Đấu tranh vũ trang của đồng bào hoa sài gòn chợ lớn trong kháng chiến chống mỹ cứu nước giai đoạn 1968 1972

Sơ lược quá trình hình thành cộng đồng người Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn và bộ máy lãnh đạo cách mạng người Hoa giai đoạn đầu cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước...11 I.1.- Quá trình hình thàn

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA

VIỆT NAM TP HỒ CHÍ MINH

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC VÙNG NAM BỘ XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ]0^ ]0^

BÙI VĂN TOẢN

ĐẤU TRANH VŨ TRANG CỦA ĐỒNG BÀO HOA

SÀI GÒN – CHỢ LỚN TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ CỨU NƯỚC

GIAI ĐOẠN 1968-1972

Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60.22.54

Người hướng dẫn khoa học: TS HÀ MINH HỒNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2007

MỤC LỤC

y PHẦN MỞ ĐẦU

1.- Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài luận văn 4

2.- Lịch sử nghiên cứu đề tài .6

3.- Giới hạn đề tài .8

4.- Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu .8

5.- Bố cục luận văn 9

Chương 1 Sơ lược quá trình hình thành cộng đồng người Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn và bộ máy lãnh đạo cách mạng người Hoa giai đoạn đầu cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước 11

I.1.- Quá trình hình thành cộng đồng người Hoa ở Sài Gòn - Chợ Lớn 11

I.2.- Chủ trương của Đảng và hoạt động của đồng bào Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn trong kháng chiến chống Thực dân Pháp 13

I.3.- Tình hình đồng bào Hoa Thành phố sau năm 1954 .19

I.4.- Chủ trương của Đảng và bộ máy tổ chức lãnh đạo người Hoa Thành phố trong kháng chiến chống Mỹ .21

I.5.- Sơ lược tình hình hoạt động vũ trang của lực lượng cách mạng người Hoa đến cuối năm 1967 24

I.5.1.- Bối cảnh tình hình và chủ trương hoạt động vũ trang của người Hoa Thành phố 24

I.5.2.- Hoạt động vũ trang của Cánh Công vận 29

I.5.3.- Hoạt động vũ trang của Tổ an ninh và Cánh Quân sự .37

I.5.4.- Hoạt động vũ trang của lực lượng Xóm lao động 39

I.5.5.- Hoạt động vũ trang của Cánh Học vận 40

I.6.- Nhận xét về tình hình hoạt động vũ trang của người Hoa Thành phố đến cuối năm 1967 41

Chương 2

Hoạt động vũ trang của người Hoa trong Tổng công kích – Tổng khởi nghĩa

Xuân Mậu Thân 1968 .45

II.1.- Chủ trương Tổng công kích – Tổng khởi nghĩa và việc bố trí lực lượng tiến công ở địa bàn Thành phố Sài Gòn – Chợ Lớn 45

II.2.- Bộ máy tổ chức cách mạng của người Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn giai đoạn 1968 –1972 50

II.3.- Hoạt động phối hợp của người Hoa trong chiến dịch Mậu Thân 1968 .53

II.3.1.- Hoạt động giao liên và đảm bảo hậu cần phục vụ chiến đấu .53

II.3.2.- Các trận đánh trong chiến dịch Mậu Thân .56

II.4.- Đánh giá kết quả 77

Chương 3 Đấu tranh vũ trang của người Hoa giai đoạn tháng 6.1968 – 12.1972 82

III.1.- Tình hình Thành phố Sài Gòn – Chợ Lớn sau chiến dịch Tổng công kích – Tổng khởi nghĩa Tết Mậu Thân 1968 .82

III.2.- Hoạt động đấu tranh vũ trang của Ban Cán Sự Công vận 85

III.3.- Hoạt động đấu tranh vũ trang của Ban Cán Sự Xóm lao động .89

III.4.- Hoạt động đấu tranh vũ trang của Ban Quân sự .92

III.5.- Đánh giá vai trò của hoạt động vũ trang người Hoa giai đoạn tháng 6.1968 – 12.1972 100

y KẾT LUẬN 107

Nguyên nhân .110

Bài học kinh nghiệm 112

Một vài tồn tại và đề xuất cách giải quyết 113

TÀI LIỆU THAM KHẢO .118

PHỤ LỤC .127

CHÚ THÍCH VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Trong luận văn có sử dụng các chú thích và các chữ viết tắt sau:

¾ Chú thích

- [a,b] = a là số thứ tự ở danh mục tài liệu tham khảo,

b là số thứ tự của trang tài liệu mà luận văn trích dẫn

- Ngoài ra có trường hợp cần giải thích chi tiết thêm, chúng tôi ghi phần chú thích ngay phía dưới trang viết

¾ Các chữ viết tắt:

¾ Cụm từ Ban Cán Sự Công vận sử dụng trong luận văn để chỉ

hai tổ chức khác nhau trong hai giai đoạn khác nhau

- Năm 1959 – 1967, Ban Cán Sự Công vận người Hoa là tổ chức

lãnh đạo công nhân lao động người Hoa Thành phố, trực thuộc Ban Công vận Đặc khu ủy, tiền thân của Đảng ủy kiêm Ban Hoa vận Đặc khu sau này

- Từ năm 1968 đến ngày giải phóng Ban Cán Sự Công vận là

một tổ chức trực thuộc Đảng ủy kiêm Ban Hoa vận Đặc khu

PHẦN MỞ ĐẦU 1.- Tính cấp thiết và ý nghĩa của đề tài luận văn

Quá trình hình thành và phát triển của Thành phố Sài Gòn Chợ Lớn - Thành phố Hồ Chí Minh, luôn có sự đóng góp tích cực của đồng bào người Hoa trong tất cả các mặt hoạt động xã hội Là một bộ phận không thể tách rời của cộng đồng cư dân Thành phố, người Hoa qua các thế hệ nối tiếp bằng bản sắc văn hóa của mình thông qua ngôn ngữ, phong tục tập quán, tín ngưỡng và nếp sinh hoạt hàng ngày đã góp phần làm cho văn hóa của cộng đồng dân cư Thành phố thêm phong phú, đa dạng và năng động

Nhiều thế hệ người Hoa đã sinh ra, lớn lên ngay tại Thành phố Trong suy nghĩ, lối sống, họ đã xem đây là quê hương và có trách nhiệm vun bồi, bảo vệ, sẵn sàng đánh đổi cả sinh mạng của chính mình

Trong hai cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp và Đế quốc Mỹ, đồng bào Hoa ở Việt Nam nói chung và đồng bào Hoa ở Thành phố nói riêng, luôn sát cánh cùng cộng đồng các dân tộc Việt Nam, vượt qua mọi gian khổ, ác liệt, hy sinh để đánh đuổi kẻ thù chung

Bao chiến sĩ người Hoa đã anh dũng chiến đấu, bị thương tật và hy sinh trên các chiến trường và ngay tại Thành phố Hàng ngàn anh chị em đã chịu cảnh tù đày, giam cầm khắc nghiệt của quân thù Nhiều người đã dâng hiến trọn tuổi thanh xuân, gia tài, sản nghiệp của mình cho công cuộc kháng chiến cứu nước mà không chút đắn đo suy tính

Đặc biệt trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, hoạt động cách mạng của người Hoa Thành phố dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã phát triển vượt bậc với nhiều hoạt động tích cực trên tất cả các lĩnh vực, lập nên những chiến công xuất sắc có ý nghĩa lịch sử quan trọng, góp phần tô đậm những trang sử hào hùng của Thành phố

Bên cạnh phong trào đấu tranh quyết liệt của giai cấp công nhân người Hoa, từng được đánh giá là ngọn cờ tiêu biểu cho phong trào đấu tranh chính trị của Thành phố và cả miền Nam lúc bấy giờ, từng làm điên đảo giới cầm quyền Sài Gòn và các tập đoàn tư bản nước ngoài cũng như tư sản mại bản trong nước; những cuộc tiến công vũ trang táo bạo, bất ngờ và rất hiệu quả của các chiến sĩ người Hoa vào các cơ quan hành chánh, quân sự quan trọng và các mục tiêu khác của Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, làm tiêu hao, tiêu diệt nhiều sinh lực địch, tác động mạnh đến ý chí chiến đấu của binh lính và quan chức chính quyền Những “lõm căn cứ cách mạng” được hình thành và tồn tại ngay giữa “thủ đô” của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa như một thách thức công khai mà Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đành bó tay, không sao trấn áp được

Những chiến công ấy có ý nghĩa rất đặc biệt, bởi tất cả đều được tiến hành do những con người hết sức bình dị, không qua trường lớp huấn luyện, chỉ bằng tinh thần quả cảm, sáng tạo sản sinh từ lòng yêu nước, yêu quê hương thứ hai của mình và lòng căm thù giặc sâu sắc lập nên ngay trong vòng kiểm soát gắt gao của kẻ địch với một mạng lưới dày đặc quân đội, cảnh sát, mật báo, được trang bị đầy đủ phương tiện chiến tranh và kinh nghiệm của Đế quốc Mỹ

Việc nghiên cứu về các hoạt động vũ trang của đồng bào Hoa thành phố trong kháng chiến chống Mỹ mang tính kế thừa những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, cố gắng trình bày một cách có hệ thống hoạt động vũ trang của lực lượng cách mạng người Hoa trong giai đoạn lịch sử sôi động của Thành phố Sài Gòn Chợ Lớn

Nó không chỉ có ý nghĩa thực tiễn nhằm đánh giá đúng mức sự đóng góp tích cực trong lĩnh vực hoạt động quân sự của đồng bào Hoa Thành phố, một cộng đồng dân tộc ở Việt Nam có những nét đặc thù: vừa là ngoại kiều nhưng đồng thời ở từng thời điểm, từng giai đoạn của lịch sử lại tự nguyện nhận mình là một thành phần hữu cơ của cộng đồng dân tộc Việt Nam, góp phần đưa cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đi đến thắng lợi hoàn toàn Đồng thời làm phong phú

thêm về chính sách đại đoàn kết dân tộc của Đảng – nguồn sức mạnh tiềm tàng được biểu hiện trong suốt quá trình đấu tranh giữ nước của dân tộc, về đường lối chiến tranh nhân dân, về những bài học trong công tác phát động quần chúng, tổ chức chỉ đạo hoạt động đấu tranh ngay trong vùng kiểm soát gắt gao của địch Nó còn có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc bảo vệ tổ quốc, đặc biệt trên lĩnh vực phát triển kinh tế trong giai đoạn hội nhập khu vực và quốc tế hiện nay

Đề tài nghiên cứu có ý nghĩa về mặt khoa học, góp phần làm phong phú thêm nghệ thuật quân sự Việt Nam ở nhiều khía cạnh: vận động, xây dựng và tổ chức lực lượng; tư tưởng và phương pháp vận dụng một cách sáng tạo chủ trương, đường lối chiến tranh nhân dân và phương châm chiến lược của Đảng trong kháng chiến chống Mỹ; tính chủ động, linh hoạt, nhạy bén trong xây dựng và tiến hành các phương thức tác chiến ngay trong vùng địch kiểm soát…

Đề tài “Đấu tranh vũ trang của đồng bào Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước giai đoạn 1968-1972” có thể được phát triển

mở rộng nghiên cứu toàn bộ hoạt động trên mọi lĩnh vực của lực lượng cách mạng người Hoa Thành phố trong công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta cũng như những đóng góp của cộng đồng người Hoa trên lĩnh vực kinh tế - xã hội giai đoạn mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế …

2.- Lịch sử nghiên cứu đề tài

Đã có nhiều tác phẩm đề cập đến người Hoa Thành phố Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu mang tính khoa học đối với hoạt động vũ trang của người Hoa Thành phố trong kháng chiến chống Mỹ vẫn còn hạn chế Những tác phẩm đã công bố phần nhiều chỉ mới dừng lại ở mức độ thể hiện sự việc ở từng địa bàn, từng trận đánh hoặc từng cá nhân cụ thể dưới dạng văn học hoặc là công trình nghiên cứu khoa học ở một địa bàn, một lĩnh vực như:

Phan An (chủ biên) (1990), Người Hoa Quận 6 Thành phố Hồ Chí Minh,

Mặt trận Tổ quốc Quận 6 Thành phố Hồ Chí Minh

Phan An, Phan Yến Tuyết, Trần Hồng Liên, Phan Ngọc Nghĩa (1990),

Chùa Hoa Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb TP Hồ Chí Minh

Nghị Đoàn (1987), Truyền thống cách mạng của đồng bào Hoa ở Thành

phố Hồ Chí Minh dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam, Nxb Thành

phố Hồ Chí Minh

Nghị Đoàn (1999), Người Hoa ở Việt Nam – Thành phố Hồ Chí Minh (các

bài phát biểu), Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

Lý Lan (1994), Chân dung người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb

Văn hóa Thông tin, CN Thành phố Hồ Chí Minh

Quận 5 – TP Hồ Chí Minh (1997), Quận 5 – Những địa chỉ đỏ của, (Quận

5 tự biên sọan và phát hành)

Bùi Văn Toản (1998) và (2005), Đấu tranh cách mạng của đồng bào Hoa

Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh

Các bài viết về từng con người, từng trận đánh đăng tải trong các sách,

báo như Chiến công của những chiến sĩ người Hoa - Báo Cựu chiến binh Thành phố số Xuân Mậu Dần 1998, Tuổi trẻ người Hoa TP Hồ Chí Minh trong kháng

chiến chống Mỹ trong “Thế hệ anh hùng – Chiến thắng vẻ vang”, Nxb Thanh niên

(2002), Liệt sĩ Trần Huân Phương trong “Chân dung các nhà báo liệt sĩ” …

Công trình nghiên cứu về đề tài hoạt động vũ trang của lực lượng cách mạng người Hoa Thành phố trong kháng chiến chống Mỹ cố gắng thể hiện một cách có hệ thống và cụ thể về các trận tiến công của các cán bộ, chiến sĩ cách mạng người Hoa trong giai đoạn lịch sử đầy sôi động của Thành phố Đồng thời nêu lên một số nhận xét ban đầu về việc vận dụng đường lối chiến tranh nhân dân của Đảng, những kinh nghiệm trong việc vận động, bố trí, sử dụng lực lượng và phương thức tác chiến của lực lượng vũ trang nhân dân trong vùng địch kiểm soát của Ban Cán sự Công vận người Hoa và sau là Đảng ủy kiêm Ban Hoa vận Đặc khu Điều đó còn có ý nghĩa góp phần làm sáng tỏ tính đúng đắn của chính sách đại đoàn kết dân tộc, phát huy sức mạnh của các tầng lớp dân cư, các cộng

đồng dân tộc trong công cuộc bảo vệ tổ quốc, xây dựng và phát triển kinh tế đất nước trong giai đoạn hiện nay

3.- Giới hạn đề tài

Đề tài “Đấu tranh vũ trang của đồng bào Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước giai đoạn 1968-1972” nghiên cứu các hoạt

động vũ trang chống Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng Hòa của các tổ chức cách mạng người Hoa Thành phố và được giới hạn trong khoảng thời gian từ trước Tết Mậu Thân 1968 đến cuối năm 1972, trước khi ký kết Hiệp định Paris ngày 27-1-1973

Việc giới hạn đề tài nghiên cứu trong khoảng thời gian nói trên vì đây là giai đoạn sôi nổi và có hiệu quả nhất, mang tính tiêu biểu cho hoạt động vũ trang của lực lượng cách mạng người Hoa thành phố Trước giai đoạn này, Đặc khu ủy Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định cũng như Ban Cán Sự Công vận người Hoa Thành phố chưa có chủ trương tiến công vũ trang trong người Hoa nội thành mà chỉ mới dừng lại ở những hoạt động trấn áp, phục vụ cho yêu cầu vận động tuyên truyền Từ sau khi có Hiệp định Paris trở đi, tính chất hoạt động vũ trang của người Hoa nội thành cũng mang tính chất hỗ trợ việc củng cố, xây dựng lực lượng cách mạng là chủ yếu

4.- Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Phương pháp nghiên cứu đề tài được sử dụng gồm phương pháp lịch sử, phương pháp lô gích, phương pháp phân tích và tổng hợp Ngoài ra, do nguồn tư liệu thành văn rất hiếm hoi trong điều kiện chiến tranh cho nên tác giả đề tài phải sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp nhân chứng là chủ yếu dựa theo hệ thống tổ chức cách mạng trong người Hoa và được tiến hành bằng hai bước

Bước 1: Thông qua bộ máy tổ chức nhân sự của lực lượng cách mạng người Hoa Thành phố trong kháng chiến chống Mỹ để trực tiếp tìm hiểu và

phỏng vấn từng cá nhân có tham gia hoạt động vũ trang, ghi nhận từng trận tiến công và diễn biến sự kiện cùng danh sách những người trực tiếp tham gia từng trận đánh

Bước 2: Thông qua Ban Công tác người Hoa, Câu lạc bộ truyền thống cách mạng người Hoa Thành phố và ở những địa điểm thích hợp, tổ chức cho những đội công tác, đội vũ trang, những người từng cùng tham gia trực tiếp các trận đánh đối chứng từng sự kiện với sự hiện diện của cán bộ chỉ huy và cán bộ chỉ đạo trong từng Ban Cán Sự ngay thời điểm diễn ra sự kiện để thống nhất ý kiến chung

Sau đó tổng hợp, hệ thống lại kết quả của từng nhóm đối tượng theo tiến trình lịch sử và thông qua lãnh đạo trực tiếp của từng Ban Cán Sự và Đảng ủy kiêm Ban Hoa vận Thành phố

Ngoài ra, tác giả đề tài còn tham khảo các tác phẩm kinh điển, đặc biệt chú ý đến các văn kiện và tinh thần chỉ đạo của Trung ương Đảng cũng như của Đặc Khu ủy đối với công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước để định hướng cho việc xử lý các thông tin, tư liệu sưu tầm được

5.- Bố cục luận văn

Kết cấu đề tài ngoài Phần mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Phần nội dung có 3 chương như sau:

CHƯƠNG I.- Sơ lược quá trình hình thành cộng đồng người Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn và bộ máy lãnh đạo cách mạng giai đoạn đầu cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Trình bày tóm lược về sự hình thành của cộng đồng người Hoa tại Thành phố Sài Gòn cũng như sự đóng góp của lực lượng cách mạng người Hoa từ khi có Đảng và trong kháng chiến chống Pháp Tình hình người Hoa Thành phố sau Hiệp định Genèvre 1954 Tổ chức bộ máy, lực lượng cách mạng và những hoạt động vũ trang của người Hoa đến trước 1968

CHƯƠNG II.- Hoạt động vũ trang của người Hoa trong Tổng công kích – Tổng khởi nghĩa Xuân Mậu Thân 1968

Tập trung trình bày nội dung kiện toàn bộ máy lãnh đạo của lực lượng cách mạng người Hoa để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn lịch sử chuẩn bị cho chiến dịch Tổng công kích - Tổng khởi nghĩa; những công việc chuẩn bị cho các hoạt động vũ trang và những trận đánh của lực lượng cách mạng người Hoa phối hợp với chiến dịch Các hoạt động được trình bày theo từng đơn vị chỉ huy là các Ban Cán Sự trực thuộc Đảng ủy kiêm Ban Hoa vận và đánh giá về những kết quả đã đạt được qua hai đợt của chiến dịch Mậu Thân

CHƯƠNG III.- Đ ấu tranh vũ trang của người Hoa giai đoạn tháng 6.1968 – 12.1972

Trình bày những hoạt động vũ trang của từng Ban Cán Sự theo trình tự thời gian từ sau khi kết thúc đợt 2 chiến dịch Mậu Thân (6-1968) đến trước khi ký kết Hiệp định Paris và có đánh giá kết quả hoạt động trong cả giai đoạn

KẾT LUẬN.-

Trình bày một số ý kiến đánh giá về vai trò và sự đóng góp của hoạt động vũ trang người Hoa Thành phố đối với công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam, nguyên nhân, bài học kinh nghiệm, những vấn đề tồn tại và đề xuất cách giải quyết

^œ]

CHƯƠNG I

SƠ LƯỢC QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA SÀI GÒN – CHỢ LỚN

VÀ BỘ MÁY LÃNH ĐẠO CÁCH MẠNG NGƯỜI HOA

GIAI ĐOẠN ĐẦU CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ CỨU NƯỚC

I.1.- Quá trình hình thành cộng đồng người Hoa ở Sài Gòn - Chợ Lớn

Cách đây hơn ba thế kỷ, năm 1678, hơn 3.000 quan binh ở miền Nam Trung Hoa, vì không thần phục triều đình Nhà Thanh, đã phải lìa bỏ quê hương trên 50 chiến thuyền, cập cảng Tư Hiền, Đà Nẵng xin tị nạn Họ được Chúa Nguyễn Phúc Tần (Chúa Hiền) cho nhóm của Tổng binh Cao, Lôi, Liêm châu (Quảng Tây) là Trần Thượng Xuyên (Trần Thắng Tài), Phó Tổng binh là Trần An Bình vào định cư tại Nông Nại (Biên Hoà), nhóm của Trấn thủ Quảng Đông là Dương Ngạn Địch cùng Phó Tổng binh Hoàng Tiến (Huỳnh Tấn) định cư tại Mỹ Tho (1679) Cùng lúc đó Vua Chân Lạp cũng cho phép nhóm của Mạc Cửu định

cư ở 7 xã thuộc Hà Tiên [15, tr.179], [38, tr 20-21], [34 - T2, tr 25-26]

Từ những di dân đầu tiên ấy, cùng với số thương nhân người Hoa bằng đường hàng hải thường xuyên lui tới buôn bán ở Việt Nam, đã hình thành một cộng đồng cư dân trên vùng đất mới này

Trải qua bao biến động thăng trầm của lịch sử, vùng Sài Gòn - Bến Nghé năm xưa là nơi tụ họp đông đảo người Hoa di cư nhất so với những vùng thuận tiện giao thông ở duyên hải miền Trung và Nam bộ

Đầu thế kỷ 18, hầu hết người Hoa ở thành phố, sống tập trung ở vùng Sài Gòn (Chợ Lớn hiện nay), dọc hai bên kênh Tàu Hủ, chỉ có một số ít sống ở vùng Bến Nghé (huyện Bình Dương trước kia tức khu vực quận 1 hiện nay) Tất cả đều sinh sống bằng buôn bán, nghề thủ công và làm rẩy

Người Hoa nói chung vốn có truyền thống tương trợ, đoàn kết rất cao, cho nên họ thường sống tập trung theo từng địa phương gốc và cùng ngôn ngữ để có điều kiện đùm bọc giúp đỡ lẫn nhau như Quảng Đông, Triều Châu, Phước Kiến, Hải Nam, Khách Gia (Hẹ) Khi cuộc sống đã đi vào ổn định, họ đứng ra quyên góp, tổ chức xây dựng chùa chiền, miếu đình phỏng theo kiểu kiến trúc ở quê nhà, thờ cúng các vị thần họ từng thờ cúng, nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mình để truyền lại cho con cháu mai sau Trong số những chùa có ghi niên đại xây dựng còn lưu lại cho đến nay, chùa Giác Lâm (quận 11), do ông Lý Thoại (Thụy) Long quyên tiền xây dựng vào mùa Xuân Giáp Tý, đời vua Huệ Tông năm thứ bảy (1744), là một trong những chùa cổ xưa nhất của người Hoa ở thành phố này…1 [24, tr.162]

Qua thời gian, cuộc sống đã gắn bó cộng đồng người Hoa với cộng đồng người Việt Giữa hai cộng đồng đã phát triển mối quan hệ mật thiết ở nhiều lĩnh vực: tư tưởng, văn hóa, xã hội, tín ngưỡng 2 [42, tr.193], [23, tr.127]

Cộng đồng người Hoa Thành phố đã trở thành một bộ phận không thể tách rời với cộng đồng dân tộc Việt Nam, mặc dù họ vẫn có những nét riêng biệt trong sinh hoạt, tập tục, ngôn ngữ Sự pha trộn có chắt lọc giữa các cộng đồng đã làm phong phú thêm nét văn hóa đa dạng của thành phố

Khi Thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam, với chính sách chia để trị, một bộ phận nhỏ người Hoa giàu có được hưởng những ưu đãi, nhưng đại bộ phận người Hoa thuộc tầng lớp lao động nghèo khổ lại bị áp bức, bóc lột đến thậm tệ, không khác gì người Việt Thâm độc hơn, ngày 15-1-1870, Thực dân Pháp quyết

1 - Tư liệu lịch sử xây dựng hiện lưu tại chùa

2 - Tại đình Minh Hương Gia Thạnh (1789) ngoài việc thờ vọng vua Nhà Minh và các di thần danh tiếng như Trần Thượng Xuyên, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh còn có bàn thờ quan Chưởng cơ (người Việt)

Nguyễn Hữu Cảnh làm thượng đẳng thần, với bài vị "Thống suất Lễ thành hầu, hộ quốc tì dân ách canh

uy viễn chiêu ứng Nguyễn công thượng đẳng thần" (Bài vị được dịch nguyên văn ở bàn thờ hiện nay)

- Thất phủ quan võ miếu xây dựng lại năm 1819 Phu nhân của quan Tả quân Lê Văn Duyệt đóng góp

định tách khu vực đông người Hoa sinh sống thành đơn vị hành chánh mới: Thành phố Chợ Lớn Còn Sài Gòn lúc bấy giờ để chỉ khu vực thành phố Bến Nghé ngày xưa Từ đó tên gọi Sài Gòn - Chợ Lớn tồn tại cho đến sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng 30-4-1975

Sau vụ Quảng châu Công xã 11-12-1927, để tránh cuộc khủng bố trắng phong trào cách mạng trong nước của Nhà cầm quyền Trung Hoa lúc bấy giờ, nhiều đảng viên, cán bộ Cộng sản Trung Quốc phải chạy xuống phương Nam lánh nạn Một số đến miền Nam Việt Nam, Campuchia và vùng Chợ Lớn là những nơi đã có bà con người Hoa định cư Họ là những hạt giống cách mạng của cộng đồng người Hoa ở miền Nam và Sài Gòn - Chợ Lớn Trong số này có Hà Bá Tường (A Hồ), Châu Tương Lượng, A Duyên … [66]

I.2.- Chủ trương của Đảng và hoạt động của đồng bào Hoa Sài Gòn – Chợ Lớn trong kháng chiến chống Thực dân Pháp

Ngay khi Đảng Cộng sản Việt Nam (sau là Đảng Cộng sản Đông Dương) được thành lập năm 1930, đồng chí Lưu Lập Đạo (A Lầu) đã tham gia vào Ban Chấp hành Trung ương Nhiều đồng chí cán bộ, đảng viên người Hoa có mối quan hệ chặt chẽ với các cấp lãnh đạo của Đảng và luôn gắn bó với phong trào đấu tranh cách mạng của Việt Nam [66]

Với đường lối đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam lại được Bác Hồ quan tâm chỉ đạo trong nhận định, đánh giá và chủ trương cụ thể đối với người Hoa như Nghị quyết của Ban Trung ương Đảng họp ngày 6,7,8 -11-1939 đã ghi rõ:

“ … Ngoài dân bổn xứ ra, trong đám kiều dân ngoại quốc ở Đông Dương cần đặc biệt chú ý đến người Hoa kiều Hoa kiều ở Đông Dương kể đến số ức triệu, trong ấy tuy có một số tư bản và ít tay địa chủ song đại đa số là tiểu công nghệ, tiểu thương gia buôn gánh bán bưng và công nhân Tuy là người ngoại quốc song là con cháu của một

dân tộc bán thuộc địa nên họ không được đối đãi như kiều dân ngoại quốc khác, mà lại bị đế quốc Pháp áp chế đủ đường Cho nên trừ một nắm đại tư bản ra, Hoa kiều ở Đông Dương là đồng minh tốt của cách mệnh Đông Dương Vượt qua những thành kiến dân tộc và sự chia rẽ của đế quốc tư bản, những thợ thuyền Trung quốc đã nhiều lần tranh đấu bên cạnh thợ thuyền Việt Nam, nhất là mấy năm sau này trong cuộc vận động ủng hộ cuộc kháng chiến của dân tộc Trung Hoa, hai dân tộc Nam - Hoa đã tỏ ra những cảm tình thân ái và liên lạc mật thiết” [19, tr.256]

Các chiến sĩ cách mạng người Hoa đã sát cánh cùng với cộng đồng các dân tộc Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, đã vận động, xây dựng lực lượng trong cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng dưới nhiều hình thức và đã trải qua nhiều gian khổ, hy sinh

Đầu những năm 30, các Hội Ái hữu và 13 Công hội ngành nghề của người Hoa đã được thành lập và hoạt động sôi nổi Đây là những tổ chức công khai tập họp lực lượng tiến bộ và công nhân lao động người Hoa, nơi sinh hoạt thời sự, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng cách mạng trong giới lao động, đặc biệt là giới thanh niên

Tháng 8-1931, công nhân nhà máy rượu Bình Tây nổ ra đấu tranh đòi tăng lương, giảm giờ làm Ngày 21-4-1932, 500 công nhân ở 12 xưởng dệt vùng Chợ Lớn đình công, tổ chức biểu tình tại chỗ Tháng 5-1934, công nhân các nhà máy xay lúa thuộc khu vực Bình Tây đình công, biểu tình Khẩu hiệu nêu ra tập trung cho quyền lợi thiết thân, đòi tăng lương và cải thiện điều kiện lao động Giới chủ câu kết với bộ máy cầm quyền giở thủ đoạn xoa dịu, hứa hẹn rồi đối phó nhập nhằng, giải quyết nhỏ giọt Quyền lợi của giới công nhân tuy vẫn chưa được cải thiện gì nhưng ai cũng thấy rõ rằng: đã đến lúc giới chủ không thể làm mưa làm gió khi công nhân đã đoàn kết và tập họp nhau lại trong một tổ chức đấu tranh thống nhất

Phối hợp với cao trào đấu tranh dân chủ phát triển rộng khắp cả nước giai đoạn 1936-1939, 2.500 công nhân, phu khuân vác của 35 nhà máy xay lúa ở vùng Chợ Lớn, đa số là người Hoa, đồng loạt đình công, đưa yêu sách đòi ngày làm 8 giờ thay vì làm ca 6 giờ, nghỉ 6 giờ như trước Cuộc đình công kéo dài, cuộc sống của công nhân lao động gặp nhiều khó khăn Các Công hội của các ngành khác đã vận động, quyên góp giúp đỡ cho công nhân nhà máy xay tiếp tục duy trì cuộc đấu tranh Cuộc đấu tranh đã trở thành cuộc đối đầu quyết liệt giữa lực lượng công nhân, thợ thuyền của toàn thành phố với giới chủ và giới cầm quyền Pháp Việc kinh doanh bị đình đốn buộc giới chủ và giới cầm quyền Pháp phải chấp nhận giải quyết thỏa mãn yêu sách của công nhân

Ngày 11-10-1936, Toàn quyền Đông Dương phải ra Nghị định quy định một số quyền lợi của công nhân và lao động làm thuê như :

- Thời gian lao động một ngày không quá 10 giờ kể từ 1-11-1936, không quá 9 giờ kể từ ngày 1-1-1937, không quá 8 giờ kể từ ngày 1-1-1938

- Được nghỉ chủ nhật, nghỉ phép hàng năm (5 ngày kể từ 1937 và 10 ngày từ 1938) được hưởng lương

- Cấm bắt đàn bà, trẻ em làm việc ban đêm

Ngày 30-12-1936, Bộ Trưởng Thuộc địa Pháp ra Nghị định quy định một số chế độ lao động: chế độ học nghề, tiền lương tối thiểu, cấm cúp phạt bằng tiền, chế độ nghỉ đẻ, nghỉ cho con bú trong thời gian làm việc…

Cuộc đấu tranh thắng lợi đã cỗ vũ các ngành khác Công nhân hãng thuốc lá Cotab đòi tăng 30% lương, ngày làm 8 giờ Công hội nhà hàng cà phê cũng đấu tranh đòi ngày làm 8 giờ Nếu làm thêm giờ phải tăng lương phụ trội…

Qua thử thách và trưởng thành trong đấu tranh của công nhân và nhân dân lao động người Hoa, yêu cầu đặt ra là phải có tổ chức lãnh đạo chuyên trách Thực hiện Nghị quyết chính trị Đại hội lần thứ nhất, từ 27 - 29/3/1935 [19, tr.132-135,137] và đặc biệt, sau vụ Lư Cầu Kiều ngày 7-7-1937, Nhật tấn công Trung

Hoa, với khẩu hiệu : "Giúp đỡ Trung Quốc" do Đảng ta đề ra [4, tr.284], nhiều tổ

chức quần chúng người Hoa cũng được thành lập để tập họp rộng rãi lực lượng

như: Thanh niên cứu vong hội, Phụ nữ cứu tai, Hoa kiều Sài Gòn - Chợ Lớn cứu

quốc hậu viện hội, Hội cứu tế,…[63] đã phát động phong trào đấu tranh chống

phát xít Nhật rộng rãi trong mọi tầng lớp nhân dân người Hoa

Nhiều cuộc metting, biểu tình tuần hành đã diễn ra ở khu vực có đông người Hoa sinh sống tại thành phố và các tỉnh Nhân dân đã quyên góp tiền của để ủng hộ công cuộc kháng chiến chống Nhật của nhân dân Trung Hoa Cuộc đấu tranh phát triển sang cả mặt trận báo chí Bước đầu Thực dân Pháp làm ngơ khi thấy phong trào đấu tranh chỉa mũi nhọn vào phát xít Nhật

Ngày 1-9-1939, chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ Ngày 23-6-1940, Pháp chính thức đầu hàng Ý Chính phủ Henri Phillip Pétain thân Đức ra lệnh giải tán các Đảng Cộng sản, các tổ chức tiến bộ ở Pháp và ở các thuộc địa, tiến hành bắt bớ, giam cầm những người cộng sản, những người tích cực hoạt động xã hội

Tại Đông Dương, Thực dân Pháp điên cuồng tấn công vào Đảng Cộng sản, đóng cửa báo chí tiến bộ, tước đoạt các quyền lợi mà công nhân và các tầng lớp lao động vừa giành được trong cao trào cách mạng 1936-1939

Ngày 22-9-1940, Phát xít Nhật tiến chiếm Lạng Sơn, Hải Phòng thì ngày 23-9-1940, Thực dân Pháp ký kết hiệp ước đầu hàng Nhật Nhân dân Đông Dương lại phải gánh thêm một tầng áp bức

Trước tình hình đó, Xứ ủy Nam kỳ quyết định khởi nghĩa ở toàn miền Nam Quần chúng lao động dưới sự lãnh đạo của các đảng bộ địa phương đã nổi dậy bao vây, tiến chiếm các công sở Chính quyền địch ở một số nơi hoang mang, tan rã Chính quyền cách mạng được thành lập, thực hiện những cải cách dân chủ, dân sinh đầu tiên, bảo vệ trị an, xét xử bọn phản cách mạng, như ở Mỹ Tho, Vũng Liêm (Vĩnh Long)…

Ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, việc chuẩn bị khởi nghĩa trong lực lượng người Hoa diễn ra rất sôi nổi Nhiều truyền đơn đã được in và rải ở khắp các khu

vực đông người Hoa sinh sống như vùng Phú Thọ Hòa, đường Nguyễn Chí Thanh hiện nay, khu vực quận 5, quận 6… Một bộ phận cán bộ chiến sĩ người Hoa được phân công sản xuất lựu đạn thô sơ để cung cấp cho Ban khởi nghĩa… [63]

Tuy nhiên, do kế hoạch khởi nghĩa bị lộ, Thực dân Pháp tiến hành chiến dịch khủng bố trắng, ra sức đàn áp phong trào, bắt bớ, giam cầm những người tham gia hoặc có dính líu đến kế hoạch khởi nghĩa Tính từ 23-11-1940 đến cuối

tháng 12-1940 đã có 5.848 người bị địch bắt giam ở vùng đất Nam kỳ (báo cáo số

73-C tháng 12-1940 của Thống Đốc Nam kỳ) Cuộc khủng bố trắng kéo dài suốt

những năm về sau Trong số những người bị địch bắt có nhiều cán bộ, đảng viên người Hoa Một số bị giặc Pháp giết hại trong thời gian khai thác như Hà Bá Tường, Châu Tương Lượng Nhiều người bị địch bắt giam giữ, lưu đày như Ngô Liên, Hàn Quang, Diệp Quý Toàn (Trần Siêu), Thích Nguyên, Tăng Cẩm Tài, Lâm Vĩnh Phúc, Lương Hạo Thành, Ngô Quốc Thuyền… [63] , có người đã hy

sinh ngay trong nhà tù Côn Đảo như Tô Xương (Tô Canh, Tô Kiên), hy sinh ngày 4-3-1943 [59], Dương Tường (Dương Bách Túy), hy sinh ngày 27-11-1944 [59], Đỗ Thoại Hải (A Tu), hy sinh ngày 6-8-1943 [61]…

Trong Cách mạng Tháng Tám và suốt 9 năm kháng chiến chống Thực dân Pháp, các tầng lớp đồng bào người Hoa luôn sát cánh cùng người Việt ở mặt trận chống kẻ thù xâm lược

Ngay trong đêm 24 rạng 25-8-1945, cán bộ, đảng viên, chiến sĩ ngưòi Hoa đã vận động đồng bào nổi dậy với băng, cờ, biểu ngữ, dáo mác rầm rộ xuống đường khởi nghĩa giành chính quyền, hòa trong khí thế chung của toàn dân

Khi quân Pháp, dựa vào thế của quân đội đồng minh Anh - Ấn vào tước khí giới quân đội Nhật để tái chiếm Sài Gòn và các tỉnh Nam bộ, nhiều cán bộ, đảng viên, chiến sĩ người Hoa đã thoát ly gia đình ra chiến khu, tham gia kháng chiến, chịu đựng nhiều gian khổ, hy sinh trên khắp các chiến trường

Năm 1948, Xứ Ủy Nam kỳ quyết định thành lập Ban Hoa Vận Xứ Ủy và Phòng Hoa kiều vụ Nam Bộ, thống nhất các lực lượng cách mạng và tiến bộ

người Hoa ở Miền Nam, sau đó thành lập Hội Giải Liên (Hoa kiều Giải phóng

Liên Hiệp hội) Đồng chí Phạm Dân (Trương Lai) được giao nhiệm vụ Trưởng

Ban Hoa vận Xứ Ủy, kiêm Trưởng phòng Hoa kiều vụ Nam bộ Các Ban Hoa vận, Ty Hoa kiều vụ và Hội Giải liên cũng được thành lập ở các tỉnh, thành có đông người Hoa sinh sống.3

Có được tổ chức lãnh đạo thống nhất, các giới đồng bào người Hoa càng phấn khởi tham gia kháng chiến Ở thành phố và các đô thị, đại đa số các tầng lớp đồng bào người Hoa vẫn hướng về cách mạng, quyên góp tiền của, mua sắm thuốc men, dụng cụ… gởi ra khu giải phóng ủng hộ kháng chiến hoặc nuôi dấu, bảo bọc cán bộ hoạt động nội thành, tích cực tham gia các phong trào đấu tranh công khai, hợp pháp như tổ chức đám tang Trần Văn Ơn (9-1-1950), cuộc metting, biểu tình chống Mỹ (19-3-1950), đám tang nữ học sinh Trần Bội Cơ (5-1950)

Trường đào tạo cán bộ Hà Bá Tường ở vùng kháng chiến Nam Bộ đã cung cấp số lượng cán bộ người Hoa đáng kể, đáp ứng được yêu cầu của công cuộc kháng chiến chống Pháp trước mắt cũng như giai đoạn kháng chiến chống Mỹ sau này 4

Cũng trong giai đoạn này, tổ chức Ái Liên (Hoa kiều ái quốc Liên hiệp

hội) được thành lập tập họp tầng lớp bên trên (tư sản, trung lưu, trí thức) của đồng

bào Hoa ở Nam bộ và vùng Sài Gòn – Chợ Lớn do Trần Hoa Dân phụ trách và chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng Cộng sản Trung Quốc, vận động đồng bào ủng hộ cuộc cách mạng tại Trung Quốc Đến năm 1952, Trần Hoa Dân về Trung Quốc Như vậy, cùng lúc có hai tổ chức người Hoa chịu sự lãnh đạo của hai đảng Tuy nhiên nhiều cán bộ, đảng viên cơ sở lúc bấy giờ hoạt động theo hệ thống

3 Lời kể của đồng chí Phạm Dân (Trương Lai) Xem Phụ lục 1

4 Lời kể của đồng chí Nghị Đoàn, nguyên học viên trường Hà Bá Tường, nguyên Bí thư Đảng ủy kiêm

dọc, chỉ biết người phụ trách và những người cùng sinh hoạt mà thôi cho nên hoàn toàn không biết mình thuộc hệ tổ chức nào

Thừa dịp Thực dân Pháp kiệt quệ, Mỹ bỏ ra 2,6 tỉ đôla viện trợ quân sự để Pháp tiếp tục tiến hành chiến tranh ở Đông Dương, mở đầu cho hành động can thiệp và bành trướng thế lực của Mỹ ở vùng Đông Dương và Đông Nam Á Khi hội nghị Genève đến hồi kết thúc, sắp sửa ký kết hiệp định thì ngày 7-7-1954, Mỹ ép Pháp, đưa quân cờ Ngô Đình Diệm từ Mỹ về giữ ghế Thủ tướng Chính phủ Bảo Đại ở miền Nam để chính thức phá hoại Hiệp nghị Tuy nhiên, đế quốc Mỹ và tay sai Ngô Đình Diệm, dù ngoan cố đến đâu cũng không ngăn được xu thế hòa bình Ngày 20-7-1954 các bên tham gia đàm phán đã đặt bút ký vào bản Hiệp định chấm dứt chiến sự, lập lại hòa bình ở Đông dương, rút hết quân Pháp về nước, kết thúc thảm hại sau gần một thế kỷ xâm lược Việt Nam Đất nước ta tạm thời chia thành hai miền: miền Bắc hoàn toàn được giải phóng, miền Nam còn bị địch tạm chiếm trong hai năm Sau đó hai bên sẽ hiệp thương, tổ chức Tổng tuyển cử, thống nhất tổ quốc

I.3.- Tình hình đồng bào Hoa Thành phố sau năm 1954

Thay chân Pháp tại miền Nam Việt Nam, Mỹ ráo riết thực hiện chính sách thuộc địa kiểu mới với ý đồ chia cắt lâu dài đất nước ta, biến miền Nam thành một tiền đồn ngăn chặn phong trào cách mạng phát triển xuống vùng Đông Nam Á, đồng thời, làm bàn đạp tiến công miền Bắc và khối Xã Hội Chủ Nghĩa

Để thực hiện ý đồ đó, Mỹ cố tô vẽ cho cá nhân Ngô Đình Diệm như là “một nhà

ái quốc chân chính”, khoác chiêu bài “độc lập, tự do” giả hiệu cho chính quyền

tay sai gia đình trị họ Ngô

Tiếp theo trò hề “truất phế Bảo Đại”, Mỹ và Ngô Đình Diệm tiến hành

việc loại bỏ các thế lực thân Pháp, các đảng phái chính trị đối lập như Bình Xuyên, Cao Đài, Hòa Hảo, Đại Việt, Quốc Dân Đảng Nhưng trên hết, Mỹ và Ngô Đình Diệm vẫn đặt Cộng sản là đối tượng số một, phải tiêu diệt bằng mọi

giá với chính sách “ Tố Cộng, Diệt Cộng” Hàng loạt nhà tù, trại tập trung được lập ra ở khắp miền Nam để giam cầm, đày ải những người Cộng sản, những người từng tham gia kháng chiến và thân nhân họ

Đối với cộng đồng người Hoa ở miền Nam mà đại bộ phận tập trung tại thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn, ngoài những đối sách chung, đế quốc Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm đặc biệt khai thác sự phân hóa giữa các thành phần trong xã hội, câu kết với chính quyền ở Đài Loan mua chuộc, lôi kéo thành phần bên trên gồm tư sản, trung lưu, trí thức, tạo điều kiện dễ dàng cho số này phát triển kinh doanh để làm chỗ dựa kinh tế cho chính quyền Việt Nam Cộng Hòa

Thực hiện âm mưu chiến lược thực dân kiểu mới, nhằm khống chế và kiểm soát các hoạt động đối với người Hoa, tháng 7-1956, với sự thỏa thuận của chính quyền Đài Loan, Ngô Đình Diệm ký Chỉ dụ số 52 buộc tất cả người Hoa ở miền Nam Việt Nam phải nhập Việt tịch Đến tháng 9-1956, Ngô Đình Diệm lại ban hành Chỉ dụ số 53 cấm người Hoa hoạt động ở 11 ngành nghề.5

Với hai Chỉ dụ trên, người Hoa ở miền Nam, tập trung ở thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn, thực sự bị đẩy vào con đường cùng, gây nên một làn sóng căm phẫn trong mọi tầng lớp nhân dân Nhiều cuộc đấu tranh công khai đã liên tục diễn ra

Song song đó chính quyền Việt Nam Cộng Hòa ra sức khống chế, kềm kẹp nhân dân lao động người Hoa, cô lập hòng cắt đứt mọi mối quan hệ giữa họ với phong trào cách mạng Việt Nam và cả Trung Quốc Chúng tổ chức hệ thống mật báo theo dõi những người từng tham gia kháng chiến chống Pháp, những người tình nghi đến tận hang cùng ngõ hẽm; đóng cửa trường học “Hoa Hoa học hiệu” của ông Khưu Hoa Thanh và Lâm Hoa Ngọc để thành lập Ty Cảnh sát đặc biệt Chợ Lớn (tức Bót Hòa Hòa, về sau có người gọi trại ra là Bót Bà Hòa) Nhiều cán bộ, chiến sĩ và quần chúng cách mạng người Hoa đã bị địch bắt bớ,

5 11 nghề cấm người Hoa hoạt động kinh doanh gồm: buôn bán cá thịt, chạp phô, than củi, nhiên liệu, tơ

giam cầm đày ải ở các nhà tù miền Nam như Bót Catinat, Chí Hòa, Gia Định, Thủ Đức, Phú Lợi, Tân Hiệp, Côn Đảo…

Tuy nhiên, với truyền thống bất khuất, kiên cường, được tích lũy suốt quá trình đấu tranh cách mạng chống Pháp, nhân dân lao động Việt - Hoa không cam chịu khuất phục, sớm nhận diện được kẻ thù chủ yếu nên đã sẵn sàng cho một cuộc thử thách mới: đương đầu với cả một bộ máy bạo lực cùng những thủ đoạn thâm độc, tinh vi nhất của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa ở miền Nam và cả quan thầy Mỹ, một đế quốc hùng mạnh nhất thời đại

Dưới sự lãnh đạo của Đảng Lao Động, sau là Đảng Nhân dân Cách Mạng Miền Nam, trực tiếp là Đặc Khu ủy Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, cán bộ, chiến

sĩ và đồng bào lao động người Hoa Thành phố từng bước ổn định, củng cố, phát triển tổ chức và lực lượng; tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng chống lại Đế quốc Mỹ và tay sai trên khắp các mặt trận chính trị, vũ trang, văn hóa, giáo dục với nhiều hình thức rất phong phú ngay trong vùng kềm kẹp gắt gao của quân thù

Những cuộc đấu tranh diễn ra liên tục, quyết liệt, dũng cảm, đầy tính sáng tạo, mưu trí đã tiêu hao, tiêu diệt nhiều sinh lực địch và phương tiện chiến tranh, làm rệu rã tinh thần chiến đấu, gây tâm lý hoang mang lo sợ và phân hóa sâu sắc hàng ngũ kẻ thù; góp phần tích cực cùng cán bộ, chiến sĩ và nhân dân thành phố Sài Gòn và cả nước hoàn thành xuất sắc sứ mệnh thiêng liêng mà lịch sử giao phó: giải phóng hoàn toàn Miền Nam, thống nhất nước nhà

I.4.- Chủ trương của Đảng và bộ máy tổ chức lãnh đạo người Hoa Thành phố trong kháng chiến chống Mỹ

Thực hiện Hiệp định Genève, một bộ phận cán bộ Hoa vận cùng một số thiếu niên có yêu cầu đào tạo lâu dài được tập kết ra Bắc Số cán bộ được phân công ở lại Miền Nam để tiếp tục vận động phong trào đấu tranh đòi thực hiện Hiệp định, được đưa về địa bàn cũ Tuy nhiên, trước sự đánh phá quyết liệt của

chính quyền Ngô Đình Diệm, gần như tất cả cán bộ đều phải điều lắng hoặc chuyển vùng hoạt động

Sài Gòn - Chợ Lớn, nơi dân cư đông đúc, địch khó kiểm soát chặt chẽ được, đã trở thành nơi tập trung cán bộ nhiều nhất Địch rất hiểu điều đó nên càng tăng cường càn quét quyết liệt hơn Nhiều cán bộ bị địch bắt bớ, tù đày; hầu hết phải tiếp tục điều lắng, tìm nơi khác hợp pháp để che dấu tung tích Một số phải chạy sang Campuchia

Công tác vận động Cách mạng trong cộng đồng người Hoa tại Thành phố

ở giai đoạn này gặp rất nhiều khó khăn, phức tạp Trong lúc địch tăng cường khủng bố với mạng lưới kềm kẹp dày đặc, luôn lùng sục đến mọi ngõ ngách, cùng với đám chiêu hồi đang ra sức lập công, chỉ điểm, tìm bắt những người kháng chiến cũ và những dấu hiệu khả nghi, thì nội bộ cán bộ, chiến sĩ cách mạng người Hoa lại bị phân hóa ở một mức độ nhất định do sự tồn tại của hai hệ thống tổ chức cách mạng trong người Hoa từ trong giai đoạn kháng chiến chống Thực dân Pháp Đến thời điểm này, theo thỏa thuận giữa hai Đảng Cộng sản Việt Nam (Đảng Lao động) và Đảng Cộng sản Trung Quốc, thành phần bên trên (tư sản, trung lưu, trí thức) thuộc phạm vi vận động và lãnh đạo của Trung Quốc, thông qua Đại sứ quán Trung Quốc tại Campuchia do Lâm Lập phụ trách Hoạt động chủ yếu của tổ chức này là vận động quyên góp tài chánh để chuyển về Trung Quốc Tuy nhiên, nhiều cán bộ, đảng viên người Hoa xuất thân từ thành phần lao động lại “bị ghép” vào hệ thống tổ chức “Ái Liên” mà họ không hay biết vì chỉ hoạt động theo hệ thống dọc, chỉ biết người trực tiếp phụ trách và một số ít cùng sinh hoạt chung Một số thuộc “thành phần bên trên” và số có quan hệ mật thiết với “thành phần bên trên” vốn gắn bó với cách mạng Việt Nam cũng không dám hoạt động vì sợ vi phạm quy định đã được thỏa thuận giữa hai Đảng

“Nhiệm vụ đặt ra ở giai đoạn này trong công tác vận động cách mạng đối với cộng đồng người Hoa là vừa ra sức khẩn trương xây dựng, củng cố bộ máy lãnh đạo, vừa tập họp rộng rãi mọi tầng lớp nhân dân vào

các tổ chức công khai, hợp pháp, để qua đó phát hiện, bồi dưỡng những nhân tố tích cực làm nòng cốt cho phong trào đấu tranh đòi thi hành Hiệp định: tiến hành hiệp thương giữa hai miền tiến đến tổ chức tổng tuyển cử, thống nhất đất nước” [48, tr 31]

Năm 1959, theo chỉ đạo của Trung Ương Cục miền Nam, Đặc Khu Ủy Sài Gòn-Gia Định-Chợ Lớn quyết định thành lập Ban Cán Sự Công vận người Hoa, trực thuộc Ban Công vận Đặc Khu Ủy, do đồng chí Trần Văn Kiểu (Chín Ca), Phó Ban Công vận trực tiếp phụ trách

Thành phần Ban Cán Sự Công vận người Hoa gồm 4 đồng chí :

Đồng chí Nghị Đoàn (Sáu Lâm) - Trưởng ban

Đồng chí Lâm Tư Quang (Ba Toàn) - Phó ban

Đồng chí Trần Công Nô (Năm Nô) - ủy viên

Đồng chí Thang Quyền (Ba Việt) - ủy viên [46, tr.40]

Như tên gọi, nhiệm vụ chủ yếu của BCS Công vận người Hoa trong thời gian này tập trung vào công tác vận động cách mạng trong lực lượng công nhân, lao động Nhưng trước yêu cầu thực tế, để tồn tại và phát triển, công tác vận động cách mạng không thể bó hẹp trong phạm vi ấy, mà phải phát triển đến tất cả các thành phần trong xã hội, bao gồm cả tư sản, trí thức, học sinh, sinh viên, tiểu thương, tiểu chủ, kể cả số người trước đây do không hiểu rõ tình hình nên đã

đi chệch hướng, những người vì cuộc sống hàng ngày bắt buộc phải tham gia trong hàng ngũ địch

Nhờ tư tưởng nhạy bén, nắm bắt kịp thời yêu cầu của tình hình cho nên BCS Công vận người Hoa đã mạnh dạn đề xuất với Đặc Khu ủy Sài Gòn – Chợ Lớn - Gia Định, tiến hành xây dựng, phát triển lực lượng rộng khắp trong các thành phần dân cư người Hoa Đồng thời, quán triệt tư tưởng chỉ đạo về đường lối cách mạng miền Nam của Đảng, BCS Công vận người Hoa đã mạnh dạn tổ chức và chỉ đạo tiến hành các hoạt động trên tất cả các lĩnh vực chính trị, quân sự, binh vận, kinh tài… Từ đó, không những duy trì được lực lượng và phong trào cách

mạng trong cộng đồng người Hoa, mà qua thời gian ngày càng phát triển lớn mạnh hơn

I.5.- Sơ lược tình hình hoạt động vũ trang của người Hoa Thành phố đến cuối năm 1967

I.5.1.- Bối cảnh tình hình và chủ trương hoạt động vũ trang của người Hoa Thành phố

Sau khi Ngô Đình Diệm bị lật đổ, tình hình miền Nam chuyển sang một bước ngoặt mới Hàng loạt ấp chiến lược bị tan rã trước sức đấu tranh của nhân dân và các lực lượng cách mạng Kế hoạch bình định cấp tốc, xương sống của kế hoạch Staley - Taylor của Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng Hòa bị phá sản hoàn toàn

Tận dụng thời cơ, Trung ương Đảng chủ trương đẩy mạnh các hoạt động và có những chỉ đạo cụ thể nhằm đưa cuộc kháng chiến cứu nước giành thắng lợi

to lớn hơn nữa

Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 9, tháng 12-1963 đã nhấn mạnh:

“ không những phải có lực lượng chính trị vững mạnh mà phải có lực

lượng quân sự thật lớn mạnh để tạo một chuyển biến căn bản về lực lượng so sánh giữa ta và địch ” “ Con đường cách mạng miền Nam là phát triển theo hướng giành thắng lợi từng phần, đẩy lùi địch từng bước, tiến tới Tổng công kích, Tổng khởi nghĩa, nhưng cũng có thể thông qua một bước quá độ trước khi thắng lợi hoàn toàn” “ Phải đánh địch bằng ba mũi tiến công, phải nắm vững phương châm trường kỳ gian khổ, tự lực cánh sinh, nhưng mặt khác, phải biết tranh thủ thời

cơ để giành thắng lợi trong thời gian tương đối ngắn…” [5, tr.187-188]

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9, năm 1964, hoạt động vũ trang trên chiến trường miền Nam thu được những thắng lợi giòn giã với những

trận tập kích vào thẳng sào huyệt “ bất khả xâm phạm” của Mỹ và chính quyền

Việt Nam Cộng Hòa như sứ quán Mỹ, khách sạn Caraven, khách sạn Brink, các sân bay Biên Hòa, Pleiku, Đà Nẵng; tấn công vào các phương tiện kỹ thuật quân sự của địch như đánh chìm tàu Cađơ 15.000 tấn, tàu chở xăng trên sông Nhà Bè Đặc biệt là chiến thắng Bình Giã tháng 12-1964

“Lần đầu tiên chủ lực quân giải phóng chủ động tiến công quân chủ lực ngụy liên tục 6 ngày đêm, diệt gọn 2 tiểu đoàn cơ động, 1 chi đoàn xe bọc thép M.113, bắn rơi và bắn hỏng 37 máy bay Nếu Ấp Bắc (2-1- 1963) là một thắng lợi của quân và dân ta ở miền Nam đánh thắng chiến thuật “trực thăng vận” và “thiết xa vận”, là chiến thuật chủ yếu của địch để tiến hành chiến lược “bình định”, thì chiến thắng Bình Giã (tháng 12-1964) là một thắng lợi có ý nghĩa chiến lược quan trọng, vì nó đánh dấu sự phá sản biện pháp chủ yếu của địch để thực hiện chiến lược “chiến tranh đặc biệt” ở miền Nam Việt Nam” [5, tr.190]

Chiến thắng tiếp nối chiến thắng đã làm nức lòng nhân dân Phong trào, lực lượng cách mạng trong cả nước không ngừng lớn mạnh

Trong khí thế ấy, BCS Công vận người Hoa đã thống nhất đề xuất và được sự nhất trí của Đặc Khu ủy, tiến hành phát triển các hoạt động quân sự trong người Hoa Thành phố nhằm hai yêu cầu:

- Vận động thanh niên người Hoa thoát ly tham gia cách mạng để bổ sung và tăng cường cho các lực lượng vũ trang của Đặc khu

- Tổ chức các đội vũ trang nội thành để hỗ trợ cho công tác vận động tuyên truyền cách mạng trong các tầng lớp đồng bào người Hoa Thành phố

Thực hiện chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa, chỉ trong một thời gian ngắn của mùa khô năm 1964, các cán bộ, đảng viên đã tiến hành tuyên truyền vận động sâu rộng trong các giới đồng bào lao động, được đông đảo bà con hưởng ứng và động viên con em thoát ly tham gia bộ đội Qua đường dây giao liên bí mật, cán bộ của BCS Công vận đã tổ chức đưa đón hàng trăm thanh niên

người Hoa ra vùng giải phóng Hậu cứ của BCS Công vận người Hoa lúc bấy giờ đóng tại Bàu Trăn, Nhuận Đức, Củ Chi đầy ắp tân binh

Để đáp ứng tình hình trên, Bộ Tư lệnh quân sự của Đặc Khu Y.4 quyết định cho thành lập Đội vũ trang gồm toàn bộ chiến sĩ là thanh niên người Hoa, lấy tên là Đội 410

Ban Chỉ huy của Đội 410 gồm :

Chính trị viên : Đồng chí Tư Bình (tức Chung Kiên, Tiêu Chung)

Chỉ huy trưởng : Đồng chí Hai Quốc tức Việt

Chỉ huy phó : Đồng chí Hai Nhân

Phụ trách tiếp nhận : Đồng chí Ngô Diệm Khôn (Út Cường) [66], [68] 6Bộ khung lãnh đạo chỉ huy bên dưới là các cán bộ, chiến sĩ thuộc lực lượng bộ đội chủ lực của Đặc Khu (Y.4 hay T.4)

Trong thời gian huấn luyện, do số đông thanh niên không thạo tiếng Việt cho nên trong mọi sinh hoạt đều dùng tiếng Hoa Kẻ địch theo dõi và tung tin cho rằng lực lượng Giải phóng quân của Trung Quốc đã trực tiếp tham gia chiến đấu

ở miền Nam Tin tức đó, một mặt gây hoang mang trong lực lượng quân đội cũng như trong hàng ngũ quan chức của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, nhất là khi thấy mức độ tấn công của quân giải phóng ngày càng dồn dập trên khắp các chiến trường miền Nam Nhưng mặt khác cũng gây ảnh hưởng ít nhiều trong công tác ngoại giao của ta

Do số lượng tân binh đông đảo, sống ngay trong vùng dân cư lại có những sinh hoạt tập trung do khác biệt ngôn ngữ cho nên địch phát hiện, theo dõi và tập trung phi pháo đánh phá làm cho anh em phải liên tục thay đổi chỗ đóng quân hàng đêm rất vất vả Mặt khác tình hình đó còn gây nên khó khăn rất lớn trong cuộc sống đối với đồng bào ở nơi Đội đóng quân

Để đáp ứng yêu cầu tập trung lực lượng và thống nhất chỉ huy trong địa bàn và để tránh thương vong cũng như dư luận bất lợi, Bộ Tư lịnh Quân sự Đặc

Khu quyết định chuyển hầu hết lực lượng của Đội 410 bổ sung cho Đoàn 165 Sau này, anh em được biên chế vào đơn vị Tiểu đoàn 6 và Tiểu đoàn 308, Trung đoàn Gia Định, tham gia chiến dịch tấn công Đồng Xoài Sau đó tiến đánh vào cánh Tây Nam thành phố trong chiến dịch Xuân Mậu Thân - 1968 Khoảng 40 tân binh còn lại được điều động về bổ sung cho lực lượng vũ trang hậu cứ của Ban Hoa vận R

Riêng số cán bộ lãnh đạo là người Hoa được để lại cho BCS Công vận người Hoa Đặc khu quản lý.[66]

Đầu năm 1965, sau thời gian ngắn học tập, đồng chí Chung Kiên (Tư Bình) được BCS Công vận người Hoa giao nhiệm vụ thâm nhập nội thành để xây dựng lực lượng cách mạng ở các khu xóm lao động có đông người Hoa cư trú [68]

Trong lúc đó, để đối phó với tình hình địch tập trung đánh phá lực lượng cán bộ đang hoạt động trong các nghiệp đoàn, nhà máy, cũng như ở các địa bàn dân cư và tạo điều kiện cho cán bộ có thể bám trụ được ở thành phố, tiếp tục chỉ đạo phong trào công nhân, theo chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa, các cán bộ, đảng viên từng tham gia trong phong trào đấu tranh của công nhân đã chủ động, tích cực phát triển và xây dựng cơ sở cách mạng trong bà con lao động người Hoa làm chỗ dựa vững chắc để duy trì, phát triển hoạt động đấu tranh lâu dài cho sự nghiệp cách mạng và xây dựng các đội vũ trang để trấn áp các phần tử phản động, ác ôn chuyên kềm kẹp công nhân và nhân dân lao động, nhằm hỗ trợ phong trào đấu tranh trong các nhà máy, xí nghiệp cũng như phong trào cách mạng của nhân dân ở các khu xóm lao động [67] Đến đầu năm 1964, hai nhóm vũ trang của lực lượng cách mạng người Hoa Thành phố được chính thức thành lập

Một nhóm được tập họp từ số nòng cốt trong các đội tự vệ công nhân, đội vũ trang tuyên truyền và đội diệt ác trong nhà máy, trực thuộc sự chỉ huy của số cán bộ hoạt động trong các nhà máy, xí nghiệp, là tiền thân của Đội vũ trang

thuộc BCS Công vận sau này 7 Nhóm vũ trang thứ hai hình thành từ số cán bộ, đảng viên và quần chúng cốt cán hoạt động bên ngoài nhà máy Sau này là Đội vũ trang của Ban Quân sự thuộc Hoa vận Đặc khu

Đầu năm 1966, khi đã phát triển được một số cơ sở ở các Xóm lao động, Đội vũ trang của Xóm lao động cũng được thành lập Cả 3 nhóm cùng tồn tại, phát triển, hoán đổi, điều chuyển lực lượng và hỗ trợ tích cực cho nhau trong suốt quá trình chiến đấu Ngoài ra, Tổ An ninh nội thành thuộc BCS Công vận người Hoa do đồng chí Trần Công Nô phụ trách gồm Mạch Liêm, Ngô Thanh Thu, Hai Tài, Tăng Bôi… cũng được thành lập cuối năm 1964, hoạt động đến cuối năm

1967 thì chuyển sang sáp nhập vào các cánh vũ trang nói trên [67]

Thời gian đầu, toàn bộ lực lượng vũ trang của BCS Công vận người Hoa Thành phố chỉ có vài ba quả lựu đạn M.26 Sau đó được trang bị thêm vài khẩu súng ngắn Colt 12, rồi lần lượt được bổ sung thêm K.54, thuốc nổ TNT, C4 Đến sau chiến dịch Mậu Thân 1968, lực lượng mới được trang bị thêm một số súng tiểu liên AK, B.40, thủ pháo dù…

Không đủ vũ khí, không được huấn luyện bài bản, chính quy nhưng các chiến sĩ vũ trang người Hoa lại rất mưu trí, sáng tạo ra những phương cách tiến công táo bạo, bất ngờ làm cho địch phải hoang mang lo sợ, rút lui mặc dù có khi chỉ là một khẩu súng giả hoặc có lúc chỉ tay không

Nhiệm vụ ban đầu của các chiến sĩ chỉ là trấn áp các phần tử phản động, ác ôn chuyên kềm kẹp, rúng ép công nhân và quần chúng Dần dần, để đáp ứng yêu cầu ngày càng phát triển, các chiến sĩ đã tiến hành tập kích vào các kho tàng, cứ điểm quan trọng và chủ động săn lùng giặc ngay trên đường phố; tiêu hao, tiêu diệt sinh lực địch, tạo tiếng vang tác động tâm lý kẻ thù, góp phần tích cực cùng quân và dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược

Sau đây là một số hoạt động và các trận tập kích tiêu biểu:

7 BCS Công vận nêu trên là một bộ phận của Đảng ủy kiêm ban Hoa vận Đặc khu Sài Gòn Chợ Lớn Gia

I.5.2.- Hoạt động vũ trang của cánh Công vận.8

Lực lượng vũ trang thuộc cánh Công vận người Hoa Thành phố hầu hết là những công nhân, từng tham gia vào các đội tự vệ công nhân, đội võ trang tuyên truyền và đội diệt ác trong nhà máy, hãng xưởng được hình thành từng tổ, nhóm trong từng nhà máy từ năm 1963 và chính thức được tổ chức thành một lực lượng chuyên trách từ năm 1964, hoạt động dưới sự chỉ đạo trực tiếp của BCS Công vận người Hoa Do đó có thể xem trong giai đoạn đầu, từ lúc được thành lập cho đến khi BCS Công vận người Hoa có quyết định thành lập Đội vũ trang Cánh Quân sự năm 1965 và đội vũ trang ở Xóm lao động năm 1966, hoạt động vũ trang của cánh Công vận chính là hoạt động vũ trang của cả lực lượng cách mạng người Hoa Thành phố

Mở màn cho hoạt động vũ trang của Cánh Công vận là trận tiến công cảnh cáo tên Vương Tích Vinh, một tên chống Cộng rất quyết liệt Hắn là bác sĩ phụ trách cả hai nhà máy Vimytex và Vinatexco nổi tiếng ác ôn

Theo chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa, một tổ công tác gồm các chiến sĩ: Dương Quang Văn (Năm Kết), Ngô Quỳnh Sang, Thích Đào, Quang do Long Đồ chỉ huy có nhiệm vụ theo dõi và lập phương án thực hiện kế hoạch Trưa 13-11-1963, cả tổ bất ngờ đột nhập vào nhà riêng của Vương Tích Vinh tại số 69 đường Sương Nguyệt Anh ở Quận 1, dùng át xít tạt vào người hắn để cảnh cáo rồi rút lui [76] 9

Tiếp theo, BCS Công vận người Hoa quyết định tiêu diệt tên đặc vụ Giản Tú Sơn, Hiệu trưởng trường Dật Tiên trên đường Cô Giang, Quận 1

Mặc dù trước đó các chiến sĩ đã gởi thư cảnh cáo của BCS Công vận người Hoa nhưng hắn vẫn tiếp tục đứng ra tổ chức buổi lễ tại trụ sở Tổng Thương

8 Hoạt động vũ trang ở mục này bao gồm những hoạt động trấn áp liên quan đến các nhà máy, hãng xưởng và hoạt động vũ trang tuyên truyền, diệt ác phá kềm ở các địa bàn dân cư Tất cả đều do các cán bộ nguyên là công nhân bị địch phát hiện phải ra ngoài nhà máy trực tiếp chỉ huy Mặc dù một số sau này được chuyển sang Cánh quân sự và Xóm lao động nhưng chúng tôi tạm xếp vào các hoạt động của Cánh Công vận để tiện theo dõi diễn tiến

9 Toàn bộ tổ công tác này đến năm 1965 được chuyển sang Đội vũ trang của Cánh Quân sự

hội, nhằm quyên góp tiền bạc ủng hộ cho quân đội Sài Gòn Tại buổi lễ, các chiến sĩ đã ném một quả lựu đạn khói để cảnh cáo lần thứ hai nhưng hắn vẫn ngoan cố tiếp tục Hơn 2 tuần lễ sau, vào tháng 7-1964, Huỳnh Kiến Hoa 10 cùng một chiến sĩ võ trang khác đã đột nhập vào trường Dật Tiên, đến tận phòng làm việc của hắn, dùng súng Colt 12 bắn 2 phát, diệt ngay tại chỗ, đồng thời cài lại bản án tử hình trên ngực áo hắn [76]

Cuối năm 1964, theo chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa, đội diệt ác của nhà máy Vinatexco nhận nhiệm vụ trừng trị tên Đặc vụ Tô Tân Tiêu, Chủ nhiệm nhân sự của nhà máy Vinatexco và Vinatexfinco Hai đội viên Quang và Phong là công nhân trong nhà máy được tuyển chọn và đưa ra chiến khu huấn luyện gần một tháng Đầu năm 1965, hai đội viên này đã cải trang, đột nhập vào khu nhà ở của Tô Tân Tiêu, dùng súng Colt 12 bắn 3 phát, nhưng hắn đã thoát chết, chỉ bị thương ở trán và hàm Sau đó, hắn phải rời nhà máy về Đài Loan chữa trị [75]

Lưu Nhị Á, một kỹ sư, cũng là đặc vụ, phụ trách phòng thí nghiệm của nhà máy Vinatexco, một trong những tên thâm độc trong việc đánh phá tổ chức cách mạng trong công nhân Năm 1966, theo chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa, đội diệt ác đã tiến hành phương án trừng trị hắn Hai đội viên Đàm Xây Cửu và Huê được phân công theo dõi để thực hiện kế hoạch Khi hắn vừa mở cửa

xe trước cổng trường Khai Trí trên đường Trần Hoàng Quân (nay là đường Nguyễn Chí Thanh), Quận 10 để chuẩn bị đón con học tại trường này, tổ công tác đã ném lựu đạn tấn công ngay trên xe May mà hắn đã kịp dùng chân hất quả lựu đạn ra ngoài trong lúc cửa xe đang mở, nên chỉ bị gãy chân [76]

Những vụ trừng trị nói trên đã làm cho những tên ác ôn trong các nhà máy hoảng hốt, lo sợ Số công nhân bị giới chủ và đám mật vụ mua chuộc trước đây, nay không dám côïng tác với chúng nữa

Những trận đánh ban đầu thắng lợi đã cỗ vũ tinh thần các chiến sĩ vũ trang người Hoa thi đua lập thành tích, mở rộng địa bàn hoạt động và tận dụng mọi thời cơ để đánh địch

Tháng 5-1965, nhóm võ trang của Kiểm Minh bất ngờ chận đường, đập vỡ cửa kính và ném lựu đạn vào chiếc xe hơi chở nhóm kỹ sư, đặc vụ đang kềm kẹp công nhân nhà máy Vimytex, làm bị thương 3 tên Sau đó đã gởi thư cảnh cáo đến các kỹ sư còn lại và số tay chân của chúng [76]

Song song với các hoạt động vũ trang diệt ác, Đội vũ trang tuyên truyền của công nhân đã tiến hành các hoạt động vũ trang tuyên truyền công khai trong công nhân và các nơi tập trung đông người, các khu xóm lao động

Đầu tiên Đội quyết định chọn một khu vực nhỏ của bà con lao động ở gần chợ Cầu Bót Đây là một xóm lao động người Hoa nằm sâu bên trong, chỉ thông ra đường chính bằng một con hẻm nhỏ Lực lượng bảo vệ chốt chận ngay đầu hẻm độc nhất của khu vực để cho các đội viên còn lại tiến hành buổi tuyên truyền đường lối cách mạng với bà con người Hoa Buổi tuyên truyền thành công tốt đẹp Các chiến sĩ rút kinh nghiệm và quyết định sẽ tiếp tục thực hiện việc tuyên truyền ở khu vực rộng lớn hơn Xóm Lò Gạch đã được chọn làm địa điểm tiến hành sau đó

Tháng 10-1965, tám chiến sĩ trẻ, nữ, dưới sự chỉ huy của đội trưởng Hà Tăng (Cao Sơn) đã tiến hành trót lọt buổi meeting tuyên truyền trước hàng trăm bà con lao động trong xóm Lò Gạch, mà địch không phát hiện được.11 [80]

Vũ khí được trang bị chỉ gồm 3 quả lựu đạn cho 3 chiến sĩ chốt ở 3 đầu hẽm trên đường Lục Tỉnh (nay là đường Hậu Giang), trong đó có Cao Sơn và 1 khẩu súng ngắn cho một nữ chiến sĩ bảo vệ diễn giả

Bảy giờ tối, đồng chí Dư Huệ Liên (Bảy Liên) cùng một tổ chiến sĩ rảo quanh xóm, kêu gọi bà con tập trung để nghe cán bộ cách mạng “nói chuyện” Địa điểm là một khu đất trống ngay giữa xóm

11 Lời kể của đồng chí Hà Tăng (Cao Sơn), nguyên Trưởng Ban công tác người Hoa TP Hồ Chí Minh

Trước lá cờ giải phóng được căng một cách trang trọng, Ngô Tú Thanh, một cô gái tuổi mới đôi mươi, đứng ra “nói chuyện” với bà con, bên cạnh là Tăng Bích Trân cầm súng ngắn bảo vệ

Các nữ chiến sĩ lần lượt đi đến từng người phân phát truyền đơn Ngô Tú Thanh bình tĩnh dùng tiếng Quảng Đông nói lên tinh thần đoàn kết và truyền thống đấu tranh của nhân dân và giai cấp công nhân Việt-Hoa, giải thích đường lối của Mặt Trận Dân tộc Giải Phóng Miền Nam, kêu gọi bà con chống lại việc chính quyền Việt Nam Cộng Hòa bắt lính trong thanh niên người Hoa, vận động thanh niên thoát ly tham gia bộ đội để đánh đuổi đế quốc Mỹ ra khỏi đất nước và tùy theo hoàn cảnh, điều kiện của từng người mà tích cực tham gia hoặc ủng hộ cho cách mạng [80]

Ngoài ra, các chiến sĩ vũ trang tuyên truyền Hoa vận còn liên tục treo cờ giải phóng ở các nơi công cộng, rãi truyền đơn, tổ chức tuyên truyền công khai trong các xóm lao động ở các phường Bình Tây, Bình Tiên, Phú Lâm,… trong các nhà máy, các chợ, trường học thuộc phạm vi các quận 5, 6, 8, 11

Trong 2 năm 1966-1967, các hoạt động vũ trang tuyên truyền của cán bộ, chiến sĩ người Hoa phát triển liên tục thành cao trào, với hàng loạt cuộc tuyên truyền vận động công khai trước đông đảo quần chúng, với những trận diệt ác, những đợt tấn công vào các cơ sở phục vụ chiến tranh và kềm kẹp nhân dân của địch

Những buổi tuyên truyền, phát động được thực hiện đối với công nhân nhà máy Vimytex, Vinatexco lại diễn ra trong những trường hợp không thể ngờ được Chỉ một tổ chiến sĩ, là cán bộ, đảng viên hoặc quần chúng cốt cán của lực lượng Công vận, nhưng ở nhà máy khác, lúc có vũ khí, lúc tay không, ăn mặc như những công nhân nhà máy, cùng lên xe đưa rước tại các trạm đón tiếp Họ chốt ngay cửa lên xuống và khống chế tài xế cho xe tiếp tục lên đường Buổi tuyên truyền công khai trên xe kéo dài cho đến trạm dừng kế tiếp Lúc ấy, các chiến sĩ xuống xe, để cho công nhân vào nhà máy hoặc trở về nhà

Đối với các hãng xưởng gần hoặc trong nội thành, các chiến sĩ thuộc BCS Công vận người Hoa thường vào hẳn trong nhà máy, tiến hành tổ chức tuyên truyền ngay vào giờ giao ca, để thu hút được đông đảo công nhân tham gia hơn như ở xưởng dệt Chấn Á, xưởng pin Quang Minh, xưởng pin Á Châu, xưởng ngũ kim Hoa Nghệ, xưởng dệt Tam Hữu, Hải Lợi, các xóm lao động Lò Gốm, Lò Gạch, Lò Siêu (Ba Lò), hay ở các xóm lao động đường Phạm Văn Chí, đường Võ Trường Toản , các trường Huệ Minh, Phạm Đình Hổ, quận 8

Tại xưởng dệt Chấn Á, ngay giờ giao ca sáng, sáu chiến sĩ vũ trang tuyên truyền mang theo cờ giải phóng, truyền đơn, theo sự hướng dẫn của cơ sở đã đột nhập vào bên trong xưởng, kêu gọi công nhân tập trung Họ nhanh chóng treo lá cờ giải phóng ngay trong nhà máy

Với sự bảo vệ của Mã Lệ Thanh, Tô Tuệ Hiền đứng ra tuyên truyền công nhân bằng tiếng Quảng Đông Trần Ngọc Trình, Ngô Tú Thanh bảo vệ vòng ngoài Hai chiến sĩ còn lại đi phân phát truyền đơn

Gần một giờ sau, buổi tuyên truyền kết thúc Các chiến sĩ thu lại cờ và rời khỏi xưởng dệt an toàn [69]

Sau đó, cũng với lực lượng này, các chiến sĩ đã tổ chức tuyên truyền cho công nhân xí nghiệp dệt quận 8 Rồi ở xí nghiệp dệt lưới Hải Lợi, quận 6, Ngô Tú Thanh đứng ra công khai tuyên truyền bên cạnh sự bảo vệ của đồng đội

Riêng tại xí nghiệp Quang Minh (tức hãng pin Con Mèo), có một số công nhân tỏ thái độ thờ ơ, không muốn tham dự Tô Tuệ Hiền (Lưu Quế) phải rút súng giả để huy động lực lượng Cuối cùng, tất cả đều tập trung để nghe Ngô Tú Thanh diễn thuyết Lúc ấy là 2 giờ, ngay giờ giao ca chiều Các chiến sĩ còn lại vừa đi phân phát truyền đơn vừa làm nhiệm vụ bảo vệ…[69]

Không chỉ phát động tuyên truyền trong công nhân, các chiến sĩ Hoa vận còn tiến hành hàng loạt cuộc vũ trang tuyên truyền ở những nơi công cộng, tập họp đông đảo các tầng lớp nhân dân

Giữa năm 1967, 5 rạp hát trong vùng có đông đồng bào Hoa được chọn làm điểm tiến hành cùng lúc các cuộc vũ trang tuyên truyền trong đó có các rạp Hương Bình, Đô Thành (nay là rạp Hướng Dương), Đại Quang Minh, … Riêng ở rạp Đô Thành, các chiến sĩ vũ trang tuyên truyền Cánh công vận đã phối hợp rất nhịp nhàng, đồng bộ, thực hiện công việc đạt kết quả như dự kiến, gây tiếng vang rất tốt

Hôm ấy, rạp chiếu phim Tây du ký Khán giả đông nghẹt Các chiến sĩ hòa lẫn vào dòng người đi xem phim, đã có mặt đầy đủ đúng giờ dự định Sau ám hiệu lần một, từng bộ phận triển khai công việc của mình

Tổ thứ nhất gồm người diễn thuyết, người phụ trách treo cờ và người làm nhiệm vụ bảo vệ tiến về phía sân khấu

Tổ thứ hai lên lầu khống chế phòng chiếu phim

Tổ thứ ba tiến hành cắt toàn bộ dây điện thoại rồi phối hợp với số còn lại chốt chận ngay lối ra vào để phân phát truyền đơn và làm nhiệm vụ bảo vệ cả bên trong rạp cũng như bên ngoài

Phim đang chiếu bỗng dừng lại Cả rạp tối như bưng Đó là ám hiệu của tổ khống chế phòng chiếu phim đã hành động Các chiến sĩ nhanh chóng treo lá cờ giải phóng lên tấm phông của sân khấu Đèn ở phòng chiếu phim bật sáng Sân khấu hiện lên lá cờ Ngô Tú Thanh đứng giữa sân khấu, bên cạnh là Trần Ngọc Trình cầm súng đứng bảo vệ

Cả rạp hát hoàn toàn lặng im, bất ngờ, sửng sốt trước tình huống xảy ra Một số người đứng dậy định ra khỏi rạp, nhưng khi thấy các chiến sĩ cách mạng đang án ngữ ở các lối ra vào nên đành lặng thinh ngồi xuống

Ngô Tú Thanh điềm tĩnh yêu cầu bà con ở lại và bắt đầu tuyên truyền về đường lối, chính sách của Mặt Trận Dân Tộc Giải Phóng Miền Nam, kêu gọi đồng bào Hoa cũng như Việt hưởng ứng lời hiệu triệu của Mặt Trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, đoàn kết đứng lên đánh đuổi quân xâm lược Mỹ, lật đổ chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, giải phóng Miền Nam, thống nhất tổ quốc…

Tất cả lắng nghe Khi Ngô Tú Thanh kết thúc buổi nói chuyện, đèn trong rạp tắt ngấm Đến lúc đèn sáng lại thì các chiến sĩ đã rút lui an toàn trước mặt một xe tuần tiểu của cảnh sát đang đậu ngay trước rạp

Trong dịp địch tổ chức bầu cử Tổng Thống và Quốc Hội Sài Gòn vào hai năm 1966, 1967, ngay trước ngày bầu cử, các chiến sĩ vũ trang đã đồng loạt tấn công vào hầu hết các phòng bỏ phiếu bằng lựu đạn, (nơi đông dân chúng thì tấn công bằng lựu đạn khói để tránh sát thương cho nhân dân) như ở phường Chợ Quán, trường Thái Bình Dương, trường Phú Thọ (đường Tôn Thất Hiệp), trên đường Gia Phú, trường Phước Kiến (tức trường Trần Bội Cơ hiện nay), trường Xóm Củi,… Các biểu ngữ, bích chương cổ động bầu cử đều bị các chiến sĩ gỡ bỏ, xé nát

Song song với các hoạt động tuyên truyền, các chiến sĩ vũ trang cách mạng người Hoa, theo chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa vẫn cương quyết tiếp tục trừng trị những tên ác ôn đầu sỏ, ngoan cố cũng như chủ động tập kích vào các phương tiện, kho tàng để góp phần tiêu hao sinh lực địch

Các chiến sĩ vũ trang Cánh công vận do đồng chí Lâm Tư Quang (Ba Toàn) và Hà Tăng (Cao Sơn) phụ trách đã tiến hành hàng loạt trận tập kích, tiêu diệt bọn ác ôn chuyên kềm kẹp công nhân trong các nhà máy, những tên công

an, cảnh sát, sĩ quan Mỹ như các trận đánh :

Đội vũ trang của Trần Tòng Ba (Ba Minh), Trần Ngọc Trình, Ngô Tú Thanh đã nổ súng trừng trị tên ác ôn Lý Hiếu, chuyên theo dõi, kềm kẹp công nhân nhà máy Vimytex, mặc dù hắn đã nhận được thư cảnh cáo của đội vũ trang trước đó.[75]

Giữa năm 1966, tổ vũ trang Công vận đã ném lựu đạn vào khu cư xá của số kỹ sư làm ở nhà máy Vimytex, tại số 159 đường Nguyễn Huỳnh Đức (nay là đường Trần Tuấn Khải) để cảnh cáo, làm bị thương nhiều tên Sau đó, tổ chức diệt tên đặc vụ Vương Thiên Cho - chủ hãng dệt lưới Hải Lợi ngay tại xưởng sản xuất của hắn

Cuối năm 1966, tổ vũ trang do đồng chí Trần Tòng Ba (Ba Minh) chỉ huy, sau một thời gian theo dõi, nắm quy luật, đã dùng lựu đạn M 26 ném vào xe chở số chuyên viên kỹ thuật của Mỹ, chuyên sửa chữa đại bác, xe tăng, tại góc đường Nguyễn Văn Của - Bến Bình Đông thuộc khu vực Xóm Củi, quận 8, khi chúng đang trên đường đến xưởng sửa chữa vũ khí (nay là xí nghiệp sản xuất bột mì Bình Đông) làm chết và bị thương 10 sĩ quan kỹ thuật [75]

Bước sang năm 1967, các chiến sĩ vũ trang công vận phát triển thêm địa bàn hoạt động ra các quận khác trong Thành phố, tiến hành nhiều cuộc tập kích, mặc dù số vũ khí được trang bị rất ít ỏi chỉ, vài khẩu súng ngắn Colt 12, nhưng đã lần lượt tiêu diệt những tên ác ôn khét tiếng như :

Trần Cửu Tuấn, quản lý nhà máy Vimytex, bị diệt tại đường Tuy Lý Vương

Trương Kính Tiêu, Chủ nhiệm nhân sự, thay thế Trần Cửu Tuấn, bị diệt tại góc đường Tản Đà - Nguyễn Trãi

Phương Trung Cách, một đặc vụ, chủ bút báo Á Châu tiếng Hoa, một tên chống Cộng triệt để, cũng bị diệt gọn

Một tên trung úy không quân Mỹ đi trên đường Tân Hàn bị các chiến sĩ vũ trang bắn chết tại chỗ để răn đe đám giặc lái ném bom miền Bắc nước ta

Tháng 11-1967, các chiến sĩ vũ trang Công vận đã đón đường diệt tên La Kế Đường, Trưởng phòng Hoạt vụ quận 5, một tên ác ôn khét tiếng ngay trên đường Gia Phú - Quận 6, mặc dù có 2 cận vệ đi kèm bên hắn

Năm 1967, khi Cánh Công vận xây dựng được địa bàn đứng chân ở khu vực xóm lao động Lò Gạch, Lò Gốm, Lò Siêu (thường gọi là xóm 3 Lò), các chiến sĩ vũ trang đã khống chế và tiêu diệt một số tên ác ôn tại chỗ, trong đó có tên Trưởng khóm là mật báo và một tên công an ở đường Lò Siêu, quận 11 [75]

I.5.3.- Hoạt động vũ trang của Tổ an ninh và Cánh Quân sự

Thi đua với lực lượng vũ trang Cánh Công vận, các chiến sĩ thuộc Đội vũ trang và Tổ an ninh thuộc Cánh Quân sự đã tổ chức tốt nhiều trận tập kích rất bất ngờ, diệt gọn nhiều tên sĩ quan Mỹ và cảnh sát ác ôn

Không chỉ tiến công cảnh cáo hoặc tiêu diệt các phần tử ác ôn theo chỉ đạo của BCS Công vận người Hoa mà còn tận dụng mọi thời cơ để tiến công tiêu diệt địch ở bất cứ nơi đâu nhằm gây tâm lý hoang mang lo sợ trong hàng ngũ địch cũng như tổ chức các hoạt động vũ trang tuyên truyền ở khu dân cư và các tụ điểm công cộng

Tháng 2-1965, tổ vũ trang do Huỳnh Kiến Hoa phụ trách, có Tô Hiếu Chương, Giang Bình tham gia, sau thời gian điều nghiên kỹ lưỡng, nắm kỹ quy luật di chuyển của địch đã bất ngờ ném 2 quả lựu đạn M 26 vào khu cư xá Mỹ trên đường Gia Phú, quận 6 làm chết và bị thương 12 tên Mỹ [72]

Tòa báo tiếng Hoa “Thành Công” trên đường Trần Hòa là một trong

những tờ báo chủ trương chống Cộng triệt để BCS Công vận người Hoa giao trách nhiệm cho Tổ an ninh lập phương án tấn công cảnh cáo để răn đe các thành phần phản động

Sau thời gian điều nghiên, hai chiến sĩ an ninh là Âu Dương Tiền và Tăng Bôi đã dùng xe gắn máy đến ngay cổng tòa báo rồi tung lựu đạn vào bên trong để cảnh cáo Đám bồi bút, phản động bắt đầu rúng động [73]

Cũng trong năm 1965, Tổ an ninh nhận nhiệm vụ tiêu diệt tên phản động

Phan Văn Viễn, chủ bút “Tân Dân Khoái báo”, đồng thời là Nghị sĩ Quốc hội Sài

Gòn Tăng Bôi chở Hai Tài đến trụ sở tòa báo trên đường Tân Hàn Cả hai tiến thẳng vào phòng làm việc của Chủ bút Đối mặt với Phan Văn Viễn, Hai Tài nổ 5 phát súng, diệt hắn ngay tại chỗ Sau đó, hai chiến sĩ rút lui an toàn sau khi gắn bản án tử hình lên trên ngực áo tên phản động [73]

Năm 1966, một tên trung tá Mỹ là giáo viên trường Tự Do Thái Bình Dương do Nguyễn Lạc Hóa, Tiểu đoàn trưởng biệt kích làm hiệu trưởng, chuyên

dạy tiếng Anh cho đám sĩ quan biệt kích, trong khi đang đi trên đường Nguyễn Duy Dương đã bị tổ vũ trang của Trần Thiên Phước hạ ngay tại chỗ

Ít ngày sau, thêm một tên Mỹ, cũng là giáo viên của trường này bị tổ vũ trang nói trên diệt ngay trên đường Nguyễn Trãi

Tháng 12-1966, tổ vũ trang của Huỳnh Kiến Hoa, Hùng (Râu), Nhì Tỷ đã diệt một tên cảnh sát ở khu vực sau lưng bưu điện quận 5 Nhóm của Tô Hiếu Chương, Giang Bình (Chín Thành) … đã tấn công một cảnh sát gần cầu Palicao trên đường Ngô Nhân Tịnh, thu một súng Rulô

Cuối năm 1967, Giang Khê Hoa tung lựu đạn vào xe tuần tiễu của quân cảnh gần nghĩa địa Quảng Đông ở Phú Thọ Hòa, diệt và làm bị thương 3 tên

Sau đó, Giang Triệu Hoa ném lựu đạn vào đám cảnh sát Tổng nha, diệt 5 tên Anh cũng đã dùng K 54 diệt một tên cảnh sát tại Bình Thới… [76]

Trận tấn công nổi bật nhất trong giai đoạn này của đội vũ trang Cánh quân sự là tập kích vào Tòa Đại sứ Đài Loan trên đường Hai Bà Trưng, Quận 3

Kế hoạch tấn công lần thứ nhất năm 1966 không thành do thiếu kinh nghiệm, khối bộc phá phát nổ sớm khi các chiến sĩ chuẩn bị di chuyển đến địa điểm tập kích

Lần thứ hai, tiến hành vào sáng ngày 19-9-1967 do Huỳnh Kiến Hoa trực tiếp chỉ huy có các chiến sĩ Bảy Ninh, Tô Hiếu Chương, Mã Lệ Trân (Tư Lan),

La Sĩ Điền, Tạ Tuệ Hiền (Lưu Quế) tham gia Cả tổ vũ trang gồm 6 người đã cải trang như những người dân đến sứ quán để làm các thủ tục hành chánh và chia nhau án ngữ ở các địa điểm chuẩn bị trước để kịp thời hỗ trợ bảo vệ cho nhau Khối thuốc nổ 10 ký C4 đựng trong chiếc cặp do Lưu Quế mang vào bên trong Tòa Đại sứ Sau đó, chiếc cặp được chuyển cho Huỳnh Kiến Hoa để kích dây cháy chậm và khéo léo đặt ở góc phòng Mọi việc chuẩn bị xong xuôi Các chiến

sĩ theo ám hiệu đã rút lui an toàn ra khỏi Tòa Đại sứ Đài Loan

Khối thuốc nổ tung, làm sập hẳn một góc của Tòa Đại sứ, tạo nên một đám cháy lớn, gây kinh hoàng cho đám chóp bu Mỹ, chính quyền Việt Nam Cộng

Hòa và chư hầu Chúng hoàn toàn bất ngờ trước trận tập kích táo bạo của các chiến sĩ vũ trang cách mạng [69]

Cùng lúc đó, đội vũ trang tuyên truyền do Giang Lệ Hữu (Mỹ Hoa) chỉ huy đã tổ chức treo cờ giải phóng, rãi truyền đơn và phát loa tuyên truyền ở khu vực Chợ Thiếc ngay sáng sớm Rồi sau đó, cả tổ lại tiếp tục treo cờ, phân phát truyền đơn và tổ chức tuyên truyền ngay trong rạp Khái Lạc trên đường Hà Tôn Quyền

I.5.4.- Hoạt động vũ trang của lực lượng Xóm lao động

Lực lượng vũ trang Xóm lao động, tuy được hình thành sau, nhưng ngay trong thời gian phát triển cơ sở, xây dựng lực lượng đã có những trận tiến công đạt hiệu quả cao

Tại khu Xóm Củi, quận 8, tổ vũ trang tuyên truyền của Lý Quế Châu và Trang Cúc Hoa ngoài việc thường xuyên tổ chức các hoạt động vũ trang tuyên truyền trong Xóm lao động, đã theo dõi và tiêu diệt được 2 tên công an bằng súng ngắn

Năm 1965, dù đồng đội chưa phối hợp kịp, nhưng phát hiện ra tình huống thuận lợi, Trang Cúc Hoa, một mình dùng lựu đạn tấn công bót gác ở cầu Nhị Thiên Đường lúc 4 giờ sáng làm chết 3 tên, trong đó có 1 sĩ quan [68]

Trong lúc đó, tổ vũ trang lưu động gồm Từ Ngọc Liên (Tiểu Yến, nguyên là công nhân xí nghiệp Intertexco), Phùng Ngọc Anh và Thanh Hồng lại sáng tạo

ra phương cách độc đáo khác để diệt địch Với vũ khí được trang bị là những khẩu súng ngắn và lựu đạn, luôn dắt sẵn trong lưng, các cô dùng xe gắn máy đi săn lùng giặc Mỹ ngay giữa đường phố Sài gòn Gặp Mỹ trong điều kiện thuận lợi, các cô nổ súng diệt ngay rồi nhanh chóng chuyển sang khu vực khác, cải trang, tiếp tục nhiệm vụ Có ngày, các cô đã tiến công 3 trận, diệt 3 tên Mỹ Sài

Gòn - Chợ Lớn xôn xao, những tên ác ôn khiếp sợ về sự xuất hiện của "đội nữ

biệt động Sài Gòn" xuất quỹ nhập thần, với tài bắn súng cả hai tay bá phát bá