nguyên và Môi trường” của Đài Tiếng nói Việt Nam và “Tạp chí Môi trường và Tàinguyên” phát hàng tuần trên Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội Kết quả chỉ ra, trong 2 tháng 9 và 10năm 2007, chỉ có 24 bài báo in và 3 tác phẩm phát thanh về BĐKH Trong bối cảnh tại thời điểm năm 2007,miền Trung phải trải qua 6 trận lũ liên tiếp, các tỉnh Nam Bộ đối mặt với hiện tượng triều cường lớn nhấttrong hàng chục năm qua Theo kết luận của báo cáo, các báo tại Việt Nam lúc bấy giờ chỉ đưa tin về BĐKH ởcấp độ quốc gia và toàn cầu, trong khi không có mối liên hệ tới các vấn đề thực trạng cụ thể ở địa phương.Các tác phẩm báo chí chỉ tập trung đưa tin các hội nghị, trích dẫn phát biểu của các quan chức Trung ương
và địa phương về BĐKH Đồng thời chưa có nhà báo nào chỉ ra mối liên hệ giữa các hiện tượng lũ lụt, mưabão, triều cường liên quan đến vấn đề BĐKH
Nghiên cứu “Climate Change Study 2011 – Vietnam” do IPSOS, công ty nghiên cứu thị trường toàn cầu củaCanada thực hiện tháng 12/2011, tiến hành với 500 khảo sát tại khu vực TP.HCM cho thấy, những kênhtruyền thông cung cấp thông tin tốt nhất về BĐKH cho người dân là truyền hình (87%), kế đó là báo in (82
%), Phát thanh (52 %)
Tại hội thảo “Truyền thông về BĐKH ở đồng bằng sông Cửu Long”, do Bộ Tài nguyên môi trường tổ chức tạiTP.HCM tháng 6/2019, các đại biểu cho rằng, nhà báo hiểu biết thấu đáo về BĐKH ở Việt Nam không nhiều,chỉ trong phạm vi các nhà báo viết về khoa học, môi trường hoặc được tập huấn viết về BĐKH
Hội thảo “Công tác xã hội thích ứng với BĐKH” do Tạp chí Lao động và Xã hội phối hợp cùng Cục Bảo trợ xãhội (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) tổ chức tháng 9/2019 đã nhận định, các cơ quan báo chí cầnnhận thức việc thông tin, tuyên truyền nhanh chóng, kịp thời, đầy đủ, chính xác về BĐKH và ứng phó vớiBĐKH là một trong những nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên và trách nhiệm của những người làm báo.
Trang 7- Nhà báo và phóng viên chưa hiểu sâu về vấn đề môi trường và BĐKH Họ chỉ mới khái quát được vấn đề,chưa mổ xẻ, phân tích một cách khoa học về các sự kiện, hiện tượng Đưa tin chung chung, thông tấn, chưachủ động tìm kiếm nguồn tin và điều tra vấn đề một cách sâu sắc.
- Hiện tại Việt Nam có ít các thủ lĩnh viết các tác phẩm báo chí nổi bật và mang đậm chất lượng khoa học vềmôi trường và BĐKH
- Thiếu mạng lưới chia sẻ kinh nghiệm về tác nghiệp và viết tin bài chuyên sâu về môi trường và BĐKH chogiới báo chí
- Chưa có đơn vị hỗ trợ việc gắn kết và phối hợp giữa nhà khoa học và nhà báo trong vấn đề truyền thôngthông tin về môi trường và BĐKH tại Việt Nam
- Còn có khoảng trống trong quan hệ giữa nhà báo và chuyên gia về vấn đề môi trường và BĐKH
7
Trang 8Phần 4 MỘT SỐ GỢI Ý ĐỂ CÓ BÀI BÁO GIẦU THÔNG TIN KHOA
HỌC
Trang 94.1 Tiêu chí của một tác phẩm báo chí giầu tính khoa học
Trước tiên, chúng ta cần cùng nhau xác định thế nào là một tác phẩm báo chí giầu tính khoa học Trongkhuôn khổ khảo sát thực tế với các nhà khoa học, chuyên gia, và một số cây bút giỏi viết về đề tài BĐKH, cómột số tiêu chuẩn cơ bản sau:
- Là tác phẩm báo chí hoàn chỉnh, thường viết ở thể loại phản ánh, phân tích hay phóng sự điều tra Trong
đó tác giả cố gắng tìm câu trả lời cho cho câu hỏi “tại sao”
- Bài viết thể hiện hiểu biết và nhận thức sâu của tác giả về vấn đề; bày tỏ quan điểm, góp tiếng nói tích cựccủa tác giả, góp phần tìm ra nguyên nhân, thực trạng, hậu quả và hướng giả quyết cho vấn đề
- Cần thiết phải phỏng vấn và trích dẫn ý kiến các nhà khoa học/chuyên gia, nhằm phân tích và đánh giá vấn
đề một cách khách quan, vừa sâu rộng, vừa cụ thể để cung cấp cho độc giả những thông tin mới mẻ và xácthực nhất
- Phỏng vấn và trích dẫn ý kiến của cơ quan quản lý, các đơn vị hữu quan, tập thể và cá nhân có liên quanđến vấn đề, để phán ánh thông tin đa chiều và khách quan
- Các bài viết đi theo hướng tiếp cận từ dưới lên trên (từ phía người dân, công chúng) để làm rõ và giảiquyết các vấn đề, hiện tượng xảy ra Tránh dập khuôn, máy móc đưa tin bài đơn điệu, ít gây sự chú ý vàkhông mang lại hiệu ứng tích cực với dư luận
- Đối với các tác phẩm sử dụng nhiều dữ liệu và con số thống kê, tác giả nên sử dụng các công cụ như biểu
đồ, infographic, box thông tin để trình bày khoa học và giúp độc giả dễ dàng tiếp nhận
4.2 Cách tìm kiếm thông tin khoa học để đưa tin
Bước đầu tiên, các nhà báo nên biết khi nào các nhà khoa học công bố nghiên cứu của họ Để cập nhật nghiêncứu mới nhất, các nhà báo có thể đăng ký nhận thông cáo báo chí từ các tạp chí học thuật và theo dõi những gìcác nhà báo khác trên thế giới đang viết về biến đổi khí hậu Các nhà khoa học thường công bố nghiên cứu của
họ trên các tạp chí không được truy cập miễn phí, nhưng các nhà khoa học thường rất vui khi gửi email cho cácnhà báo các bản sao báo chí của họ
Các trang web để tìm kiếm các báo cáo về khoa học khí hậu bao gồm Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu(www.ipcc.ch/), Thư viện Khoa học Công cộng (www.plos.org), Google Scholar (www.scholar.google.com), Thưmục mở Truy cập Tạp chí (www.doaj.org) và nhiều tổ chức tư vấn từ khắp nơi trên thế giới
Các trang web để tìm kiếm các báo cáo về khoa học BĐKH của thế giới bao gồm: Ủy ban Liên chính phủ về BĐKH(www.ipcc.ch/), Thư viện Khoa học Công cộng (www.plos.org), Google Scholar (www.scholar.google.com), Thưmục mở Truy cập Tạp chí (www.doaj.org) và nhiều tổ chức tư vấn từ khắp nơi trên thế giới
Các trang web để tìm kiếm các báo cáo khoa học về BĐKH ở Việt Nam, gồm: Tạp chí Khoa học Tài nguyên Môitrường (https://tapchikhtnmt.hunre.edu.vn/), tạp chí Khoa học Biến đổi Khí hậu (http://imh.ac.vn/), Tạp chí Khítượng Thuỷ văn (http://tapchikttv.vn/), tạp chí Tài nguyên & Môi trường (http://vnmonre.vn/tap-chi-in), tạp chíMôi trường (http://tapchimoitruong.vn/),
Khi đưa tin về một nghiên cứu mới, các nhà báo nên đọc và hiểu những phát hiện của một số nghiên cứu có liênquan khác
Những điều này có thể cung cấp bối cảnh quan trọng: Làm thế nào để các nghiên cứu này so sánh với nhau?Những phát hiện của họ có chứng thực cho nhau không? Các kết quả mới có thu hút những phát hiện trước đótrở nên nghi vấn không? Việc diễn giải các số liệu thống kê phức tạp không dễ dàng; thậm chí các chuyên gia cóthể đưa ra kết luận sai từ nghiên cứu của đồng nghiệp của họ Vì vậy, hãy biết những hạn chế của bạn và - saukhi đọc kỹ và nghiên cứu cơ bản - đừng ngại liên hệ với các nhà nghiên cứu để được làm rõ Trích dẫn trực tiếp
có thể giúp các nhà nghiên cứu có tiếng nói trong bài báo của bạn
9
Trang 10Tất nhiên, đưa tin về những phát hiện của một nghiên cứu chỉ là một phần trong công việc của một nhà báo:Cung cấp một đánh giá cân bằng cũng quan trọng không kém Chỉ vì một nghiên cứu được đánh giá ngang hàngkhông có nghĩa là nó được đánh giá trên mức quan trọng Các nhà báo phải nhớ rằng ngay cả khi các nhà khoahọc nói rằng nghiên cứu của họ là “cách mạng”, rất hiếm khi một nghiên cứu hoàn toàn đi ngược lại với mộtkhối lượng lớn công trình nghiên cứu khoa học Nhằm tiếp cận các nghiên cứu hàn lâm một cách hiệu quả, cácnhà báo nên xem xét mục đích của nghiên cứu này (điều này đóng góp gì cho lĩnh vực này?), phương pháp luậncủa các nhà nghiên cứu (những kiểm soát và biến số mà họ đã giải với sự quan tâm đặc biệt đến các phát hiệntheo cách này hay cách khác hỗ trợ nghiên cứu này?).
Các nhà báo đưa tin về ngành khoa học mới nên tìm kiếm quan điểm của các nhà khoa học làm việc trong cùngmột lĩnh vực nhưng không liên quan đến nghiên cứu Nhằm xác định người để phỏng vấn, các nhà báo có thểtìm kiếm trên Google Scholar để xem nhà nghiên cứu nào đang hoạt động ở lĩnh vực cụ thể nào
Các nhà báo đưa tin về BĐKH cần giải thích hai khái niệm khoa học - rủi ro và sự không chắc chắn - cho nhữngkhán giả không biết/không có khái niệm về khoa học Đó là một thách thức lớn, đặc biệt vì bản thân các nhàkhoa học đã phải vật lộn trong nhiều năm để giải thích những khái niệm này cho các nhà báo Rủi ro tất cả là vềkhả năng xảy ra một điều gì đó và khả năng điều đó trở thành một vấn đề (so với các vấn đề khác) Sự khôngchắc chắn là thước đo mức độ chắc chắn của các nhà khoa học về điều gì đó là có thật
Khi đó các nhà báo cần:
- Lập kế hoạch tiếp cận với các nguồn tài liệu khoa học chất lượng cao,
- Cân nhắc kỹ lưỡng và suy nghĩ sáng tạo để khai thác kiến thức mới tránh chồng chéo với các sáng kiến hiện có
- Tiếp nhận các thông điệp chính của Chính phủ, các Ủy ban liên chính phủ về BĐ khí hậu
- Tiếp cận với các bằng chứng đáng tin cậy, kiểm chứng tất cả các tài liệu để có kiến thức tổng quát và cái nhìn
đa chiều
- Xác định nhà khoa học nào là 'người đưa tin' tốt nhất cho nội dung của bạn: Ai có nhiều khả năng nắm bắt nhất
- Xác định (các) nhóm bên liên quan, ai có thể ảnh hưởng đến sự thay đổi tích cực, thông tin nào và phân tích họcần và cách bạn có thể giúp đáp ứng nhu cầu kiến thức của họ
4.3 Các bước cơ bản để có bài báo khoa học tốt
Hãy nhớ rằng bản thân BĐKH không nhất thiết phải là câu chuyện - đó là bối cảnh mà rất nhiều câu chuyện khác
sẽ diễn ra Nhà báo thậm chí không cần phải đề cập đến khí hậu để kể một câu chuyện tốt về BĐKH Nhà báo cóthể sẽ thành công hơn và thu hút nhiều độc giả hơn nếu để BĐKH ra khỏi tiêu đề và đoạn mở đầu
Floods in Bangladesh and Nepal are causing an outbreak
of diarrhea, malaria and dengue
The effects of global warming on the sea level is causing concern among the islanders in the
Pacific who are reluctant to relocate to less vulnerable places
CCTV web is being used in a Thai city as an instrument
for flood warning
India’s decision to build ‘green houses’ will cut down the
country’s carbon footprint, helping to accomplish climate
goals
Small -island states substitute diesel for cheaper and cleaner energy
Hiểu độc giả: Biết độc giả của bạn Khi bạn ngồi xuống để viết một câu chuyện, chỉ có một người quan
trọng: không phải bạn, không phải biên tập viên của bạn và không phải người bạn vừa phỏng vấn Đó làngười đọc, người nghe hoặc người xem - những người mà bạn khó có thể gặp Làm quen với mức độhiểu biết của khán giả về BĐKH và về những điều họ quan tâm nhất
Lập nhóm để xây dựng cấu trúc một câu chuyện khoa học về BĐKH: Để có câu chuyện tốt về BĐKH,
bạn cần hiểu và trình bày chính xác về khoa học, chính trị, kinh tế và hơn thế nữa Nhưng không ai cóthể xuất sắc trong tất cả các khía cạnh này Vì vậy hãy hợp tác với các nhà báo khoa học khác nhauhoặc tập hợp thành một mạng lưới các nhà khoa học và nhà báo
Bản địa hóa thuật ngữ: Bạn cần hiểu các từ chuyên môn có nghĩa là gì nhưng người đọc hoặc người
nghe hoặc người xem của bạn gần như chắc chắn không Nếu những nhà khoa học được bạn phỏngvấn sử dụng ngôn ngữ quá chuyên môn, bạn hãy sẵn sàng yêu cầu họ đơn giản hóa ngôn ngữ của họ.Nếu những người được phỏng vấn nói những thuật ngữ phức tạp, hãy nhắc họ rằng trong khi họnghiên cứu về BĐKH trong nhiều năm, thì bạn chỉ có thời gian nghiên cứu câu chuyện cụ thể của mìnhchỉ trong vài ngày hoặc thậm chí vài giờ Nhắc họ rằng công việc của bạn là phải đảm bảo khán giả hiểuđược lời nói của các nhà khoa học Hầu hết các nhà khoa học/chuyên gia muốn cung cấp cho bạn mộtthông điệp đơn giản bằng lời của họ hơn là để bạn đơn giản hóa mọi thứ cho họ Đừng bao giờ xấu hổkhi nói “Tôi không hiểu Bạn có thể giải thích lại được không?
Hãy trực quan: Nhiều câu chuyện về khí hậu và môi trường rất phức tạp, nhưng chúng thường có thể
được minh họa bằng hình ảnh phù hợp thể hiện vấn đề và biến nó thành một câu chuyện nhân vănhấp dẫn Các nhà báo nên luôn hỏi, "Làm thế nào tôi có thể hình dung câu chuyện này?" Có lẽ đó cóthể là một bài luận bằng ảnh, một loạt ảnh chân dung, một video giải thích ngắn trực tuyến, một bộphim tài liệu chuyên sâu hơn hoặc một đồ họa thông tin rõ ràng và dễ hiểu Một loạt ảnh hay mộtđoạn video có thể giải thích vấn đề một cách sinh động cho người đọc Các nền tảng đa phương tiệncũng rất hiệu quả bằng cách trình bày một câu chuyện với sự kết hợp của nhiều yếu tố trực quan nhưảnh, video và đồ họa thông tin Sử dụng tất cả các tài nguyên số, bạn có để làm cho câu chuyện trởnên sống động - tiêu đề, ảnh, biểu đồ, bản đồ
Trang 11 Lấy ý kiến nhiều bên: Những chuyên gia/nhà khoa học được bạn phỏng vấn có thể có nhiều cách tiếp
cận vấn đề khác nhau, thông tin khoa học có thể sai; họ có thể được thiên vị Họ có thể có quyền lợiđược trao Tìm kiếm ý kiến của các chuyên gia khác từ các tổ chức khác
Phỏng vấn ý kiến đa dạng: BĐKH ảnh hưởng đến tất cả mọi người và mọi người có thể ứng phó với nó
theo một cách khác Khi tiếp cận đề tài, hãy suy nghĩ đến khía cạnh giới và thế hệ BĐKH sẽ ảnh hưởngđến nam giới và phụ nữ theo những cách khác nhau Cả người trẻ và người già đều dễ bị tổn thươnghơn những người trung niên khỏe mạnh Họ cũng có những quan điểm khác nhau Những người caotuổi có trí nhớ lâu dài và có thể mô tả hàng thập kỷ thay đổi Những người trẻ tuổi sẽ thừa hưởng cácvấn đề của BĐKH và do đó có thể có những quan điểm mạnh mẽ Bằng cách phỏng vấn nhiều ngườikhác nhau về BĐKH, bạn sẽ hiểu sâu hơn về nó, có nhiều ý tưởng câu chuyện hơn và các góc độ mới
mà bạn có thể sử dụng để viết bài
Đọc tạp chí: Các thông tin khoa học quan trọng và có ý nghĩa nhất xuất hiện trên các tạp chí chuyên
ngành (cả bản giấy và bản điện tử) Tìm kiếm các tài liệu khoa học trên Internet hoặc các bài báo đãđược trích dẫn các nghiên cứu, chỉ ra tầm quan trọng của nghiên cứu cũng là một cách tiếp cận thôngtin nhanh và hiệu quả
Nhận phản ứng: Điều quan trọng là các nhà báo phải phỏng vấn những công dân bình
thường và tạo nền tảng cho tiếng nói của những người dễ bị tổn thương nhất bởi BĐKH Cáccộng đồng nghèo nhất thường gặp nhiều rủi ro nhất nhưng quan điểm của họ thường khôngđược đưa ra Trích dẫn các thành viên của cộng đồng thường gặp rủi ro là một cách tuyệt vời
để thêm nhân vật vào các chủ đề khoa học phức tạp nhưng hãy nhớ rằng điều quan trọng làphải kiểm tra thực tế của họ cũng như bằng cách xem xét các báo cáo nghiên cứu và dữ liệu
về chủ đề của bạn
Kể những câu chuyện thành công: BĐKH thường mang lại những điều tốt đẹp nhất trong trí tưởng
tượng và sự khéo léo của con người Trên khắp thế giới, các cá nhân đang chứng minh rằng thông qua đổi mới, hợp tác và huy động, các giải pháp cho BĐKH không chỉ tồn tại mà còn cung cấp nhiều cơ hội việc làm mới
Tránh chủ nghĩa giật gân: Các nhà báo cũng nên cẩn thận khi giải thích kết quả của một nghiên cứu học
thuật, nên giải thích cặn kẽ để tránh tạo ra tình huống giật gân trong tin bài Tất nhiên, điều quan trọng
là phải tìm ra mối liên hệ thích hợp giữa biến đổi khí hậu và thời tiết khắc nghiệt, nhưng sẽ không khônngoan nếu quy bất kỳ hiện tượng đơn lẻ nào cũng là sự nóng lên toàn cầu Là nhân vật quan trọngcung cấp thông tin về chính sách công và hành vi cá nhân, các nhà báo có trách nhiệm trình bày các sựkiện mới - thậm chí cả những cảnh báo thảm khốc - dưới ánh sáng khách quan và xem xét tất cả cácyếu tố bên ngoài có thể xảy ra
Ngoài ra, việc xây dựng lòng tin với khán giả là yếu tố quan trọng đối với thành công của một phóngviên, nên việc "thổi phồng” hay "xem nhẹ” hiện tượng/sự việc sẽ khiến người đọc tiếp cận (đúng đắn)các bài báo tiếp theo với thái độ hoài nghi
Các nhà báo đưa tin về biến đổi khí hậu cần giải thích hai khái niệm khoa học - rủi ro và sự không chắc
chắn - cho những khán giả không biết/không có khái niệm về khoa học Đó là một thách thức lớn, đặcbiệt vì bản thân các nhà khoa học đã phải vật lộn trong nhiều năm để giải thích những khái niệm nàycho các nhà báo Rủi ro tất cả là về khả năng xảy ra một điều gì đó và khả năng điều đó trở thành mộtvấn đề (so với các vấn đề khác) Sự không chắc chắn là thước đo mức độ chắc chắn của các nhà khoahọc về điều gì đó là có thật
Các nghiên cứu, báo cáo khoa học về BĐKH: Đọc các nghiên cứu, báo cáo khoa học về BĐKH khí hậu có thể
là một thách thức đối với nhà báo Nhưng các nhà báo có thể đưa tin chính xác về khoa học theo cách màkhán giả của họ có thể liên hệ và hiểu được sẽ thấy họ có nhiều cơ hội hơn để kể chuyện, và thậm chí tạo
ra sự khác biệt Thay vì chỉ đăng nguyên bản những gì các nhà khoa học đã công bố, những thách thứcchính đối với các nhà báo là hiểu được tác động thực tế của nghiên cứu mới đối với độc giả và tìm cách đưacác cách thông tin mới phù hợp với nhu cầu của độc giả
Trang 12Ngoại ngữ
Các nhà báo phải đối mặt với những thách thức bổ sung trong việc đưa tin về BĐKH khi khán giả của họkhông hiểu tiếng Anh Hầu hết các cuộc tranh luận về khoa học và chính sách quốc tế thường được thựchiện bằng tiếng Anh Để khắc phục điều này, các nhà báo có thể dịch và đưa tin về BĐKH bằng ngôn ngữđịa phương sử dụng kiến thức địa phương, các thuật ngữ địa phương và đưa ra các ví dụ điển hình
Các từ và loại cụm từ sau thường có thể được bản địa hóa thay vì dịch theo nghĩa đen:
- Các thành ngữ, phép ẩn dụ và các tham chiếu văn hóa - nhiều cụm từ quen thuộc với một người nói tiếngAnh sẽ không có ý nghĩa gì nếu được dịch theo nghĩa đen sang một ngôn ngữ khác Những điều này chophép các nhà báo thêm quan điểm địa phương vào những câu chuyện mà khán giả sẽ cảm thấy tự nhiênhơn
- Tên của các địa điểm - nhiều địa điểm có các tên khác nhau hoặc khu vực pháp lý hành chính tùy thuộcvào ngôn ngữ Bạn có thể tham khảo tập bản đồ hoặc bách khoa toàn thư để đảm bảo tính chính xác
- Tên của các tổ chức (và từ viết tắt của họ)
Đưa tin về rủi ro
Rủi ro là một khái niệm khoa học chính khác để các nhà báo hiểu và giải thích Các nhà báo đưa tin về các rủi rođối với con người hoặc môi trường phải cẩn thận, không phóng đại cũng như không hạ thấp quy mô của bất kỳmối đe dọa nào Rủi ro không giống như nguy hiểm: Nó là thước đo khả năng xảy ra nguy hiểm Mặc dù có thể nóiđơn giản, rủi ro là một trong những điều khó nhất để truyền đạt chính xác, một phần vì có thể rất khó xác địnhthực sự rủi ro là gì và một phần vì nhận thức của công chúng về rủi ro có thể rất khác so với nhận thức của các nhàkhoa học và các chuyên gia
Để có những bài viết chính xác về các rủi ro có thẻ xảy ra, điều quan trọng là các nhà báo phải đưa ra được các sốliệu thống kê có liên quan và có thể giải thích chúng theo cách chính xác và rõ ràng cho khán giả của họ Nhưng ítnhất điều quan trọng là họ phải nhận thức được các mối nguy hiểm mà rủi ro có thể xuất hiện trong tâm trí khángiả của họ Ví dụ, các nhà báo nên biết rằng mọi người có xu hướng cảm nhận những rủi ro gây ra cho họ là nguyhiểm hơn những rủi ro mà họ đã chọn, hoặc những rủi ro có nguồn gốc tự nhiên thường được coi là ít đe dọa hơnnhững rủi ro do con người tạo ra
Các nhà báo không hiểu rõ điều này có thể tạo ra nỗi sợ hãi không cân xứng hoặc hy vọng không thực tế, làm mấtlòng tin của khán giả và có thể không khuyến khích các nhà khoa học trao đổi với giới truyền thông vì sợ rằng cácphóng viên sẽ bóp méo kết quả của họ
Khi viết về rủi ro, điều quan trọng là phải nêu rõ rủi ro đó là gì Ví dụ, một nghiên cứu có thể kết luận rằng BĐKH sẽlàm tăng gấp đôi nguy cơ lũ lụt lớn ở một thành phố ven biển Mức tăng 100% này nghe có vẻ nghiêm trọng,nhưng nếu tần suất lũ lụt hiện nay là thấp, thì việc tăng gấp đôi vẫn là một rủi ro tương đối nhỏ Các nhà báo cũngnên lưu ý rằng mức độ nhạy cảm với rủi ro thay đổi rất nhiều theo nhân khẩu học, vì vậy họ nên cố gắng giải thíchnhững yếu tố khác có thể làm tăng nguy cơ, chẳng hạn như tuổi tác, giới tính, sinh kế hoặc sự giàu có
Các nhà báo nên hiểu bằng chứng về rủi ro có ý nghĩa quan trọng như thế nào, vì các nghiên cứu riêng lẻ thườngmâu thuẫn với nhau Nếu một nghiên cứu xác định một rủi ro nhất định, nhưng 20 nghiên cứu khác trong cùngmột chủ đề không tìm thấy rủi ro, các nhà báo nên cảnh giác với việc báo cáo rủi ro cho đến khi họ tìm kiếm quanđiểm của các nguồn độc lập đáng tin cậy
Cách dễ nhất để nhà báo chắc chắn rằng họ hiểu rủi ro là nói chuyện với nguồn thông tin chính, chẳng hạn như tácgiả của một báo cáo khoa học Các phóng viên cũng có thể kiểm tra xem liệu họ có thể truyền đạt rủi ro một cáchhiệu quả hay không bằng cách hỏi đồng nghiệp xem họ có hiểu nó hay không Để giúp hiểu rõ rủi ro, có thể hữuích nếu so sánh chúng với các yếu tố điển hình khác mà mọi người quen thuộc hơn
Part Five provides tips and advice to help journalists improve their reportingPart Six presents some additional reference material and sources of informationPart Five
Part Six
Trang 13Phần 5 MỘT SỐ LƯU Ý CỦA CÁC NHÀ KHOA HỌC CHO CÁC NHÀ BÁO
Trang 14Theo các nhà khoa học, báo chí đưa tin về BĐKH
Nhiềucâu chuyệngiảithíchnguyênnhân, bao gồm cả BĐKH,của các sự kiện như hạn hán và lũ lụt.
Nhiều câu chuyện giải thích khía cạnh con người của BĐKH và cho thấy đây là vấn đề "phát triển” Nhiều câu chuyện hơn về các cơ hội kinh doanhvà pháttriển mà BĐKH mang lại.
Trang 154 VẤN ĐỀ
Các nhà khoa học lưu ý báo chí
Khía cạnh giới của BĐKH
Tại sao BĐKH là một vấn đề giới?
Làm thế nào và tại sao BĐKH ảnh hưởng đến phụ nữ và nam giới khác nhau? Những tác động khác nhau của
BĐKH đối với phụ nữ là gì?
Phụ nữ tham gia vào thích ứng với BĐKH và xây dựng kế hoạch giảm nhẹ rủi ro thiên tai như thế nào? Thanh
niên và trẻ em tham gia vào quá trình thích ứng với BĐKH như thế nào?
Vai trò của phụ nữ trong hành động bảo vệ môi trường và chống biến đổi khí hậu ở quốc gia / khu vực của bạn
là gì?
Di cư, di dời và BĐKH
BĐKH ảnh hưởng đến di cư và di chuyển của con người như thế nào?
Ai là những người di cư vì môi trường ở quốc gia và trong khu vực ?
Các chính sách quốc tế bảo vệ người di cư vì môi trường là gì? Chúng đã được thực hiện như thế nào?
Có những người di cư vì môi trường ở đất nước của bạn không? Các mô hình di cư của họ là gì và khả năng di
chuyển và thích ứng của họ có liên quan như thế nào với BĐKH?
Di cư có vai trò gì trong thích ứng với BĐKH?
Khả năng thích ứng
Các kế hoạch / chiến lược thích ứng ở cấp địa phương, quốc gia và khu vực của bạn là gì? Họ đã đạt được bao
nhiêu tiến bộ ở mỗi cấp độ? Có sự liên quan / hợp tác nào giữa các chiến lược thích ứng quốc gia ở cấp địa
phương hoặc cấp vùng không?
Kế hoạch / chiến lược thích ứng quốc gia của bạn có khía cạnh giới không?
Có sự tham gia nào của các nhóm yếu thế trong việc lập kế hoạch và thiết kế thích ứng không?
Điều gì có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc lồng ghép giảm thiểu và thích ứng?
Làm thế nào để các quốc gia có thể liên kết các mục tiêu khí hậu (NDC) với phát triển bền vững?
Các quốc gia có thể làm gì để đạt được mục tiêu chống biến đổi khí hậu của họ?
Làm thế nào để doanh nghiệp có thể thích ứng với tác động của BĐKH?
Tại sao khả năng chống chịu với BĐKH lại quan trọng đối với lĩnh vực kinh doanh?
BĐKH tác động đến sức khoẻ
BĐKH có ý nghĩa gì đối với các mối đe dọa sức khỏe hiện có? BĐKH có thể gây ra những mối đe dọa sức khỏe
mới nào?
Các nhà khoa học chắc chắn như thế nào về những mối đe dọa này? Những yếu tố nào khác đang diễn ra?
Các nhà khoa học không chắc chắn về những khía cạnh nào của mối liên kết khí hậu-sức khỏe?
Có sự đồng thuận về mặt khoa học hay đây chỉ là một nghiên cứu đơn lẻ? Nghiên cứu mới bổ sung điều gì?
Có bao nhiêu rủi ro là có? Và nó như thế nào so với các rủi ro khác?
Dữ liệu cơ sở đáng tin cậy như thế nào (ví dụ về tỷ lệ mắc bệnh sốt rét và về điều kiện khí hậu)?
15
Trang 16Các bệnh viện và các cơ quan chính phủ cần làm gì để chuẩn bị cho một thảm họa khí hậu hoặc một
đợt bùng phát dịch bệnh mới?
Đồng lợi ích của việc hành động để hạn chế các mối đe dọa mà BĐKH gây ra đối với sức
khỏe là gì?
Chương trình Hành động Thích ứng Quốc gia hay Kế hoạch Thích ứng Quốc gia
của quốc gia bạn nói gì về sức khỏe?
Đất nước của bạn đã làm gì cho đến nay để thích ứng với các tác động sức khỏe
của BĐKH
Trang 17Getting the Message Across.Reportingon Climate Change and Sustainable Development in Asia and the Pacific:A Handbookfor Journalists
Phần 6:
THUẬT NGỮ VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Trang 18Thích ứng (Adaptation)
Các hoạt động được thực hiện cũng như các thay đổi trong hành vi của cá nhân hoặc tập thể nhằm giảmtính dễ bị tổn thương và xây dựng khả năng phục hồi của hệ thống tự nhiên và con người trước tác độngcủa tình trạng nóng lên toàn cầu
Aerosol
Aerosol hay sol khí là tập hợp các hạt cực nhỏ, rắn hoặc lỏng, lơ lửng trong khí gas Trong bối cảnh ô nhiễmkhông khí, aerosol dùng để chỉ các dạng vật chất lớn hơn phân tử, nhưng đủ nhỏ để lơ lửng trong khôngkhí ít nhất vài giờ
Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21
Được thông qua vào năm 1992 tại Hội nghị của Liên Hợp Quốc về Môi trường và Phát triển (UNCED),Chương trình nghị sự 21 là một kế hoạch hành động toàn diện được thực hiện trên toàn cầu, tại các quốcgia và địa phương bởi các tổ chức thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc, các chính phủ và các nhóm lớn ở mọikhu vực mà con người tác động đến môi trường
Nông lâm kết hợp (Agroforestry)
Hệ thống canh tác dựa trên sinh thái, thông qua việc kết hợp các loại cây trong trang trại, làm tăng lợi ích
xã hội, môi trường và kinh tế cho người sử dụng đất
Đa dạng sinh học (Biodiversity)
Sự đa dạng của sự sống ở tất cả các dạng, mức độ và sự kết hợp của nó; bao gồm đa dạng hệ sinh thái, đadạng loài và đa dạng di truyền
Năng lượng sinh học (Bioenergy)
Được sử dụng theo các nghĩa khác nhau: theo nghĩa hẹp nhất là từ đồng nghĩa với Nhiên liệu sinh học,nhiên liệu có nguồn gốc từ các nguồn sinh học Theo nghĩa rộng hơn, bao gồm cả Sinh khối (ví dụ: gỗ), vậtliệu sinh học được sử dụng làm nhiên liệu sinh học
Nhiên liệu sinh học
Nhiên liệu được tạo ra từ quá trình xử lý sinh khối bằng hóa chất và / hoặc sinh học Nhiên liệu sinh học sẽ
là chất rắn (ví dụ: than củi), chất lỏng (ví dụ: ethanol) hoặc khí (ví dụ: mêtan)
Khí sinh học (Biogas)
Khí bãi chôn lấp và khí thải, còn được gọi là khí sinh khối
Sinh khối (Biomass)
Các vật liệu có nguồn gốc từ quá trình quang hợp như rừng, cây nông nghiệp, gỗ và chất thải gỗ, chất thảiđộng vật, chất thải trong hoạt động chăn nuôi, thực vật thủy sinh, chất thải đô thị và công nghiệp; Ngoài
ra, lượng vật chất hữu cơ hiện diện trong một đơn vị diện tích tại một thời điểm cụ thể hầu hết được biểuthị bằng tấn chất khô trên một đơn vị diện tích; cũng là chất hữu cơ có thể được sử dụng làm nhiên liệu
Quần xã sinh vật (Biome)
Một khu vực được xác định về mặt khí hậu và địa lý gồm các quần xã thực vật, động vật và sinh vật đấtgiống nhau về mặt sinh thái, thường được gọi là hệ sinh thái
Thích ứng Sinh quyển (Biosphere)
Một phần của Trái đất, bao gồm không khí, đất, đá bề mặt và nước, nơi có sự sống trong đó và các quátrình sinh học sẽ thay đổi hoặc biến đổi
Tín dụng Các-bon (Carbon credit)
Một cách thức theo định hướng thị trường để giảm tác động của phát thải khí nhà kính; nó cho phép mộtđại lý thu lợi về mặt tài chính từ việc giảm phát thải
100 Các-bon đi-ô-xít tương đương (CO2e) (100 Carbon dioxide equivalent (CO2e)
Đơn vị được sử dụng để đo lường tác động của việc giải phóng (hoặc tránh thải ra) các loại khí nhà kínhkhác nhau; Nó thu được bằng cách nhân khối lượng khí nhà kính với khả năng nóng lên toàn cầu của nó
Ví dụ, giá trị này sẽ là 21 đối với mêtan và 310 đối với oxit nitơ