Một số đề xuất cho bài điều tra trên báo in theo cách thể hiện của báo chí hiện đại

Lý do chọn đề tài Đóng vai trò là thể tài quan trọng trong hệ thống các thể loại báo chí, Điều tra hấp dẫn công chúng bởi tính xác thực, nóng hổi của sự việc và thờngchọn vấn đề đang đợ

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Đóng vai trò là thể tài quan trọng trong hệ thống các thể loại báo chí,

Điều tra hấp dẫn công chúng bởi tính xác thực, nóng hổi của sự việc và thờngchọn vấn đề đang đợc d luận đặc biệt quan tâm làm mục đích phản ánh.Trong tình hình xã hội diễn biến phức tạp hiện nay, các vụ án luôn đợc thôngtin hàng ngày trên các tờ báo chủ yếu dới dạng các bài điều tra, bên cạnh cácthể loại khác nh: tin, bài tờng thuật, bài phản ánh Tuy nhiên, có thể khẳng

định Điều tra là thể loại báo chí có thế mạnh riêng nhất Công chúng đọc

Điều tra là để biết sự thật bao gồm cả nguyên nhân và kết quả của sự việc,

đồng thời họ còn muốn biết ý kiến của những ngời khác, trớc hết là của nhàbáo – ngời có nhiều khả năng và điều kiện hiểu biết về sự kiện nêu lêntrong bài báo

Qua khảo sát và tìm hiểu thực tế phản ánh trên các báo, chúng tôi nhận

thấy báo Tuổi trẻ TP.HCM (TTTP.HCM) và Thanh Niên là hai tờ báo thờng

xuyên có các bài điều tra dài kỳ với nội dung và nguồn thông tin nhanh nhạy

và phong phú Điều này cho thấy vai trò và ý nghĩa xã hội của thể loại Điều

tra nói chung và bài điều tra trên hai tờ báo TTTP.HCM và Thanh niên nói

riêng, cũng nh sự quan tâm của công chúng đối với các vấn đề an ninh xã hộihiện nay

Tuy nhiên báo chí vẫn có những hạn chế trong việc đa tin về lĩnh vực này.Các bài điều tra có quá nhiều số liệu, thông tin dàn trải, ngôn ngữ còn khôkhan thiếu tính hấp dẫn độc giả Bên cạnh đó lại có xu hớng đa tin giật gâncác vụ trọng án nhằm “câu khách” của một số báo đang làm mất đi giá trị vàtính định hớng của thể loại Điều tra

Mặt khác, việc nghiên cứu Điều tra hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc xemxét ở bình diện thể loại thuần tuý, hoặc xem xét nó từ phơng diện nội dung,còn phơng diện thể hiện của nó thì vẫn cha đề cập nhiều Do vậy trong khoáluận này, trên cơ sở khảo sát những cứ liệu thực tế về cấu trúc, dung lợng,

đặc điểm ngôn ngữ của Điều tra ở hai tờ báo tiêu biểu TTTP.HCM và Thanh

Niên, chúng tôi sẽ tìm lối đi chung về phơng diện thể hiện của bài điều tra

trên báo in theo phong cách báo chí hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay, vấn đề lý luận về thể loại Điều tra đã đợc nhiều tác giả đa ra

ý kiến, dới đây là những tổng hợp của chúng tôi:

Việc xếp Điều tra vào nhóm thể loại nào vẫn đang là vấn đề bàn cãi củacác nhà nghiên cứu về thể loại báo chí:

Tác giả Trần Quang (1) cho rằng: “Điều tra là một thể loại chính luận báo

chí phản ánh tơng đối đầy đủ quá trình liên kết nhiều sự kiện có quan hệ nhân quả theo một chủ đề mà trong đó các dữ kiện đợc sắp xếp một cách

lôgíc nhằm làm rõ sự thật của vấn đề mà công chúng đang quan tâm”

- Đối với đặc trng của điều tra, tác giả khẳng định tính chất nóng hổi vàbức xúc của đề tài trong bài điều tra và đồng tình với tác giả Đức Dũng khinêu ra đặc trng:

+ Tính hệ thống và tính lôgíc trong lập luận và trình bày chứng cứ

+ Phơng pháp thể hiện đặc thù của thể loại điều tra là phân tích sự kiện

- Cấu trúc bài điều tra gồm: Tựa đề và phần giới thiệu, phần mở đầu,phần giải quyết vấn đề, và kết luận

Tác giả Đức Dũng (2) thì cho rằng: “Điều tra là một thể loại báo chí nằm

ời viết điều tra luôn cố gắng chỉ ra bản chất của sự vật và hiện tợng ” Tác

giả còn đề cập tới điều tra qua:

- Sự hình thành và phát triển của thể loại điều tra Theo những tài liệunghiên cứu trớc đây, trong thời kỳ báo chí Việt Nam còn bị đặt dới ách thốngtrị của thực dân phong kiến, thể loại điều tra trên báo không đợc coi trọng.Báo chí Cách mạng ra đời, thể loại điều tra có mặt đều đặn hơn trên các báo

và đợc các báo coi trong hơn

- Đặc điểm của thể loại điều tra:

+ Về nội dung: Điều tra làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ranhiều ý kiến, nhiều cách thể hiện khác nhau để giúp cho độc giả có câu trảlời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất Do có nhiệm vụ trả lời nên tác phẩm

điều tra phải có cấu trúc chặt chẽ bằng sự phối hợp của các luận đề – luận

+ Vai trò của sự kiện trong bài điều tra: Thiếu những phân tích sựkiện cụ thể thì không thể có những nội dung cụ thể và không thể thuyết phục

đợc công chúng

Trên tạp chí “Ngời làm báo” (năm 2004) có cả một diễn đàn trao đổi về

thể loại báo chí Trong đó, tác giả Đinh Hờng đã đồng quan điểm với tác giảTrần Quang khi cho rằng Điều tra thuộc nhóm 2: Các thể loại báo chí chínhluận; trong khi tác giả Đức Dũng lại giữ quan điểm rằng Điều tra thuộc

nhóm 1: Loại thể thông tấn báo chí; tác giả Tạ Ngọc Tấn (chủ biên cuốn Tác

phẩm báo chí, NXBGD, tr41-45) và TS Đinh Thuý Hằng cũng đồng tình với

quan điểm trên chỉ khác ở cách gọi nhóm thể loại là: Loại tác phẩm thôngtấn

Tính riêng những khoá luận tốt nghiệp cử nhân báo chí đợc bảo vệ tạikhoa Báo chí, ĐHKHXH & NV Hà Nội có những đề tài sau viết về Điều tra:

 Thể loại Điều tra trên báo Đại Đoàn Kết từ năm 1994 - 1995“ ” –Nguyễn Kiều Trang K37

 Điều tra kinh tế trên báo Lao Động giai đoạn đầu đổi mới“ ” – Lê Thanh

Hà K36

 Điều tra kinh tế trên báo Lao Động giai đoạn đầu đổi mới“ ” – Lê ThịThanh Hà

 Thể loại Điều tra trên báo Công an nhân dân về để tài phòng chống tệ“

nạn ma tuý” – Nguyễn Thị Thu Hà TC3.

 Thể loại Điều tra trên báo Tiếng nói Việt Nam và báo Pháp luật“ ” – TôVăn Vĩ VB2 – I

 Điều tra qua th“ bạn đọc trên báo Nhân dân và báo Pháp luật” – Lê

Khoá luận Ph“ ơng diện thể hiện của bài điều tra trên báo in” (khảo sát

cứ liệu trên báo Tuổi trẻ TP.HCM và Thanh niên năm 2005 - 2006) sẽ tập

trung thực hiện nhiệm vụ này

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tợng nghiên cứu của khoá luận là loạt bài điều tra về Vụ điện kế điện

tử ở TP.HCM (từ 6/2005 đến 1/2006), Vụ án một số cầu thủ U23 Việt Nam(VN) bán độ tại Seagames 23 (từ 12/2005 đến 2/2006), Vụ PMU 18 (từ1/2006 đến 4/2006)

- Phạm vi nghiên cứu của khoá luận là loạt bài điều tra trên các báo TT

TP.HCM, Thanh niên trong hai năm 2005 – 2006.

4 Cơ cấu khoá luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung khoá luận có 2 chơng:

Chơng I: Những đặc điểm cơ bản của bài điều tra trên báo in

Chơng II: Một số đề xuất cho bài điều tra trên báo in theo cách thể hiện của báo chí hiện đại

Phần Hai

Chơng I:

Khảo sát đặc điểm cơ bản của bài

điều tra trên báo in

A- Khái quát về điều tra:

Xã hội phát triển với nhiều vấn đề đang đặt ra, báo chí muốn làm tốtnhiệm vụ của mình phải không ngừng tìm tòi những hình thức thể hiện vàcách thức thể hiện mới Trong hệ thống các thể loại báo chí, Điều tra ra đời

từ sớm (những thập kỷ đầu của thể kỷ XX) Cho đến nay nó đã khẳng định làmột thể tài báo chí quan trọng, đặc biệt trong tình hình giải quyết đơn thkhiếu nại, tố cáo đang diễn biến phức tạp, vấn đề chống tiêu cực trở thành

điểm nóng trong đời sống kinh tế xã hội

Dõi theo các tờ báo ở nớc ta trong vài năm gần đây, chúng tôi nhận thấycác báo đều có sự “u ái” đối với bài điều tra, một số báo còn có chuyên trang

về điều tra nh báo Tiếng nói Việt Nam cố định các bài điều tra ở trang 4, báo

Tiền phong, Pháp luật, Công an thành phố Hồ Chí Minh đều dành trang 11,

báo Nhà báo & Công luận lại đăng bài điều tra quan trọng ở trang 13

Điều này cho thấy ý nghĩa xã hội rộng lớn của thể loại này, cũng nh mức độ

quan tâm của công chúng đối với điều tra Riêng báo TTTP.HCM và báo

Thanh niên là hai tờ báo có thế mạnh với các loạt bài điều tra mang tính phát

hiện và có sức chiến đấu cao về các vụ án, vụ việc nghiêm trọng Một số cây

bút điều tra sắc sảo nh: Võ Hơng, Võ Hồng Quỳnh, Minh Quang (báo TTTP.

HCM); Việt Chiến, Lan Phơng (báo Thanh niên)

Vậy điều tra là gì?

Theo Từ điển tiếng Việt thì: “Điều tra là tìm hiểu xem xét để biết rõ sựthật” (1) Còn Từ điển nghiệp vụ công an định nghĩa rằng: “Điều tra là phản

ánh sự thật về một tổ chức, con ngời, sự việc, hiện tợng, hoặc địa bàn, phục

vụ công tác nắm tình hình về an ninh quốc phòng và trật tự xã hội, đợc tiếnhành dới hình thức công khai hay bí mật, trực tiếp hay gián tiếp, rộng hayhẹp” (2)

Nh vậy, có thể hiểu: Điều tra nhằm phát hiện vấn đề, thu thập tài liệu,kiểm tra lại độ chính xác của tin tức, t liệu, tài liệu có liên quan đến sự kiện,

sự việc, hiện tợng đã xảy ra Từ đó cung cấp cho độc giả những thông tin

chính xác, có độ tin cậy cao nhằm tạo lập , định hớng d luận theo mục đích

đã định Do đó, điều tra là thể loại chính luận báo chí nhằm thông tin sự kiện

và trả lời câu hỏi: Ai? ở đâu? Tại sao? Khi nào? Nh thế nào? Trong đó, côngtác thu thập tài liệu và tính chính xác của t liệu là điều quyết định đối với sựthành công của bài điều tra

Quá trình điều tra nghiệp vụ báo chí có thể đợc tiến hành trớc, sau, hay

đồng thời với các cơ quan điều tra nhằm thẩm định, kiểm tra, đánh giá kếtquả của cơ quan điều tra bằng nhãn quan nghề nghiệp bằng những t liệu,chứng cứ mà mình thu thập đợc

B – Ph ơng diện thể hiện của các bài điều tra trên báo in

1 Khái quát nội dung các bài điều tra:

Trong khoá luận này chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát phơng diện thể hiệncủa loạt bài điều tra về các vụ việc, vụ án diễn ra gần đây đợc nhiều ngờiquan tâm bởi tính chất nghiêm trọng và nóng hổi của sự kiện trên báo

TTTP.HCM và Thanh niên:

-(1) Theo Từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển ngôn ngữ Hà Nội, 1992

(2) Theo Từ điển bách khoa nghiệp vụ Công an, Nxb Công an nhân dân, Hà

Nội 1995 – 2000, tr 214.

- Vụ điện kế điện tử ở TP.HCM (từ 6/2005 đến 1/2006)

- Vụ án một số cầu thủ U23 Việt Nam (VN) bán độ tại Seagames 23(từ 12/2005 đến 2/2006)

- Vụ PMU 18 (từ 1/2006 đến 4/2006)

Qua tìm hiểu việc thông tin về các vụ việc, vụ án này trên báo in, chúng

tôi nhận thấy báo TTTP.HCM và Thanh niên là hai tờ báo có tốc độ đa tin

nhanh nhạy và kịp thời tới bạn đọc, trong đó có những loạt bài điều tra sắcsảo, cụ thể mang lại nguồn thông tin quý giá tới công chúng và có giá trị đốivới cơ quan điều tra

Qua khảo sát, thống kê tất cả các bài báo viết về ba vụ việc, vụ án trên ở

báo TTTP.HCM và Thanh niên, chúng tôi có bảng số liệu sau:

Đơn vị: tin, bài

Từ bảng thống kê trên, có thể nhận thấy điều tra là thể loại đợc hai tờ báo

sử dụng nhiều nhất nhằm thông tin về ba vụ việc, vụ án đợc nhiều ngời quantâm nhất trong thời gian gần đây Ta có thể quy thành bảng tỷ lệ dới đây đểtiện cho việc đánh giá:

Bảng tỷ lệ các thể loại sử dụng trong loạt bài viết về ba vụ việc, vụ án trên

báo TTTP.HCM và Thanh niên năm 2005 và 2006

Nh vậy với tỷ lệ 22,6% điều tra là dạng bài thờng gặp hơn cả trong hệthống các bài báo thông tin về ba vụ: Vụ điện kế điện tử, vụ án một số cầu

thủ U23 VN bán độ và vụ PMU18 trên hai tờ báo TTTP.HCM và Thanh niên.

Các thể loại khác cũng đợc phân bố khá đồng đều trên mặt báo Điều nàycho thấy điều tra là một trong những thể loại thích hợp nhất để thể hiện nộitình của các vụ việc, vụ án phức tạp hiện nay bởi vì chính nội dung thông tin

tự nó tìm tới thể loại thích hợp, hình thành nên những đặc trng trong hìnhthức thể hiện Cụ thể nội dung của ba vụ việc, vụ án này nh sau:

Thứ nhất, về vụ điện kế điện tử ở TP.HCM (từ 6/2005):

Theo điều tra của báo TTTP.HCM và Thanh niên bắt đầu từ đầu tháng

6/2005, từ sự vỡ lở 260.000 điện kế điện tử (ĐKĐT) Singapore lắp ráp tại

Phú Nhuận (TP Hồ Chí Minh) đã lộ ra một hệ thống “công ty một nhà” đợcthành lập để cung cấp các trang thiết bị ngành điện cho Công ty điện lực TP.HCM: Công ty Linkton Vina, Công ty sản xuất thơng mại Quang Trung,Công ty thơng mại dịch vụ sản xuất Quán Quân, Công ty sản xuất thơng mạiVinh Thuận, Công ty thơng mại dịch vụ sản xuất Khoa Huân Hậu quả là260.000 hộ dân phải gánh chịu những thiệt hại do những ĐKĐT kém chất l-ợng không rõ nguồn gốc Sau khi có sự vào cuộc của báo chí và cơ quan điềutra, đã phát hiện ra những sai phạm trong việc đấu thầu và sử sụng ĐKĐTcủa Công ty điện lực TP HCM.

Thứ hai, về vụ một số cầu thủ U23 VN bán độ tại Seagames 23:

Từ thông tin một số cầu thủ đội U23 VN gửi đơn tố cáo đồng đội bán độ tại

Seagames 23, báo TTTP.HCM và Thanh niên đã có những bài điều tra về vụ

việc này Đây không chỉ là tội danh hình sự mà còn là vấn đề đạo đức trongthi đấu thể thao và có ảnh hởng nghiêm trọng tới lòng tin của ngời hâm mộbóng đá trong nớc Văn Quyến, Quốc Vợng, Văn Trơng, Bật Hiếu, Hải Lâm,Phớc Vĩnh, Quốc Anh là nhóm cầu thủ đã tham gia vào vụ bán độ này Đặcbiệt từ vụ án mua bán độ này đã phát hiện ra đờng dây cá độ quốc tế lớn nhấtViệt Nam do Bùi Quang Hng cầm đầu, bất ngờ hơn nữa là từ đây lộ ra một

“con bạc triệu đô” đang là Tổng giám đốc (TGĐ) Ban quản lý các dự án số

18 (PMU18), thuộc Bộ Giao thông vận tải (GTVT)

Thứ ba, về vụ PMU18:

Ông TGĐ PMU18 đợc nhắc đến trong đờng dây cá độ bóng đá quốc tế doBùi Quang Hng cầm đầu ấy là Bùi Tiến Dũng Từ dấu hỏi đặt ra: một TGĐcủa Bộ GTVT lấy đâu ra 1,8 triệu USD chơi cá độ? Báo chí và cơ quan điềutra đã tìm ra những tiêu cực ở PMU 18 Bên cạnh việc thông tin liên tục về

vụ án này, báo TTTP.HCM và Thanh niên còn có loạt bài điều tra dài kỳ về

những khuất tất liên quan tới Bùi Tiến Dũng và Nguyễn Việt Tiến (nguyênThứ trởng Bộ GTVT) Hàng loạt dự án mờ ám trị giá hàng nghìn tỷ đồng đã

bị đa ra ánh sáng công luận Những kẻ có liên quan đã bị bắt tạm giam Một

vị Bộ trởng phải nộp đơn xin từ chức Vụ án vẫn đang trong quá trình điều tranhng qua bài điều tra nóng của báo chí, công chúng có thể nhìn ra kết cụccủa những kẻ tham nhũng “rút ruột” công trình, làm thiệt hại hàng tỷ đồngcủa nhà nớc

2 Dung lợng các bài điều tra:

Khảo sát các bài điều tra về ba vụ điện kế điện tử ở TP.HCM, vụ án một

số cầu thủ U23 VN bán độ ở Seagames 23 và vụ PMU18 trên hai tờ

TTTP.HCM và Thanh niên, chúng tôi nhận thấy các bài điều tra có dung

l-ợng ở các mức nh sau:

- Các bài điều tra có dung lợng dới 1000 từ

- Các bài điều tra có dung lợng từ 1000 – 2000 từ

- Các bài điều tra có dung lợng từ 2000 từ trở lên

Để tiện cho việc đánh giá, nhận xét, chúng tôi đã có bảng thống kê cụ thểdới đây:

Bảng phân chia các mức dung lợng của bài điều tra viết về ba vụ việc, vụ án

trên báo TTTP.HCM và Thanh niên năm 2005 và 2006

Qua bảng thống kê có thể nhận thấy báo TTTP.HCM và Thanh niên đều

có sự u ái về dung lợng vị trí đối với các bài điều tra Trong đó, các bài điềutra có dung lợng từ trên 2000 từ cũng chiếm tới 27,5 % trong tổng số các bài

điều tra, bài điều tra có dung lợng 1000 – 2000 từ là 35 %, còn tỷ lệ caonhất lại là các bài điều tra có dung lợng dới 1000 từ (37,5 %)

Xét riêng ở từng tờ báo nh báo TTTP HCM thì tỷ lệ này lại khá bất ngờ,

chiếm đa số là các bài điều tra có dung lợng rất lớn trên 2000 từ (36,8 %),sau đó tới các bài điều tra có dung lợng dới 1000 từ và các bài điều tra dunglợng từ 1000 – 2000 từ

Nh ở trên đã nói nội dung của vấn đề chi phối tới hình thức thể hiện,trong quá trình khảo sát các bài điều tra về từng vụ việc, chúng tôi nhận thấy

báo TTTP.HCM có số bài điều tra viết về Vụ điện kế điện tử TP.HCM đạt

dung lợng trên 2000 từ nhiều gấp 3,5 lần các bài điều tra viết về Vụ án một

số cầu thủ U23 VN bán độ ở Seagames 23 Riêng loạt bài điều tra về vụ PMU18 trên báo TTTP.HCM từ ngày 20/3/2006 đến 28/3/2006 có tới 5/8 bài

điều tra có dung lợng từ 2000 từ trở lên chiếm cả trang 4 (thuộc chuyên trang

Nhà nớc – Pháp luật & Công dân)

ở báo Thanh niên, tỷ lệ các bài điều tra dung lợng 1000 – 2000 từ và

d-ới 1000 từ đều là 40,5 % đây là tỷ lệ chiếm đa số vì các bài có dung lợng trên

2000 từ chỉ chiếm 19 % Viết về Vụ PMU18, báo Thanh niên có nhiều hơn

các bài điều tra dung lợng trên 1000 từ, còn những bài điều tra dới 1000 từchỉ bằng một nửa so với số bài điều tra có cùng dung lợng viết về Vụ một sốcầu thủ U23 bán độ ở Seagames 23 Tơng tự, về Vụ điện kế điện tử ở

TP.HCM, các bài điều tra của báo Thanh niên chủ yếu có dung lợng nhỏ dới

3 Cấu trúc bài điều tra:

Tác giả Trần Quang đã từng bàn đến một số đặc điểm về cấu trúc của bài

điều tra (*) Trên cơ sở này, chúng tôi tiến hành khảo sát cụ thể các bài điều

tra trên hai tờ báo TTTP.HCM và Thanh niên viết về Vụ điện kế điện tử ở

TP.HCM (từ 6/2005 đến 1/2006), Vụ án một số cầu thủ U23 VN bán độ tạiSeagames 23 (từ 12/2005 đến 2/2006), Vụ PMU18 (từ 1/2006 đến 4/2006).Nhìn chung các bài điều tra tiêu biểu thờng có một số kiểu cấu trúc cơ bản

nh sau:

3.1 Tít bài và lời giới thiệu:

Tít cung cấp sơ lợc nhất nội dung chính, nội dung quan trọng, đáng chú ýnhất của bài báo, đôi khi thể hiện điểm nhìn của tác giả Chức năng của tít làgiới thiệu nội dung bài viết và thu hút sự quan tâm của độc giả Trong các bài

điều tra, chúng tôi nhận thấy dung lợng của tít bài thờng khá dài trung bình

là 10 – 15 chữ/tít khiến cho bài viết bị “nặng” ngay từ khi độc giả mới tiếpnhận

Viết về cấu trúc của bài điều tra, trong phần Tựa đề và lời giới thiệu, tác

giả Trần Quang có dùng cách gọi tựa đề và đề phụ (1), nhng ở phần này

chúng tôi thống nhất cách gọi là tít chính và tít phụ Ngoài ra, bài điều tra còn có phần lời giới thiệu.

3.1.1 Tít chính

Có nhiều cách để phân loại tít Tác giả Vũ Quang Hào đã chỉ ra 11 loại títkhác nhau, rất chi tiết và cặn kẽ (2) Tuy nhiên, để có cái nhìn khái quát vềcách đặt tít ở các bài điều tra viết về ba vụ việc, vụ án hình sự kể trên, chúngtôi sẽ chia tít bài thành 3 dạng: tít thông báo, tít kích thích và tít hỗn hợp nhcách chia của Lô-ic ét-vu-ê, Tổng giám đốc trờng Đại học báo chí Lin(Pháp) trong cuốn sách nổi tiếng “Viết cho độc giả”.

Dới đây là sự thống kê mức độ sử dụng các loại tít của hai tờ báo

Bảng phân chia các loại tít của bài điều tra viết về ba vụ việc, vụ án hình

sự trên báo TTTP.HCM và Thanh niên năm 2005 và 2006

Tít thông báo

Đây là dạng tít có nhiệm vụ cung cấp thông tin chính cho độc giả Vì thế,dạng tít này thờng tóm tắt đợc tất cả nội dung bài báo, trả lời một cách đơngiản một số câu hỏi: Ai? Cái gì? ở đâu? Khi nào? Nghĩa là nó gần giống vớimột tin vắn, không có phần giải thích nguyên nhân Theo bảng thống kê trên,loại tít thông báo đợc sử dụng ở hai tờ báo là 16 tít, chỉ chiếm 20 %, đây là tỷ

lệ thấp nhất trong ba loại tít bài đã nêu Điều này cho thấy xu thế báo

TTTP.HCM và Thanh niên ít dùng dạng tít thông báo, vì nó thiếu tính hớng

dẫn, chỉ mang yếu tố thông báo

Khi quyết định sử dụng dạng tít thông báo, ngời viết phải lựa chọn cẩn

thận thông tin nào sẽ đa lên làm đầu đề bài báo Chỉ cần đọc tít bài Một số“

cầu thủ U23 Việt Nam bị tố cáo bán độ tại Seagames 23” (báo Thanh niên,

ra ngày 12/12.2005), ngời đọc đã có thể biết đợc nội dung bài điều tra này sẽtập trung làm rõ thông tin mà tít báo đã đa ra Cụ thể là một số cầu thủ U23

VN đã gửi đơn tới cơ quan điều tra (CQĐT) tố cáo đồng đội đã bán độ ởSeagames 23: 1 trận ở vòng đấu bảng gặp Myanma (VN thắng 1- 0) và 1 trậnbán kết gặp Malaysia (VN thắng 2 - 1) Trong cả hai trận đó, đội U23 VN

đều giành chiến thắng tuy nhiên qua sự phân tích của bài báo thì đó là nhữngtrận thắng “không bình thờng” của các tuyển thủ U23

Tít thông báo thờng có dung lợng dài nhất trong các loại tít Lấy ví dụ nh

tít bài Vụ con bạc triệu đô Bùi Tiến Dũng dùng 500.000 USD để chạy án:“ “ ”

CQĐT triệu tập Thứ trởng Bộ GTVT Nguyễn Việt Tiến” (báo Thanh niên, ra

ngày 21/3/2006) Tít này dài tới 22 chữ, dùng chữ tắt tới hai lần “CQĐT” (cơquan điều tra) và “GTVT” (giao thông vận tải)

Nội dung thông báo trong loại tít này chỉ mang tính khái quát, tóm lợcnội dung chính của vụ việc hoặc vấn đề mà bài điều tra đa ra Cũng có khi títbài chỉ thông báo một chi tiết quan trọng nhất trong các chi tiết của bài điều

tra nh tít bài sau: “ép gắn hàng loạt cầu dao Quán Quân” (báo TTTP.HCM,

ra ngày 21/7/2005)

 Nhìn chung, loại tít thông báo thờng đợc dùng trong các bài điều tra

có dung lợng ngắn (dới 1000 từ) Độc giả có thể nắm bắt đợc nội dung chínhcủa bài điều tra qua tít bài

Quan sát bảng thống kê việc sử dụng các loại tít ở trên có thể thấy rõ các

bài điều tra trên báo TTTP.HCM và Thanh niên chủ yếu dùng loại tít kích

thích, có tác dụng làm “mềm hoá” nội dung bài báo, giảm bớt yếu tố nặng nềkhô cứng cho độc giả

Để lôi “níu” mắt ngời đọc, tít kích thích có nhiều hình thức thể hiện: dùng

các từ “đắt”, câu cảm thán, câu hỏi/câu nghi vấn, câu bỏ lửng Ví dụ: Điện“

kế điện tử, có tin cậy không?” (báo TTTP.HCM ra ngày 3/6/2005), và Liên“

minh ma quỷ tại các dự án nghìn tỷ” (báo Thanh niên, ra ngày 31/3/2006)

Trong loạt bài điều tra về những khuất tất ở PMU18, báo TTTP.HCM đã

sử dụng rất thành công loại tít kích thích này tạo đợc ấn tợng đối với đông

đảo công chúng Báo TTTP.HCM cũng là tờ báo có tần số các bài điều tra sử

dụng loại tít này cao nhất:

- “Vì sao PMU18 hái ra dự án?“ ” ” (ra ngày 20/3/2006)

- “Những dự án đầy tai tiếng !“ ” ” (ra ngày21/3/2006)

- “Sai phạm nối tiếp sai phạm!” (ra ngày 22/3/2006)

- “Ôtô công đã cho m“ ợn nh” thế nào?” (ra ngày 23/3/2006).

- “Doanh nghiệp sân sau của Bùi Tiến Dũng“ ” ” (ra ngày 24/3/2006)

- “Bảo kê cho Công ty Bắc Nam” ” (ra ngày 25/3/2006)

- “Vẽ lại chân dung Bùi Tiến Dũng” (ra ngày 27/3/2006)

 Có thể thấy, so với loại tít thông báo, loại tít kích thích có dung lợngngắn hơn khoảng 10 chữ , tạo đợc hiệu quả cao hơn Tuy nhiên, nhiều ngờicho rằng nếu lạm dụng loại tít này sẽ khiến bài điều tra có nhiều yếu tố giậtgân, câu khách Theo chúng tôi, loại tít hay nhất và cũng khó “đặt” nhất đốivới các nhà báo là tít hỗn hợp

Tít hỗn hợp

Đúng nh tên gọi của nó, tít hỗn hợp là sự hoà hợp giữa hai loại tít thôngbáo và tít kích thích, tức là vừa cung cấp thông tin chính, vừa gợi trí tò mò.Loại tít này kết hợp đợc u thế của cả tít thông báo và tít kích thích So với

báo báo TTTP.HCM, báo Thanh niên sử dụng loại tít hỗn hợp này nhiều hơn

cả chiếm tới 62,5 % tổng số các bài điều tra trên cả hai tờ báo viết về các vụviệc, vụ án tiêu biểu

Tít hỗn hợp cấu tạo dới nhiều dạng, phổ biến nhất là dới hình thức câuhỏi, câu cảm, trích dẫn, câu bỏ lửng để gợi tò mò, tạo khoảng trống hấp

dẫn ngời đọc: Liên quan đến vụ án con bạc triệu đô Bùi Tiến Dũng: Vì“ “ ”

sao 4 vụ hình sự liên quan đến PMU18 trớc đây bị rơi vào quên lãng? ” (báo

Thanh niên, ra ngày 15/3/2006).

Báo TTTP.HCM cũng sử dụng những tít bài là câu cảm nh: Kết quả kiểm“

định điện kế cơ hiệu EMIC:Đo đếm không chính xác!” (báo TTTP.HCM, ra

ngày 29/12/2005), và Gắn điện kế điện tử: Khách hàng không muốn!“ ” (rangày10/6/2005)

 Loại tít hỗn hợp đợc báo Thanh niên sử dụng nhiều vì hàm lợng thông tin

cao lại có tính kích thích Tuy nhiên, hạn chế của loại tít này là quá dài

3.1.2 Tít phụ (hoặc đề phụ)

Sau tít chính (tựa đề), bài điều tra có thể có thêm các tít phụ nhằm thôngbáo một cách ngắn gọn những nội dung chính đợc trình bày sau đó Nhngkhông phải bài điều tra nào cũng phải có tít phụ, đó là trờng hợp bài điều tra

có tít chính khái quát đợc toàn bộ “cái thần” của bài viết

Qua thực tế khảo sát bài điều tra ở hai tờ báo TTTP.HCM và Thanh niên, chúng tôi nhận thấy các báo rất ít sử dụng tít phụ Báo Thanh niên có bài

điều tra: Mở rộng điều tra đ“ ờng dây cá độ bóng đá của Bùi Quang Hng: Bùi Tiến Dũng đã phân phát 108 chiếc xe ô tô đắt tiền cho ai?“ ” ” (ra ngày21/2/2006) Nếu nh tít chính thông báo nội dung chính yếu của bài điều tra,

đó là việc PMU18 dới “thời” của Bùi Tiến Dũng đã sở hữu tới 108 chiếc ô tô,

số xe này đợc phân phát tới những đâu? cho những ai? Các hớng điều tra củaCQĐT xoay quanh vấn đề này cũng đợc bài báo nêu ra Ngay sau tít bài là

một tít phụ: Thêm 2 con bạc nữa lọt vào tầm ngắm của CQĐT “ ” Tít phụ này

đa ra một thông tin bổ sung mà tít chính không nêu hết hoặc không muốnnêu ngay Bằng cách này, ngời đọc có thể tiếp nhận thông tin một cách thuậntiện, nhanh chóng

Báo TTTP.HCM số ra ngày 30/12/2005 cũng có bài điều tra: Diễn biến“

mới nhất vụ án bán độ tại Seagames 23: Quốc Vợng đã khai địa chỉ xuất“ ”

phát số tiền bán độ” Bài có một tít phụ Vụ án bắt giữ 4 cầu thủ mới đi đ“ ợc nửa chặng đ

 Một bài báo có thể có 2, 3 thậm chí 4 tít phụ, tuy nhiên trong số cácbài điều tra của hai tờ báo mà chúng tôi khảo sát thì không có bài báo nào sửdụng nhiều tít phụ nh vậy

3.1.3 Lời giới thiệu

Phần này thờng bị nhầm lẫn với phần sapô (phần mào đầu) của bài viết

Nó đợc dùng để giới thiệu xuất xứ, nguồn gốc, bối cảnh chính trị – xã hộicủa tác phẩm; đồng thời nêu những nội dung cơ bản nhất mà tác phẩm sẽtrình bày chi tiết Thông thờng, phần giới thiệu là công việc của biên tập viên

và đợc ghi là LTS (lời toà soạn) Do đó, nó cũng thể hiện quan điểm của toàsoạn trớc một vấn đề hay vụ việc nào đó

Trên báo TTTP.HCM, các bài điều tra luôn có phần giới thiệu Cùng với

tít bài, phần giới thiệu đợc u ái đặt ở ngay trang nhất của tờ báo, thu hút sựchú ý của độc giả từ cái nhìn đầu tiên Phần này đợc viết khá ngắn gọn vừa

tóm lợc đợc nội dung chính yếu của bài điều tra vừa tạo đợc ấn tợng với độcgiả:

Công ty Linkton (Singapore) đã trúng thầu cung cấp cả điện kế điện tử 1

“

pha (do Công ty Linkton sản xuất tại Singapore) và 3 pha (do Công ty Linkton mua của Công ty EDMI) cho Công ty Điện lực TP.HCM (CTĐLTP) Công ty Linkton đã sản xuất nh thế nào và tại sao đi lừa CTĐLTP? Từ toà soạn báo Tuổi trẻ (60A Hoàng Văn Thụ, Phú Nhuận, TP.HCM), phóng viên của Tuổi trẻ đã lên đờng đi Singapore để tìm hiểu sự thật.” (báo TTTP.HCM,

ra ngày 9/7/2005)

Trong nhiều trờng hợp, phần giới thiệu đợc thể hiện nh một tin vắn:

Ngày 7/6, trong công văn gửi các cơ quan chức năng và báo

giám đốc Công ty Điện lực TP.HCM khẳng định: điện kế điện tử Linkton“

Singapore đ ” ợc nhập từ Singapore Loại điện kế này cũng đã đợc phòng thí

nghiệm nớc ngoài thử nghiệm và cấp giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn quốc

tế Nhng thực tế nh thế nào? Nhóm phóng viên Tuổi trẻ đi tìm xuất xứ của

điện kế Linkton Singapore“ ” (báo TTTP.HCM, ra ngày 17/6/2005) Cách viết

này không chỉ có ý nghĩa thông báo mà còn gợi mở đợc vấn đề

Phần giới thiệu tốt sẽ có tác dụng thu hút sự chú ý của ngời đọc, vì thế

báo TTTP.HCM thờng có những lời giới thiệu khá hấp dẫn, có tính chất gợi

trí tò mò ở công chúng:

Ng“ ời ta đã làm gì để “u đãi điện kế điện tử Linkton trong cuộc đấu thầu”

quốc tế? Đối thủ của linkton đã bị loại nh thế nào?” (báo TTTP.HCM, ra

ngày 1/7/1005)

Đôi khi phần giới thiệu lại có cả yếu tố nhận định hay bình luận của ngời

viết nh trong đoạn sau: Không đợi đến nghi án bán độ tại Seagames 23“

đang gây bức xúc trong d luận, mà ngay từ Seagames 21 và hàng loạt giải

đấu lớn nhỏ trong nớc đã có mùi tiêu cực trong việc mua bán độ, dàn xếp“ ”

tỷ số giữa các trùm cá độ và những cầu thủ sẵn sàng bán mình Trong đó

có những trận đấu mà số tiền thắng cợc lên đến 3 tỷ đồng” (báo TTTP.HCM,

ra ngày 19/12/2005)

 Có thể thấy rằng, phần giới thiệu có tác dụng gây ấn tợng mạnh đốivới công chúng Nó cho ngời đọc biết tác phẩm sẽ nói về cái gì, vì thế sẽ

khiến họ tò mò muốn đọc hết tác phẩm So với báo TTTP.HCM thì báo

Thanh niên có rất ít bài điều tra sử dụng hiệu quả của phần giới thiệu

3.2 Sapô

Sapô còn gọi là phần mở đầu, lời mào đầu hay tít dẫn, có vai trò rất quantrọng trong việc thu hút sự chú ý của độc giả Theo chúng tôi, nên có sự phânbiệt sapô với lời giới thiệu vì nhiều bài báo có cả hai phần này Sapô là cáithần của bài báo đợc rút ra từ một đến vài câu nguyên văn trong bài báo hoặc

là sự tóm lợc nội dung chính của bài viết bằng một đến vài câu có sức hấp

dẫn ở báo TTTP.HCM, trong một số trờng hợp, sapô đợc dùng thay lời giới

thiệu hoặc có sapô mà không có lời giới thiệu

Chúng tôi đã tiến hành thống kê việc sử dụng phần sapô trong các bài

điều tra về ba vụ: Vụ điện kế điện tử, vụ án một số cầu thủ U23 VN bán độ

và vụ PMU 18 trên hai tờ TTTP.HCM và Thanh niên , dới đây là kết quả:

Đơn vị: bài

Bảng thống kê số bài báo có sử dụng sapô trong loạt bài điều tra trên báo

TTTP.HCM và Thanh niên năm 2005 và 2006

Dễ nhận thấy, đa số các bài điều tra của TTTP.HCM và Thanh niên đều

có sử dụng sapô, tỷ lệ này ở tờ Thanh niên là 83,3 %, ở TTTP.HCM tỷ lệ cao

hơn một chút là 86,8%

Có rất nhiều cách để “rút” sapô Điều này tuỳ thuộc vào khả năng sángtạo của từng tác giả Đây cũng là một nghệ thuật, vì sapô ảnh hởng tới tâm lýtiếp nhận của độc giả ngay từ phút đầu tiên Trong loạt bài điều tra màchúng tôi khảo sát, sapô có thể chia làm 2 dạng chính: sapô có tính chấtthông báo nội dung chính; sapô nêu vấn đề và gợi mở hớng giải quyết vấn

đề

3.2.1 Sapô có tính chất thông báo nội dung chính

Một bài điều tra thờng có rất nhiều thông tin và đầy ắp các sự kiện, sốliệu, việc “rút” sapô và in đậm (hoặc in nghiêng) sẽ giúp độc giả dễ dàng tiếpnhận và hiểu nội dung chính của bài báo Đó cũng là nhiệm vụ chính củasapô Ví dụ:

Theo nguồn tin

“ Thanh niên nắm đợc tối 19.3, số tiền mà Bùi Tiến Dũng, nguyên Tổng giám đốc PMU18 dùng để chạy án lên tới 500.000 USD Một nguồn tin khác cho rằng số tiền mà Dũng tổng huy động chiến hữu, bạn bè“ ”

hỗ trợ cho mình trong phi vụ tày đình này có thể còn nhiều hơn nữa Hiện tại, Cơ quan điều tra (CQĐT) chỉ mới làm rõ đợc 50.000 USD và gần một tỷ

đồng mà 3 cá nhân đã dùng để chạy cho Dũng “ ” ” (bài Liên quan đến vụ án“

con bạc triệu đô : Bùi Tiến Dũng đã dùng 500.000 USD để chạy án?

TTTP.HCM, ra ngày 20/3/2006) Sapô này đã khái quát đợc nội dung chính

của bài điều tra, đó là việc Dũng “tổng” đã dùng tiền để lo lót việc chạy áncho mình và cung cấp thông tin điều tra từ phía CQĐT Cụ thể số tiền ấy đợcdùng nh thế nào, những cá nhân nào có liên quan tới số tiền ấy và có mốiquan hệ ra sao với Dũng “tổng” thì độc giả phải tìm đọc ở phần nội dung bàiviết

Một ví dụ khác trên báo TTTP.HCM ra ngày 10/4/2006, bài “3 đời bộ

tr-ởng đều có chuyện với PMU 18 ,” tác giả đã đi thẳng vào nội dung chính ởphần sapô:

Trách nhiệm để xảy ra tiêu cực tại PMU18 không chỉ thuộc về Bộ tr

Bộ GTVT Đào Đình Bình mà còn liên quan tới hai đời Bộ trởng Bộ GTVT

tr-ớc là: ông Bùi Danh Lu và ông Lê Ngọc Hoàn Đã có căn cứ cho thấy cả hai

vị này đều có liên quan đến việc điều chuyển xe không đúng quy định ” Sapônày vừa có tính chất thông báo vừa nêu bật đợc nội dung chính của bài điềutra: trách nhiệm của hai đời Bộ trởng Bộ GTVT trớc đây với những tiêu cực ởPMU18 Cụ thể “trách nhiệm” ấy là gì thì ngời đọc có thể biết đợc ở phầnnội dung chính bao gồm: điều chuyển xe thiếu nguyên tắc và quản lý cán bộlỏng lẻo

Tuy nhiên Sapô không nhất thiết phải nêu nội dung chính của bài báo, nó

có thể chỉ thông báo một chi tiết hay một tình tiết quan trọng của bài điều

tra Trong bài Mở rộng điều tra đ“ ờng dây cá độ bóng đá của Bùi Quang ng: Bùi Tiến Dũng đã phân phát 108 chiếc xe ô tô đắt tiền cho ai?“ ” ”, báo

H-Thanh niên, ra ngày 21/2/2006, sapô chỉ thông báo việc CQĐT chính thức

niêm phong 7 chiếc xe mà PMU18 đã cho các đơn vị “mợn”:

Tính đến ngày 20.2, Cơ quan điều tra (CQĐT) Bộ Công an đã chính

phần mời thực tế xe cộ đã từng có ở PMU18 d” ới thời Tổng giám đốc Bùi Tiến Dũng”.

Tóm lại, loại sapô này có những cách viết nh sau:

- Thông báo nội dung chính của bài báo

- Khái quát nội dung của bài báo

- Thông báo một chi tiết hay tình tiết quan trọng của bài viết

3.2.2 Sapô nêu vấn đề và gợi mở hớng giải quyết vấn đề

Kiểu sapô này đặc biệt đợc hai báo TTTP.HCM và Thanh niên a dùng

trong các bài điều tra bởi u điểm của nó là kích thích sự tò mò, hấp dẫn ngời

đọc ở vị trí ngời đọc, bạn khó có thể bỏ quá những bài viết có sapô còn “bỏngỏ” nh thế này:

Ngay sau khi báo

“ Tuổi trẻ thông tin về những điện kế điện tử (ĐKĐT) do công ty Linkton Singapore trên hợp đồng là nhập nguyên chiếc nhng lại đợc sản xuất lắp ráp tại đờng Hồ Văn Huê (quận Phú Nhuận, TP.HCM), phóng viên Tuổi trẻ đã trở lại nơi này cùng một địa điểm khác và phát hiện thêm những điều bất thờng ” (bài Trở lại các cơ sở sản xuất điện kế Linkton“ “ ”

Singapore”, báo TTTP.HCM ra ngày 25/6/2005) Dấu chấm lửng đặt ngay

sau “những điều bất thờng” chính là sự hứa hẹn ngầm giữa tác giả với ngời

đọc về những điều tra khám phá bất ngờ đằng sau những chiếc ĐKĐT “nhập

khẩu” kia Cũng về vụ điện kế điện tử này, báo TTTP.HCM thờng có những

đoạn sapô gợi mở vấn đề:

Trong quá trình tham dự thầu, Linkton Singapore đ

kém chất lợng?”, báo TTTP.HCM ra ngày 13/7/2005) Bằng cách đặt câu hỏi

nh vậy, sapô đã gợi mở hớng suy nghĩ cho ngời đọc đồng thời “thông báo” ớng điều tra chính của bài báo này

h- Đánh giá chung: Sapô là một trong những điểm thành công trong các

loạt bài điều tra của hai tờ TTTP.HCM và Thanh niên, không chỉ đem lại cái

nhìn khái quát nội dung chính cho bài viết mà sapô còn tạo đợc ấn tợngphong cách về hai tờ báo đối với độc giả

3.3 Phần giải quyết vấn đề

Có thể nói phần giải quyết vấn đề là trọng tâm của bài điều tra, là nơi tácgiả thể hiện quan điểm, chính kiến, chủ đề t tởng của mình và tất cả những tliệu có đợc trong cả quá trình điều tra, nghiên cứu Vì vậy, các tác giả đềudùng nhiều chứng cứ có sẵn trong các tài liệu để sắp xếp, trình bày một cáchlôgíc các sự kiện Tuy nhiên, tùy tính chất khác nhau cũng nh sự phức tạphay đơn giản của từng vụ việc khác nhau mà tác giả thể hiện quan điểm cụthể của mình trong bài viết cũng nh sắp xếp kết cấu trong bài viết sao chophù hợp nhất

Các bài điều tra trên báo Thanh niên thờng đợc viết nh một bài văn dài

dung lợng trung bình (81% các bài điều tra dung lợng dới 2000 từ) Trong

khi đó, bài điều tra trên báo TTTP.HCM thờng đợc viết theo các luận điểm,

có sử dụng tít xen, (mỗi tít xen là một luận điểm) Dới đây, chúng tôi đãthống kê các bài báo có sử dụng tít xen trong loạt bài điều tra về ba vụ án củahai tờ báo này:

Nhìn vào bảng thống kê có thể thấy rõ cả hai tờ báo đều chú trong việc sử

dụng tít xen để chia ý, phia phần trong bài điều tra, ở báo TTTP.HCM tỷ lệ này gần nh tuyệt đối (89,5%), còn báo Thanh niên rất hạn chế (52,4%) Chúng tôi đánh giá đây là u thế của báo TTTP.HCM so với báo Thanh niên.

Tít xen tơng ứng với các ý, các luận điểm nhờ thế bài điềut tra sẽ trở nên rõràng và mạch lạc hơn

* Các bài điều tra không sử dụng tít xen

Trớc tiên, chúng tôi sẽ tìm hiểu các bài điều tra không sử dụng tít xen ởhai tờ báo này Thông thờng đây là những bài điều tra có dung lợng nhỏ (dới

1000 từ) Trong các bài điều tra này, tác giả cũng tiến hành trình bày, phântích làm rõ vụ việc thông qua những chứng cứ, chứng lý rõ ràng và sắp xếp,

tổ chức dữ kiện theo một trình tự lôgíc Việc tổ chức cấu trúc tác phẩm nhvậy là tuân theo sự quy định của thể loại.

Nh trong bài Công ty Điện lực và ng“ ời tiêu dùng – Ai bị lừa?” (báo

Thanh niên, số ra ngày 27/6/2005) Một mặt, tác giả phản ánh thực trạng:

( ) những ngời dân ở quận 9 và các quận huyện khác phát hiện tiền điện trảnhiều quá, khiếu nại lên điện lực Thủ Thiêm (quản lý địa bàn quận 2, 9) Mặt

khác, đa ra ý kiến của Công ty Điện lực TP.HCM: cho rằng ĐKĐT chạy“

chính xác hơn điện kế cơ, và ĐKĐT đợc đa vào sử dụng là hàng nhập khẩu ”

Để khẳng định , “ai đúng ai sai”, tác giả đã đa ra chi tiết có tính chất khẳng

định: Sở Công nghiệp TP.HCM (cơ quan chịu trách nhiệm quản lý nhà n“ ớc

về sử dụng điện trên địa bàn TP.HCM) đã làm việc với Công ty Điện lực TP.HCM và bớc đầu kết luận việc lắp đặt và tồn tại của 260.000 cái ĐKĐT

là không hợp pháp Theo Sở Công nghiệp TP.HCM, Công ty Điện lực TP.HCM đã vi phạm nghiêm trọng Pháp lệnh Đo lờng, qua hành vi: không thực hiện đăng ký kiểm định ĐKĐT theo quy định nhà nớc và mẫu ĐKĐT cha đợc phê duyệt ( )” Cũng để phản bác lại lời “nguỵ biện” của ông Lê

Văn Hoành, Phó Giám đốc phụ trách kinh doanh Công ty Điện lực TP.HCMrằng ĐKĐT là hàng “nhập khẩu” tác giả đã phân tích:

Thông th

“ ờng một mặt hàng nhập khẩu thì bộ hồ sơ nhập khẩu gồm: tờ khai hải quan, biên lai nộp thuế, giấy chứng nhận xuất xứ, hãng tàu vận chuyển Còn trong trờng hợp nhập linh kiện về để lắp ráp thành sản phẩm hoàn chỉnh thì sản phẩm này phải đợc đa đi đăng ký chất lợng ở cơ quan chức năng Rà soát lại đờng đi của những chiếc ĐKĐT do Công ty Linkton Singapore sản xuất từ KCN Cát Lái (Q.2) đến nhà dân, đã hé mở nhiều

–

khả năng Công ty Điện lực TP.HCM vi phạm một số quy định về thủ tục xuất nhập khẩu.”

Cũng trên báo Thanh niên, bài điều tra Liên quan đến vụ án con bạc“ “

triệu đô Bùi Tiến Dũng: Vì sao 4 vụ hình sự liên quan đến PMU18 tr” ớc đây

bị rơi vào quên lãng? ,” số ra ngày 15/3/2006 có dung lợng gần 1500 từ nhngkhông hề sử dụng tít xen Bốn vụ án mà tác giả nêu ra trong bài báo là:

- Năm 1999, ông Trần Ngọc Hải, nhân viên phòng kế hoạch PMU18

bị 2 thanh niên chém nhiều nhát cảnh cáo vào đầu, vào xe máy rồi bỏ chạy

ông Ngọc hải phải vào việc chữa trị với tỷ lệ thơng tích là 8% Sau vụ này,

ông Hải đã xin chuyển công tác sang cơ quan khác

- Năm 2002, ông Đỗ Ngọc Trung, Trởng phòng kỹ thuật củaPMU18 cũng bị 2 thanh niên lạ mặt đi xe máy đuổi theo dùng dao chémnhiều nhát vào lng, vào cả vai trái Tỷ lệ thơng tật là 11 % Sau đó, ôngTrung cũng xin chuyển công tác từ PMU18 sang cơ quan khác

Trớc đó có hai vụ gây rối trật tự công cộng có liên quan tới các quan củaPMU18:

- Năm 1994, một nhóm ngời của PMU18 gồm Nguyễn Việt Tiến,Bùi Tiến Dũng cùng cấp dới đi 2 chiếc ô tô đổ bộ vào ăn nhậu tại nhà hàngkaraoke Thu Hằng ở số 2 đờng Bởi, Q.Ba Đình, HN Tại đây đã diễn ra vụ xôxát giữa chủ quán và nhóm ngời ở PMU18 khiến ông Nguyễn Văn Hiền bịgãy 2 răng cửa

- Năm 1996, tại một nhà hàng phở ở phố Nguyễn Du, P.Bùi ThịXuân, Q.Hai Bà Trng, một nhóm ngời của PMU18 (Nguyễn Việt Tiến, BùiTiến Dũng), một vụ xô xát lớn giữa quan khách PMU18 và đám thanh niên

do trêu chọc gái, dẫn tới việc cơ quan công an phải tới can thiệp

Cả bốn vụ án trên đều bị “chìm” vào quên lãng Và nguyên nhân mà báo

Thanh niên tìm ra là vì tất cả các nhân vật trong các vụ án này đều liên quan

tới các quan chức của PMU18 ông Hải và ông Trung là những ngời đanglàm việc tại PMU18, có mâu thuẫn ở nội bộ cơ quan Họ bị đánh cảnh cáocho nên dù CQĐT có vào cuộc để điều tra thì do thơng tật không đủ lớn nêncơ quan công an không khởi tố! Còn những vụ xô xát đánh lộn của cácquan PMU18 ở bàn nhậu mà không bị xử lý, tác giả không đa ra lời giảithích nhng với cách đặt vấn đề nh vậy ngời đọc có thể hiểu đợc vì đã “có lời”của các quan PMU18 nên công an phờng đã bỏ qua

Các bài điều tra của báo TTTP.HCM thờng có tít xen, hệ thống luận

điểm rất rõ ràng, nhng có một số trờng hợp bài điều tra với dung lợng gần

2000 từ mà không có tít xen nào Ví dụ nh bài Các tuyển thủ U23 VN đã“

bán độ nh thế nào?” số ra ngày 23/12/2005 Để làm rõ luận điểm chính đợc

nêu trong phần tít bài, tác giả đã miêu tả lại cuộc họp kín của Quốc Vợng,Hải Lâm, Văn Trơng, Văn Quyến, Bật Hiếu, Phớc Vĩnh, Quốc Anh tạiBacolod, Philipine Vợng là ngời đợc giao việc thực hiện kế hoạch kiếm tiền

từ cá độ bóng đá Các cầu thủ kia góp tiền để cho Vợng cá độ vì anh có quen

thân một số tay cầm bóng độ Một chi tiết khác cũng đợc nêu ra: Tr“ ớc khi

trận đấu (VN – Myanmar) diễn ra, V ợng đã điện thoại về thành phố Vinh, Nghệ An cho một đối tợng cá độ bóng đá sừng sỏ để đặt cợc ” Nh vậy cùngvới quyết định khởi tố của CQĐT , tác giả đã có căn cứ rõ ràng đây là vụ bán

độ của các cầu thủ U23

 Với những bài điều tra đề cập tới vấn đề không quá phức tạp, tác giảkhông dùng tít xen Tuy nhiên, cấu trúc này không hấp dẫn ngời đọc, họ rất

dễ “nản” khi đọc Theo chúng tôi, do đặc thù của một bài điều tra là phảichuyển tải các sự kiện, chi tiết, số liệu chính xác, cụ thể nên nhà báo cần có

sự sắp xếp sự kiện thành từng “nhóm”, tổ chức bài báo theo các luận điểm có

sử dụng tít xen rối mới tiến hành phân tích, mổ xe vấn đề

* Các bài điều tra có sử dụng tít xen

Bài điều tra là một tác phẩm chính luận báo chí đợc tổ chức theo hệ thốngluận điểm, luận cứ, luận chứng Với những bài báo có nhiều luận điểm, tácgiả thờng sử dụng tít xen giúp cho bài viết mạch lạc, rõ ràng, có trọng tâm

Sở dĩ các bài điều tra trên hai tờ TTTP.HCM và Thanh niên đợc nhiều ngời

tìm đọc ngoài lý do đây là hai nguồn thông tin chính xác, cập nhật thì còn vì

độc giả a thích phong cách viết điều tra của hai tờ báo này: lập luận lôgíc,luận điểm rõ ràng, chứng cứ xác thực Đặc biệt các bài điều tra của báo

TTTP.HCM có dung lợng khá lớn (trên 2000 từ) nhng vẫn hấp dẫn ngời đọc,

đó là nhờ việc sử dụng có hiệu quả tít xen

89,5% các bài điều tra của TTTP.HCM có sử dụng tít xen, trung bình mỗi

bài báo có ít nhất 2 tít xen/bài, cá biệt có những bài sử dụng tới 4 tít xen nh

bài Những dự án đầy tai tiếng“ “ ” (TTTP.HCM, ra ngày 21/3/2006):

- Thi công gần 34 km đờng, thất thoát hơn 49 tỷ đồng

- Thay đổi vật liệu xây dựng

- ép tiến độ cầu Phả Lại

- Lấy tiền nguồn này chi cho việc khác.

Mỗi tít xen có ý nghĩa là một luận điểm, các luận điểm có sự độc lập tơng

đối với nhau nhng cùng tập trung làm rõ chủ đề chính của bài báo Vậy đểlàm sáng tỏ nội dung các luận điểm, cần phải có các luận cứ Đó là nhữngchi tiết, những sự kiện làm bằng chứng chứng minh cho các luận điểm đãnêu Tác giả có thể sử dụng một hoặc nhiều luận cứ Trong bài viết trên, tác

giả đã nêu lên một luận cứ để chứng minh cho luận điểm thứ 3: Cũng dự“

án QL18, trong khi thi công đoạn Bắc Ninh – Chí Linh (Hải D ơng) , hai nhà thầu là Tổng công ty xây dựng Bạch Đằng và Công ty Samwhan (Hàn Quốc) đã tự ý thay đổi thiết kế vật liệu của công trình từ cát vàng sang cát

đen ” Góp phần làm nên sự toàn vẹn của luận cứ là những cứ liệu khác nhau:

Các chuyên gia nhận định đây chính là một cách để nhà thầu bỏ túi riêng

nguồn kinh phí thi công công trình ,” cứ liệu thứ hai lại tiếp tục bổ sung cho

cứ liệu thứ nhất: Theo phê duyệt dự án, giá cát vàng là 54.000 đồng/m“ 3

nh-ng khi chuyển sanh-ng cát đen chỉ còn 38.000 đồnh-ng/m 3 Nhà thầu mua chỉ 7000

8000 đồng và vận chuyển về đến chân công trình cộng với quá trình lu,

Báo Thanh niên trong bài Trách nhiệm của ông Phó đoàn Lê Thế Thọ“

đến đâu?” (báo Thanh niên , ra ngày 15/12/2005) cũng có 3 tít xen là 3 luận

điểm:

- Bị nghi vấn tiêu cực vẫn đi Seagames

- Bỏ mặc đội tuyển

- “Chống l ng cho cầu thủ đòi tiền th” ởng.

Với luận điểm thứ hai, tác giả đa ra 3 luận cứ:

- Các buổi tập của đội tuyển ông Thọ gần nh không đi theo

- Ông Thọ ở Bacalod nhng không làm gì: chỉ đạo đội tuyển thì khôngthấy, góp ý cho ông Riedl cũng không, theo dõi giám sát công tác quản lý

đội cũng rất qua loa

- Chỉ một ngày sau trận VN thắng Myanmar, ông đã bay đi Manila ( ).Cha hết, hôm sau lẽ ra cần quay về sớm với đội U23 thì ông Thọ lại đixem điền kinh ở sân Rizal Memorial, rồi chơi thêm một ngày ở Manila nữamới quay về Bacalod

Ngoài ra, tác giả còn lập luận: Là Phó đoàn TTVN tại Bacalod cần phải“

nắm sát tình hình đội U23 – nhất là sau khi chính ông Thọ từng phát biểu rằng một số cầu thủ U23 thi đấu dới mức bình thờng trong trận thắng

Myanmar, thì nhiệm vụ của ông là hết sức quan trọng khi cần ở lại để tìm hiểu dấu hiệu bất thờng đó Hơn thế, lúc đó bóng chuyền, quyền anh bắt đầu thi đấu thì cũng cần có mặt Phó đoàn TTVN để động viên lắm chứ! ” Cũngcần nói rõ, trong bài điều tra, các chi tiết, sự kiện là yếu tố quan trọng cấuthành nên nội dung cụ thể của bài báo, đây chính là những chứng cứ, chứng

lý rõ ràng nhất để chứng minh cho luận điểm hoặc kết luận của tác giả Tiếp tục làm rõ thái độ thiếu trách nhiệm của ông Phó đoàn Lê Thế Thọ

tại Bacalod, tác giả tập trung phân tích luận điểm : Chống l“ ng cho cầu thủ”

đòi tiền thởng” Đầu tiên, tác giả đa luận cứ Phó chủ tịch LĐBĐVN Lê“

Hùng Dũng khi trả lời phỏng vấn đã nói rõ rằng: Một số cầu thủ U23 đã có“

những đòi hỏi thái quá khi hoạnh hoẹ LĐ về tiền thởng Họ làm vậy vì chác chắn có ngời ở phía sau chống lng ” Và sự thật là có việc các cầu thủ bứcxúc vì vụ tiền thởng qua việc trích dẫn lời của một tuyển thủ và ông Tổng

Th ký LĐBĐVN Trần Quốc Tuấn Còn với chi tiết có ng“ ời ở phía sau chống lng”, để chứng minh ngời đó là ông Lê Thế Thọ, tác giả viết: ( )“

thay vì cần phải có ý kiến với đội để trấn an t tởng thì lại yêu cầu Tổng th ký Trần Quốc Tuấn nên gấp rút giải quyết vụ tiền nong chứ không thì e rằng cầu thủ sẽ không đá hết mình trong trận chung kết (!) ”

 Nh vậy, không chỉ làm cho bài điều tra trở nên rõ ràng, mạch lạc, títxen còn giúp ngời đọc có cài nhìn vấn đề từ nhiều chiều, nhiều góc độ bởimỗi tít xen là một ý nhỏ trong bài báo

TTTP.HCM không những có tỷ lệ bài điều tra sử dụng tít xen cao nhất mà

hệ thống tít xen cũng rất đa dạng về hình thức thể hiện:

 Tít xen ẩn dụ: Công ty gia đình xuyên quốc gia “ ” (số ra ngày

11/7/2005), PMU18 thừa xe nên cho m“ ợn dài ngày” (số ra ngày

17/2/2006), “Siêu ban” PMU18” (ra ngày 20/3/2006)

 Tít xen trần thuật: Phà Minh Châu vừa chạy đã h“ ” Quốc lộ 2 xuống , “

cấp sau ba tháng sử dụng” (số ra ngày19/1/2006); Dọn sạch văn phòng“

Linkton Vina tại Hồ Văn Huê” (25/6/2005); Cầu Hàm Rồng: vừa thất thoát“

tiền tỷ, vừa lún sụt” (số ra ngày 22/3/2006)…

 Tít xen có cấu trúc bỏ lửng: Khởi đầu bằng việc đi dựng rạp“ ” (số ra

ngày 25/3/2006), Một nhà hai công ty“ ” (ra ngày 4/7/2005), Công ty “

không văn phòng!” (ra ngày 9/7/2005)

 Tít xen dạng câu hỏi/nghi vấn: Ai m“ “ ợn xe?” ” (ra ngày 22/3/2006),

Có oan thật không?

“ ” (ra ngày 6/4/2006), Chệnh lệch trên 99 tỷ đồng rơi“

vào túi ai?” (ra ngày 13/7/2005)…

 Tít xen sử dụng ngôn ngữ dân gian và văn học: Trăm sông đều đổ ra“

biển ” (ra ngày 5/7/2005), 1.001 lý do để muợn xe“ ” (ra ngày 23/3/2006)

 Tít xen có sử dụng con số ấn tợng: Thi công gần 34 km đ“ ờng, thất thoát hơn 49 tỷ đồng!” (ra ngày 21/3/2006), Vốn 3,75 tỷ, thi công công“

trình hàng chục tỷ” (ra ngày 24/3/2006),

 Tít xen trích dẫn: Chúng tôi không thể khẳng định bất cứ điều gì!“ ” (ra

ngày 11/7/2005), Hải quan TP.HCM: Công ty Linkton chỉ nhập linh kiện“ “ ”(ra ngày 17/6/2005)

* Box dữ liệu

Bài điều tra về các vụ án hình sự, án kinh tế luôn đầy ắp thông tin cũng

nh các khía cạnh khác nhau để nhà báo khai thác Trên báo in, do diện tíchmặt báo hạn hẹp, mỗi bài viết lại rất dài, bề bộn số liệu, chi tiết thì cách làmhiệu quả nhất là trích, tách những phần dữ liệu đó ra thành những ô, hộpriêng nhng vẫn là bộ phận hữu cơ của bài báo Đây là kênh thông tin quantrọng và đặc biệt dễ hiểu, dễ quan sát, mang lại hiệu quả cao cho bài viết khithể hiện nội dung

Vụ điện kế điện tử ở TP.HCM, vụ một số cầu thủ U23 VN bán độ hay vụPMU 18 là những vụ án đợc nhiều ngời quan tâm nhất từ giữa năm 2005 trởlại đây Bài điều tra về các vụ án này luôn chứa đựng nhiều thông tin, nhiều

sự kiện, nếu tham lam nhồi nhét tất cả các thông tin ấy vào một bài viết sẽkhiến độc giả “bội thực” Phơng pháp xử lý thông tin bằng cách đa vào cácbox giúp ngời đọc nắm bắt đợc nhiều thông tin, thuận tiện và cũng hấp dẫnhơn

Dới đây, chúng tôi đã tiến hành thống kê các bài điều tra trên hai báo TTTP.HCM và Thanh niên:

Tỷ lệ trung bình 0,8 box/bài 0,5 box/bài

Bảng thống kê tình hình sử dụng box dữ liệu trong loạt bài điều tra trên báo

TTTP.HCM và Thanh niên năm 2005 và 2006

Nhìn vào bảng số liệu có thể thấy mức độ sử dụng box dữ liệu ở hai tờ

báo là khá cao, cao nhất là báo TTTP.HCM.

Nội dung và hình thức các box dữ liệu đều phong phú phù hợp với nộidung, mục đích thông tin của bài báo:

Box có “tên”: Các dấu mốc hoạt động của công ty gia đình xuyên quốc“ “

gia” (bài Linkton “ – Công ty gia đình xuyên quốc gia , ” báo TTTP.HCM ra

ngày 11/7/2005) Nội dung của box là liệt kê 11 mốc thời gian thành lập cáccông ty thành viên trong hệ thống “công ty xuyên quốc gia”: Công tyLinkton Singapore, Công ty Linkton Building Materials, LinktonTechnologies

Box có nội dung nh một tin vắn: Từ 5-7 bắt đầu kiểm tra các vấn đề liên“

quan điện kế điện tử ” (bài Đằng sau những cuộc đấu thầu ,“ ” báo

TTTP.HCM, ra ngày 1/7/2005) Nội dung của box thông báo thời điểm kiểm

tra điện kế điện tử 1 pha ở Công ty Điện lực TP.HCM, nội dung làm việc của

đoàn kiểm tra bao gồm: kiểm tra thủ tục pháp lý, chất lợng ĐKĐT, giảiquyết khiếu nại của khách hàng và đề xuất biện pháp xử lý Box này có tácdụng bổ sung thêm thông tin cho bài viết

Box không có tên: bài Bắt khẩn cấp Quốc Anh và Bật Hiếu ,“ ” báo Thanh

niên, ra ngày 29/12/2005 có box thông tin nằm ở góc bên phải cuối bài báo.

Đây là phần thông tin cho biết thái độ đau xót của ngời trong cuộc cụ thể làngời HLV đã dẫn dắt đội U23 VN thi đấu tại Sea games 23

Ngoài ra, một số box không có tên nhng làm nhiệm vụ tóm tắt nội dung

thông tin trong toàn bài viết Bài Liên minh ma quỷ tại các dự án nghìn tỷ“ ” ”

– báo Thanh niên , số ra ngày 31/3/2006 đã khái quát lý do làm thế nào để

ông tổng giám đốc một ban quản lý dự án PMU18 lại có nhiều tiền để ănchơi, hối lộ, làm cách nào những đồng tiền đó chui vào túi những ngời nhBùi Tiến Dũng, lọt qua tất cả những “hàng rào” pháp lý hiện hành Đó là vìPMU18 đã trở thành một “liên minh ma quỷ” giữa chủ đầu t với các nhà thầu

và công ty “sân sau”, trong sự bất lực vô trách nhiệm “nhắm mắt làm ngơ”của Bộ Giao thông vận tải

 Tóm lại, việc sử dụng box dữ liệu linh hoạt trên báo in đã mang lạinguồn thông tin nhiều chiều, nhiều góc độ, nhiều khía cạnh Với các box dữliệu, ngời đọc cảm thấy dễ chịu hơn khi đọc bài điều tra, trang báo cũng trởnên thoáng hơn, bắt mắt hơn rất nhiều

3.4 Phần kết luận

Trong phần kết luận, tác giả có điều kiện thể hiện chính kiến củamình, cũng là nơi ngời đọc chờ đợi xem kết thúc của vấn đề ra sao Mặtkhác, nó còn có tính định hớng giúp độc giả có những suy nghĩ đúng, phùhợp với ý đồ của tác giả Có rất nhiều cách viết kết luận khác nhau:

Đặt câu hỏi để khẳng định và “chốt” lại vấn đề Ví dụ phần kết luận trong

bài Những vụ đấu thầu bất th“ ờng ở Công ty điện lực TP.HCM” (báo Thanh niên, ra ngày 26/8/2005), sau khi phân tích một sự thật “công ty băng keo lại

trúng thầu thiết bị điện”, tác giả đã kết luận:

Làm thế nào để một công ty sở tr

“ “ ờng về mua bán băng keo, decal lại”

trúng thầu cung cấp thiết bị điện? Lại thêm một điều đáng lu ý nữa khi trong Công ty Khoa Huân có một thành viên rất đặc biệt: ông Lê Minh Vũ, con trai ông Lê Văn Hoành! Câu hỏi trên dờng nh đã đợc giải đáp ” Đâykhông phải là một kết luận bỏ ngỏ, sau khi đặt ra câu hỏi, tác giả đã khẳng

định: có sự liên kết “một nhà” giữa Công ty Điện lực TP.HCM với Công tyKhoa Huân trong vụ đấu thầu thiết bị điện vì thành viên ban giám đốc củaKhoa Huân chính là con trai của ông Lê Văn Hoành, Phó Giám đốc phụtrách kinh doanh Công ty Điện lực TP.HCM

Hoặc đa ra ý kiến đề xuất, kiến nghị nh trong bài Điện kế điện tử, tin“

cậy không?” (ra ngày 3/6/2005) Sau khi phân tích 3 luận điểm: Những“

khoản tiền điện trên trời rơi xuống? , Đã quan liêu còn hù doạ! và Vừa” “ ” “

đá bóng, vừa thổi còi ,” tác giả đã kết luận và đa ra những đề xuất đối vớingành điện lực TP.HCM nh sau:

Nhiều khách hàng yêu cầu ngành điện phải nhanh chóng giải quyết

“

các khiếu nại, thắc mắc của nhân dân Với điện kế thay mới phải đợc một

đơn vị trung gian kiểm định Trờng hợp cha thể kiểm tra chất lợng, số lợng lớn điện kế thì trớc mắt nên thay những điện kế quá hạn sử dụng, không nhất thiết phải thay đồng loạt nh hiện nay.” Nói riêng về vụ điện kế điện tử này, TTTP.HCM là tờ báo đầu tiên có những loạt bài điều tra mang tính phát hiện

vấn đề, thể hiện rất rõ ý kiến, qua điểm của toà soạn Bắt đầu từ bài viết kểtrên

Hay nh vụ PMU18, trong bài “Những dự án đầy tai tiếng” (báo

TTTP.HCM, ra ngày 21/3/2006) , tác giả có nhận định rất sắc sảo:

PMU18 tự tung tự tác khi lấy nguồn kinh phí giải phóng mặt bằng để

túi riêng không nộp vào ngân sách nhà n” ớc theo quy đinh.”

Trong nhiều trờng hợp do tính chất phức tạp của vấn đề, cha thể có sựgiải đáp thoả đáng, tác giả có thể kết luận bằng cách nêu lên một loạt câu hỏitheo hớng vừa hỏi vừa gợi ý để cả ngời đọc và các cơ quan chức năng cùng

xem xét Đó gọi là cái kết “mở” cũng đợc báo TTTP.HCM và Thanh niên sử

dụng nhiều vì vấn đề mà các bài điều tra của hai tờ báo này phản ánh thờng

có tính phát hiện, nhiều khi chính nhờ điều tra của hai tờ báo này mà cơ quan

điều tra đã “vào cuộc” Lấy ví dụ nh bài Những chuyện mờ ám trong vụ lắp“

đặt điện kế điện tử” (báo Thanh niên, ra ngày 6/7/2005), sau khi đa ra những

chi tiết chứng minh là có sự “mờ ám”, tác giả kết luận:

Vấn đề quan trọng cần làm rõ là ai đã chỉ đạo cho việc lắp đặt ĐKĐT

“

có các thông số khác biệt với chiếc ĐKĐT mẫu mà Công ty Linkton mang đi

đấu thầu? Nếu Công ty Linkton tự làm thì họ sẽ hởng lợi ra sao? Còn nếu Công ty Điện lực TP.HCM chủ xị thì số tiền chệnh lệch do chiếc ĐKĐT“ ”

thần kỳ kia mang lại đã rơi vào túi ai?

Hoặc không cần đa ra câu hỏi nhng tác giả vẫn có những kết luận gợi mởvấn đề nhằm giới thiệu nội dung bài điều tra sau đó:

Không có quan hệ ruột thịt với Thứ tr

Tiến Dũng đã có những mối quan hệ đặc biệt với sếp khi còn là chánh văn“ ”

phòng của PMU18 Từ đó, những dự án hái ra tiền đã đ“ ” ợc hình thành ”

(báo TTTP.HCM, bài Vì sao PMU18 hái ra dự án? ,“ “ ” ” ra ngày 20/3/2006) Những dự án ấy là gì? Quy trình “rút ruột” công trình của các quan chứcPMU18 nh thế nào? Độc giả sẽ đợc biết tờng tận ở kỳ sau với bài điều tra

“Những dự án đầy “tai tiếng” ở số báo sau

 Tổng hợp chung những bài điều tra trên các báo TTTP.HCM và

Thanh niên, có thể nhận thấy, các tác giả đã có những cách kết luận nh sau:

- Đa ra thông điệp nhằm tranh thủ rộng rãi d luận xã hội