Vị trí của mạc phủ tokưgawa trong lịch sử phong kiến nhật bản

Trong quá trình học tập, tìm hiểu xã hội trung đại Nhật Bản Các Mác đã bị thu hút, thôi thúc nghiên cứu quá khứ của Nhật Bản “Nhật Bản với tổ chức chiến hữu ruộng đất thuần tuý phong kiế

Trêng §¹i häc Vinh khoa lÞch sö

- -Lª thÞ thu trang

vÞ trÝ cña m¹c phñ tokgawa trong lÞch sö phong kiÕn

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất tới thầy giáo GVC-Th.S Phan

Hoàng Minh đã tận tình hớng dẫn, giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình chọn

và thực hiện đề tài này

Trong quá trình tiến hành đề tài, còn đợc sự hớng dẫn, góp ý của qúythầy cô giáo trong khoa cùng các bạn đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên: Lê Thị Thu Trang

K42E 2– Lịch sử Lịch sử

2.2.1 Nh÷ng chuyÓn biÕn vÒ kinh tÕ n«ng nghiÖp, thñ c«ng nghiÖp,

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Nhật Bản ngày nay trong con mắt mọi ngời là biểu tợng “Con rồng châu

á”, điều đó đợc thể hiện ngay trên nớc Nhật với một nền kinh tế vững chắc vàmột xã hội phát triển

Chính sự phát triển của nớc Nhật Bản nh vậy nên ngời ta không chỉ ớng tới tơng lai mà còn luôn nhìn về quá khứ để hiểu sâu sắc hơn cuội nguồndân tộc Nhật, căn nguyên cả sự phát triển qua các thời kỳ lịch sử Ngay từ thế

h-kỷ XVI Nhật Bản đã trở thành đối tợng thu hút sự quan tâm, nghiên cứu củanhiều học giả trên thế giới

Trong quá trình học tập, tìm hiểu xã hội trung đại Nhật Bản Các Mác đã

bị thu hút, thôi thúc nghiên cứu quá khứ của Nhật Bản “Nhật Bản với tổ chức

chiến hữu ruộng đất thuần tuý phong kiến và nền kinh tế tiểu nông phát triển rộng rãi đã cho chúng ta một hình ảnh của châu Âu thời trung đại đúng đắn hơn nhiều so với tất cả các quyển sử của chúng ta vốn thấm quá sâu nặng nh-

ng thiên kiến t sản” [10, 722].

Nét khác biệt của Nhật Bản đối với các nớc đó là quá trình hình thành,tồn tại và phát triển của chế độ phong kiến quân sự Từ chính sách phân phongruộng đất trong cải cách Tai ca, quá trình tập trung ruộng đất vào tay quý tộc

địa chủ dẫn đến trang viên ra đời, tầng lớp “Võ sĩ” cùng bậc thang đẳng cấpphong kiến quân sự hình thành tạo cơ sở kinh tế, xã hội cho sự ra đời Mạcphủ ở Nhật Bản Nơi chính quyền phong kiến song song tồn tại với chínhquyền Thiên hoàng làm cho xã hội phong kiến Nhật Bản hàm chứa những đặctrng chung của thế giới phơng Đông và phơng Tây Đây là lý do tôi chọn đề

tài “Vị trí của Mạc phủ Tokgawa trong lịch sử phong kiến Nhật Bản”

Lựa chọn, thực hiện đề tài này chúng tôi không tham vọng phát hiệntìm hiểu cái gì mới mẻ mà xác định là bớc đầu tập dợt làm quen với nghiêncứu khoa học nhằm nâng cao hơn tri thức, nắm chắc hơn khoa học cơ bản,

đồng thời nhấn mạnh hơn những nét đặc trng của Nhật Bản cổ trung đại trongvòng quay chung của lịch sử nhân loại, góp phần vào hành trang vì sự nghiệpmai sau

Do năng lực có hạn, lại là bớc đầu tiên tập dợt nghiên cứu khoa học nên

đề tài của tôi hẳn có nhiều thiếu sót, mong đợc quý thầy cô, cùng các bạn

đồng nghiệp chỉ bảo và trao đổi

2 Lịch sử vấn đề

Lịch sử phong kiến Nhật Bản tồn tại và phát triển trong khoảng thờigian khá dài từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIX Đây là giai đoạn lịch sử thu hútkhá nhiều nhà nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực với những đề tài hấp dẫn, có giátrị khoa học thực tiễn, mang ý nghĩa giáo dục Nhng mỗi đề tài thể hiện những

góc độ khác nhau Phải nói rằng bộ sách Lịch sử Nhật Bản (gồm 3 tập) do Lê

Năng An dịch - NXB KHXH - Hà Nội 1994, đã giới thiệu một cách tổng quátnhất toàn cảnh thời kỳ phong kiến Nhật Bản từ đầu đến khi dệt vong (1868)

Bộ sách này đã giới thiệu mọi khía cạnh trong xã hội phong kiến vớiphơng pháp thông sử song cha đi sâu, cụ thể về đặc điểm của chế độ phongkiến quân sự Nhật Bản nói chung Nhng lại là đề tài cơ bản cho việc thamkhảo, tìm hiểu về chế độ phong kiến Nhật Bản cổ trung đại

Bên cạnh đó, một dạng nghiên cứu khác cũng có đụng chạm đến kinh

tế, xã hội của các thời kỳ Mạc phủ đó là cuốn Lịch sử kinh tế các nớc ngoài

Liên Xô - NXB KHXH - Hà Nội 1978, tác giả chỉ nhắc đến kinh tế - xã hội

thời kỳ phong kiến Nhật Bản để so sánh với các nớc khác, tiếp theo dạng lịch

sử kinh tế

Không cung cấp những kiến thức cụ thể về cơ sở kinh tế, xã hội của chế

độ Mạc phủ mà chỉ đi sâu nghiên cứu sự biến đổi trong kinh tế, xã hội dới thời

Tokgawa ta lại bắt gặp công trình nghiên cứu của Nguyễn Văn Kim Những

chuyển biến kinh tế, xã hội ở Nhật Bản thời kỳ Tokgawa, Vị thế kinh tế của tầng lớp samurai ở Nhật Bản thời kỳ Tokgawa và một số công trình nghiên

cứu khác nh: Lịch sử Nhật Bản - NXB VHTT Hà Nội 1995, Nhật Bản câu

chuyện về một quốc gia, NXB thông tin Hà Nội

Có thể nói rằng các công trình nghiên cứu nói trên không những đạttrình độ khái quát cao, đặt ra nhiều vấn đề khoa học lý thú mà còn có giá trịdẫn dắt, định hớng cho các nhà khoa học trẻ tuổi sau có thể đi sâu vào những

đề tài nghiên cứu cụ thể Trên cơ sở tiếp cận và kế thừa thành tựu nghiên cứucủa các học giả đi trớc, chúng tôi muốn tái hiện lại vị trí của Mạc phủTokugawa trong lịch sử phong kiến Nhật Bản, qua đó để hiểu sâu hơn về lịch

sử Nhật Bản thuộc thời kỳ này

Với đề tài này tôi không có tham vọng là nêu lên một cách đầy đủ vàtrọn vẹn hay khám phá, phát hiện ra những nội dung gì mới mẻ về chế độphong kiến Nhật Bản nói chung, chế độ phong kiến quân sự nói riêng mà chỉtìm hiểu cơ sở kinh tế, xã hội dẫn đến sự ra đời và quá trình tồn tại của chínhquyền Mạc phủ (phong kiến quân sự) nhằm nâng cao tri thức chuẩn bị hànhtrang trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu lịch sử chế độ phong kiến sau này

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Phạm vi của đề tài này là tập trung vào nghiên cứu lịch sử Nhật Bản thời

kỳ Mạc phủ Tokugawa, thời kỳ phát triển cao nhất của chế độ phong kiếnquân sự, đồng thời là thời kỳ cuối cùng của lịch sử phong kiến Nhật Bản( từ

1600 – Lịch sử 1867)

4 Phơng pháp nghiên cứu

Tiến hành đề tài này tôi đã vận dụng phơng pháp logic, phơng pháp lịch

sử, kết hợp với phơng pháp phân tích, tổng hợp đề tài xử lý tài liệu, hệ thốnghoá các kiến thức có liên quan và kinh tế, chính trị, xã hội … văn hoá thời kỳ văn hoá thời kỳ

cổ trung ở Nhật Bản Từ đó tái hiện lại những nét cơ bản của lịch sử Nhật Bảnthời kỳ Tokugawa, thời kỳ cuối cùng của chế độ phong kiến Nhật Bản

5 Bố cục của đề tài

Ngoài phần đặt vấn đề và kết luận chung, nội dung chính của đề tàigồm 2 chơng:

Chơng 1: Tổng quan về lịch sử Nhật Bản.

Chơng 2: Vị trí Mạc phủ Tokgawa trong lịch sử phong kiến

Nhật Bản

Chương 1

TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ NHẬT BẢN 1.1 Vài nét về điều kiện tự nhiên, cư dân và Nhật Bản thời cổ đại

Nhật bản là một quốc đảo nằm ở phía đông bắc bờ Thái Bình Dươngthuộc miền cực đông của lục địa Châu Á, trải theo một vòng cung hẹp, dài tới

3800 km2 trên cùng vĩ độ 20025' đến 45053' Tổng diện tích của nước Nhật là378.815 Km2 Quốc đảo này có khoảng 4000 đảo lớn bé, trong đó có 4 đảolớn là Hônsư (chiếm 61,1% diện tích nước Nhật) Hôkaiđô (21,1%), Kiusư(11,8%) và Sicôcư (5%) Bốn hòn đảo này là trung tâm của sự quần tụ dân cư,trung tâm kinh tế, xã hội Nhật Bản

Ngay từ khi quần đảo mới được hình thành, nơi đây đã là nơi tập trungsinh sống của nhiều thành phần dân cư thuộc vùng Châu Á ở những buổi đầu

họ là những nhóm người độc lập, nhưng trải qua một quá trình sinh sống lâudài trên cùng một mảnh đất những nhóm người này đã hoà đồng lại với nhau,dần dần họ trở thành dân cư của một dân tộc thống nhất Như vậy, từ nhữngthành phần cư dân khác nhau được hỗn chủng đã tạo nên cộng đồng dân cưtrên đất nước Nhật và khi cộng đồng dân cư ấy đã hoà nhịp lại là một thì họcũng bắt đầu xây dựng đất nước từ những buổi đầu như các nơi khác

Từ thế kỷ thứ nhất trước công nguyên, trên cơ sở ra đời và phát triểncủa đồ đồng ở Nhật Bản đã diễn ra quá trình tan rã của chế độ công xã nguyênthuỷ, cùng với quá trình tan rã ấy trong xã hội đã bắt đầu xuất hiện mâu thuẫn

và quá trình phân hoá tài sản, xã hội đã có giai cấp Ở miền tây Nhật Bản,những hình thức sơ khai của nhà nước đã bắt đầu hình thành Tuy nhiênnhững nhà nước này chỉ mang tính chất là những bộ lạc, liên minh bộ lạc

Từ thế kỷ thứ II, những cuộc xung đột giữa các bộ lạc diễn ra thườngxuyên hơn, làm cho các bộ lạc mẹ hoặc là hoà nhập, hoặc là phụ thuộc lẫnnhau, vì thế đầu thế kỷ thứ III đã xuất hiện những nhà nước nước tương đốilớn trong đó nhất là nhà nước Yamatai do nữ vương Himicô thống trị Trongquá trình đấu tranh để tồn tại và vươn lên dần dần các nước nhỏ đã đạt được

thống nhất, và vào thế kỷ thứ IV vương quốc Yamatô xuất hiện ở Tây namđảo Hônsư Người đứng đầu nhà nước này ngày càng phát triển thế lực raxung quanh và trở thành Thiên hoàng Đây chính là nguồn gốc của vua NhậtBản ngày nay Thiên hoàng đã tập hợp xung quang mình các tộc họ (gọi là

"Thi") có thế lực, và biến các thủ lĩnh của các bộ tộc thành các quan lại thaymặt cho chính quyền trung ương ở các địa phương Đến thế kỷ thứ V, nhànước Yamatô đã thống nhất được cả Nhật Bản Qua những điều ghi chép củanhà quan sát Trung Hoa thời Ngụy thì ngay ở thời kỳ này Nhật Bản đã thểhiện là một tổ chức xã hội có quy cũ, trong xã hội này tôn ti trật tự được coitrọng, hình phạt nghiêm khắc hơn, kỷ cương được bảo vệ chặt chẽ, trong xãhội thì có nhiều biến đổi, hình thành nhiều giai cấp lớn, dưới Thiên hoàng làcác tầng lớp quý tộc thống trị và tầng lớp "hạ bộ" là thường dân, dân tự do.Ngoài ra trong xã hội còn có tầng lớp hộ dân, lao động nô lệ

Thời kỳ Yamatô thế lực giai cấp quý tộc ngày càng được củng cố vàphát triển, đặc biệt từ thế kỷ thứ VI, tầng lớp quý tộc ngày càng chiếm nhiềuđất công làm tài sản tư hữu và biến các thành viên tự do trong các công xãthành "bộ dân" hoặc "nô lệ" làm cho mâu thuẫn trong xã hội ngày càng pháttriển, những cuộc phản kháng của quần chúng nhân dân nổ ra liên tiếp, buộcgiai cấp thống trị phải tìm cách ứng phó

Trước sự phát triển của xã hội và các mâu thuẫn trong xã hội, tầng lớpquý tộc Nhật Bản đã nghĩ đến việc nhanh chóng tạo nên một chính quyền nhànước vững mạnh và thay đổi phương thức bóc lột Vào thế kỷ thứ VI đầu thế

kỷ thứ VII Nhật Bản chuyển mình sang chế độ phong kiến

1.2 Nhật Bản thời phong kiến

1.2.1 Sự hình thành quan hệ sản xuất phong kiến ở Nhật Bản

Ở Nhật Bản, chế độ phong kiến được hình thành từ sự tan rã của chế độthái ấp theo kiểu cũ, và cải cách Taica (646) đã mở đường cho chế độ phongkiến phát triển Người đặt nền móng cho nhà nước phong kiến Nhật Bản làthái tử Sôtôcư Trước cải cách Taica, Sôtôcư đã đưa ra đạo luật 17 điều và

nhiều chính sách tiến bộ Đạo luật 17 điều viết: "nước không thể có hai vua,dân không thể có hai chúa, khắp nơi triệu dân lấy vua làm chủ", "vua tức làtrời, bề tôi tức là đất".

Cũng từ thế kỷ VII, các vua Nhật Bản đều coi mình ngang hàng vớihoàng đế Trung Quốc Trong thư gửi nhà Tuỳ (607) Sôtôcư viết "Thiên tửmặt trời mọc gửi thiên tử mặt trời lặn, chúc sức khoẻ" Chính tư tưởng trungquân muốn xây dựng một nhà nước trung ương tập quyền vững mạnh theo môhình Trung Quốc là một trong những nguyên nhân dẫn tới cải cách Taica

Sau khi giành lại được quyền lực của mình từ tay dòng họ Sôga năm

645 Thiên hoàng Sôtôcư lên ngôi (hiệu Taica) một năm sau (646) Thiênhoàng chính thức ban chiếu cải cách - gọi là cải cách Taica

Lí tưởng của cải cách Taica là xây dựng một xã hội công bằng nhằmtước bỏ chế độ bất chính của thiểu số thượng lưu, cải cách Taica đã tuyên bố:tất cả các quyền chiếm hữu cá thể bị huỷ bỏ và ruộng đất được chuyển sang

sở hữu của nhà nước, tức ruộng đất do quý tộc, thị tộc chiếm hữu bị huỷ bỏ,tất cả biến thành ruộng đất thuộc quyền sở hữu của nhà nước phong kiến Bộdân một lực lượng lao động quan trọng, một hình thức bót lột đặc thù của xãhội cổ đại ở Nhật Bản được giải phóng, trở thành nông dân lệ thuộc vàophong kiến

Trên cơ sở đó nhà nước ban hành chế độ "ban điền" phân phối ruộngđất bình quân và định kỳ cho nông dân cày cấy Theo quy định của chế độ

"ban điền" thì nông dân từ 6 tuổi trở lên đều được cấp ruộng khẩu phần, namđược cấp 2 đoạn (mỗi đoạn  0,1 ha) nữ được cấp 2/3 suất của nam, nô tì tưgia từ 12 tuổi trở lên được cấp bằng 1/3 suất của người tự do Ruộng đất cứ 6năm chia lại một lần, sau khi chết phải trả lại cho nhà nước, đất nhà, đất vườnđược công nhận là của tư có thể truyền cho con cháu, rừng núi, ao hồ mọingười đều được tự do sử dụng

Những người được cấp ruộng đất có nghĩa vụ phải nộp "tô, dung, điệu",

"tô" nộp bằng lúa, "điệu" nộp bằng tơ, lụa, bông, vải hoặc thổ sản của địa

phương, "dung" là một thứ thuế thay lao dịch Đàn ông từ 21 đến 60 tuổi hàngnăm phải làm lao dịch từ 60 - 100 ngày Người nông dân với thuế tô và nghĩa

vụ gắn liền với ruộng đất được chia từ đó thì trên thực tế họ đã bị trói buộcvào ruộng đất và trở thành đối tượng bóc lột chủ yếu của các chúa phongkiến

Bên cạch chính sách "ban điền" cho nông dân theo luật pháp quy địnhthì bọn thống trị cũng được nhận ruộng đất của nhà nước, được chia theo 3loại:

- Tứ điền ban theo phẩm cấp ở mức độ thấp nhất là 80 đoạn, mức caonhất là 800 đoạn

- Chức điền ban theo chức vụ, mức thấp nhất là 60 đoạn, mức cao nhấttới 600 đoạn

- Công điền được ban theo công lao người đó, riêng Thiên hoàng đượcnhận tới 2500 đoạn

Cùng với ruộng đất được ban cấp, bọn quý tộc, quan lại phong kiến cònđược nhận một số hộ nông dân phụ thuộc để bóc lột Theo phẩm cấp mỗi quýtộc phong kiến có thể nhận từ 100 đến 500 hộ, theo chức vụ mỗi quý tộcphong kiến có thể nhận tới 3000 hộ nông dân, các hộ nông dân phụ thuộc phảinộp 1/2 số thuế lương thực cho nhà nước, nửa còn lại phải nộp cho chủ phongkiến, ngoài ra họ còn phải nộp sản phẩm thủ công nghiệp và đi lao dịch chochủ

Chưa tìm được tư liệu thống kê để chứng minh số đất nhà nước ban cấpcho quý tộc là bao nhiêu nhưng cứ tính ra mỗi phần ruộng ban theo phẩm cấpthấp nhất của chế độ phong kiến gấp 40 lần phần ruộng của nông dân Phầnruộng tối đa của phong kiến gấp 1250 của nông dân Có thể nói ruộng đất bancấp chiếm một tỉ lệ rất lớn

Một đặc điểm rất Nhật Bản đó là chế độ phong kiến ruộng đất có liênquan đến chế độ thị tính Thiên hoàng phong cấp hay ban tặng ruộng đấtthường là cho cả một dòng họ, chứ không ban cho cá nhân

Dòng họ Phudioara vì có công giúp đỡ Thiên hoàng diệt họ Sôga, khôiphục uy quyền nên được phong phá lệ 5,6 ngàn đoạn ruộng đất cùng 5000 hộnông dân phụ thuộc Người đại diện cho dòng họ được phong cấp này ở trungương là Phudioara Phubitô, còn họ hàng và ruộng đất của ông thì ở nhiều nơitrong nước.

Cách thức phong cấp như vậy về ruộng đất đã làm cho bọn phong kiến

có cơ hội xây dựng thế lực bằng cả dòng họ, chế độ Mạc phủ, một dòng họ cóthế lực hơn cả nắm chính quyền Sau cải cách Taica bộ dân được giải phóng,lại được cấp ruộng đất, Nhật Bản thời kỳ này mối quan hệ với Trung Quốc,Triều Tiên, ngày càng được tăng cường nên đã tiếp thu được nhiều kinhnghiệm sản xuất của lục địa vì vậy đã thúc đẩy kinh tế Nhật Bản phát triển lênnhiều

Đến thế kỷ thứ VII, kỹ thuật sản xuất có nhiều cải tiến, đồ sắt và dùng

bò làm sức kéo được sử dụng nhiều, cấy lúa được phát minh thay cho gieohạt, sang thế kỷ thứ IX các loại xe nước quạt tay, đạp bằng chân hoặc dùng bò

để vận chuyển của người Trung Quốc đã được dùng ở Nhật Bản, vì thế đã làmcho năng suất tăng lên rất nhiều, điều đó chứng tỏ chính sách "ban điền" ởgiai đoạn đầu có tác dụng rất lớn, nó đã thúc đẩy sản xuất phát triển mạnh mẽ.Nhưng tác dụng đó không duy trì được bao lâu vì trên thực tế việc ban hànhchế độ thuế ruộng theo kiểu bình quân và sự khẳng định quyền sử dụng đất tốicao thuộc về Thiên hoàng có thể loại trừ được khuynh hướng tư hữu hoáruộng đất Theo quy định thuế chỉ đánh vào những ruộng đất thuế lúa do đó

để trốn thuế các chủ đất đã biến ruộng trồng lúa thành cánh đồng hoa mầu,thêm vào đó nhằm kích thích việc khai hoá đất hoang triều đình đã cho phépdân khai hoang được quyền chiếm hữu ruộng đất lâu dài Nhân cơ hội đó giớiquan lại các cấp đã ra sức đã biến đất công của nhà nước thành đất tư dướidanh nghĩa "đất khai hoang", chiếm đoạt ruộng đất của nông dân để mở rộngthành trang trại của mình

Với việc cho phép chủ khai hoang được sở hữu vĩnh viễn đất đai nhưtài sản riêng, cùng với những vùng đất bị chiếm dụng công khai, cải cáchTaica đã mở đường cho sự phát triển kinh tế trang viên ở Nhật Bản.

Như vậy sau cải cách Taica thì quá trình đấu tranh giữa sở hữu phongkiến với sở hữu của nông dân về ruộng đất đã xảy ra Trong quá trình đấutranh đó thì ruộng đất phong kiến càng ngày càng thắng thế, lấn át dần sở hữuruộng đất của nông dân, gây ra những bất đồng xã hội lớn, nhiều quan hệ xãhội , mô thức kinh tế mới được xác lập mà trong đó tiêu biểu là sự xác lập,phát triển của chế độ phong kiến Năm 1192 trên cở sở của sự phát triển củanền kinh tế trang viên và sự vươn lên của tầng lớp võ sĩ Nhật Bản thời kỳ cổtrung đã xuất hiện một nét đặc thù, đó chính là sự tồn tại song song hai chínhquyền, một của Thiên hoàng, một của tướng quân

Chế độ tướng quân (Mạc phủ) ở Nhật Bản tồn tại khá dài, trải qua cácthời kỳ Mạc phủ khác nhau Mỗi thời kỳ Mạc phủ đã làm cho chế độ phongkiến Nhật Bản ngày càng đi lên mà đỉnh cao là thời kỳ Tokưgawa

Chế độ Mạc phủ đầu tiên được xác lập ở Nhật Bản là Mạc phủKamacưra (1185-1333) Thời kỳ Mạc phủ Kamacưra cơ sở kinh tế, xã hội dựatrên chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến của bọn đại danh, lãnh chúa lớn vàđẳng cấp quý tộc đại danh, Mạc phủ là người lãnh đạo cao nhất đối với cáclãnh chúa Từ 1338 đến 1598 Mạc phủ Kamacưra được thay thế bằng Mạcphủ Muomachi Thời kỳ tồn tại của Mạc phủ Muromachi đó là một xã hộithiếu ổn định, đất nước luôn diễn ra chiến tranh đẫm máu giữa các lãnh chúavới nhau để tranh giành quyền lực Năm 1583, Nôbunaga đã lật đổ Mạc phủMuromachi nắm lấy quyền tướng quân Năm1590, về cơ bản Hiđêyôsi đãthống nhất được đất nước Dưới thời kỳ Hiđêyôsi chế độ phong kiến đượcphát triển hơn thời kỳ trước, Ôsaka trở thành trung tâm kinh tế cho cả nước

Năm 1598 Hiđêyôsi qua đời, con trai của ông là Hiđêyôsi lên làmtướng quân, nhưng do còn rất nhỏ tuổi vì vậy phải nhờ đến Tokưgawa Iêyasu

và 4 lãnh chúa đại danh Với danh vọng của một lãnh chúa mạnh nhất Iêyasu

đã lập tức tranh thủ cơ hội tập hợp lực lượng nhanh chóng giành lấy quyềnlãnh đạo chính trị ở Nhật Bản Với thắng lợi trong trận Asicaga năm 1600,dẹp yên các thế lực chống đối, Iêyasu đã thâu tóm được quyền lực thực tế vềtay mình Là một nhà chiến lược, ông đã chuẩn bị những bước đi vững chắc,hết sức khôn khéo không chỉ nhằm giải quyết một căn bản những vấn đề tồntại ở Nhật Bản lúc đó mà còn bảo đảm cho sự tồn tại lâu dài của triều đạiTokưgawa trên cơ sở duy trì nền hoà bình, an ninh và thống nhất đất nướctrong suốt 250 năm, đưa Nhật Bản hoà nhập với bước tiến chung của nhânloại, đồng thời tạo nên một nét đặc thù riêng của Nhật Bản thời kỳ phongkiến.

1.2.2 Thời kỳ phát triển của chế độ phong kiến

Sau cải cách Taica, xã hội Nhật Bản ngày càng chuyển động với vậntốc lớn Sự phát triển trên nhiều phương diện càng cho thấy những đặc tínhriêng biệt của Nhật Bản so với các nước trong khu vực

Từ giữa thế kỷ IX người Nhật đã có ý thức đầy đủ hơn về nền văn hoábản địa của mình và mong muốn xây dựng một nền văn hoá tự chủ sau bốnthế kỷ mở cửa, tiếp thu văn hoá bên ngoài Nhưng cùng với khuynh hướngphát triển đó trong xã hội Nhật Bản cũng đồng thời diễn ra những chuyển biếnchính trị - kinh tế, xã hội phức tạp Sự điều hành của chính quyền trung ươngđối với các địa phương tỏ ra không hữu hiệu nữa Quyền lực chính trị của giớiquan lại quý tộc cao cấp trung ương đã chuyển dần vào tay các thủ lĩnh quân

sự địa phương, những người nắm được quyền sở hữu lớn về ruộng đất Trongđiều kện lịch sử đó, đẳng cấp võ sĩ đã xuất hiện và nhanh chóng vươn lêngiành quyền lực thực tế ở Nhật Bản Sự hiện diện của đẳng cấp võ sĩ trên vũđài chính trị Nhật Bản cùng với sự phát triển kinh tế trang viên chính là hai cơ

sở kinh tế, xã hội làm xuất hiện một chế độ chính trị tồn tại song song với vớichế độ phong kiến Thiên hoàng ở Nhật Bản

1.2.2.1 Tiền đề kinh tế

Sau khi thái tử Sôtôcư qua đời, dòng họ Sôga do loại bỏ được thế lựccủa họ Mônônôbe từ năm 587 đã ngày càng trở thành một tập đoàn chính trịmạnh, thâu tóm nhiều quyền lực ở Nhật Bản Từ cuối thế kỷ VI đầu thế kỷVII, triều đình Yamatô ở Nhật Bản đã cơ bản hoàn thành việc thống nhất cáctiểu vương quốc và bắt tay vào xây dựng một nhà nước trung ương tập quyềntheo mô hình nhà Đường (Trung Quốc).

Đến năm 645, sau khi Thiên hoàng Sôtôcư lên ngôi, công cuộc cải cáchhành chính mới được tiến hành triệt để nhờ có chế độ "công địa công dân"theo chế độ này, đất đai trong cả nước và người dân sống trên đất đó đều đượctuyên bố là sở hữu của Thiên hoàng Trên cơ sở đó Nhà nước thi hành chế độHanden (ban điền) với nội dung:

- Quan lại và quý tộc, tuỳ theo tước và công lao, được Nhà nước bancho vị điền, chức điền hoặc công điền Trong đó ruộng tước vị và chức vụđược cấp theo thời hạn, còn ruộng thưởng công được cấp vĩnh viễn, ngườiđược hưởng có quyền tập thể

- Các chùa chiền và thần xá cũng được ban cấp ruộng đất và đặc quyềnmiễn thuế

- Đối với thường dân, Nhà nước thi hành chế độ khẩu phần điền Theo

đó tất cả nông dân từ 6 tuổi trở lên đều được chia ruộng đất Diện tích tuỳthuộc vào giới tính và thân phận của người được chia

Những chính sách cải cách của thái tử Sôtôcư ban hành đến cải cáchTaica đã làm cho xã hội Nhật Bản ngày càng chuyển động với vận tốc lớntrên các mặt kinh tế, chính trị xã hội

Trên lý thuyết, chế độ ban điền là cơ sở để củng cố bộ máy hành chínhtập quyền từ trung ương đến địa phương và đảm bảo nguồn tô thuế cho Nhànước pháp quyền

Về nguyên tắc, trong cuộc cải cách thì toàn bộ ruộng đất thuộc quyền

sở hữu của Nhà nước, xoá bỏ quyền sở hữu đất đai của dòng họ, thị tộc

Các biện pháp cải cách đã đánh mạnh vào những đại quyền cố hữu củagiới quý tộc, hào tộc địa phương, đồng thời nó cũng đem lại một số hiệu quảnhất định, đặc biệt ở những khu vực gần kinh đô và những địa phương vốnchịu ảnh hưởng mạnh mẽ của thị tộc Yamatô Nhưng đối với những vùng lãnhthổ xa xôi, cải cách Taica đã không đem lại hiệu quả như triều đình mongmuốn Ở các tỉnh thuộc miền Nam đảo Kiusư như osumi, Satsuam, trong mộtthời gian dài vẫn duy trì sự phát triển độc lập của mình mà lý do quan trọngđầu tiên là xã hội Nhật bản chưa từng trải qua và thích ứng được với sự điềuhành bởi một chơ chế chính trị quan liêu được thiết lập theo mẫu hình TrungQuốc Vào thời gian đó, quan hệ xã hội vẫn còn bị chi phối bởi mối quan hệhuyết thống gần gũi giữa các thành viên trong cộng đồng khu vực, tộc trưởngvẫn đóng vai trò quan trọng trong việc đề ra các quyết định trước mỗi cộngđồng Mặt khác, bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương mới tạodựng nên chưa đủ năng lực và kinh nghiệm cần thiết để thực thi các chínhsách lớn trên bình diện quốc gia cũng như có thể can thiệp sâu vào đời sống

xã hội "Do thiếu kinh nghiệm và tri thức quản lý, giới quan lại ở các cấp đã

đề ra nhiều chính sách quản chế khác nhau Đó chính là nguyên nhân sâu xadẫn đến sự thiếu đồng nhất trong quá trình thực hiện chính sách cải cách đồngthời mở đường cho sự nảy sinh khuynh hướng tái tư hữu ruộng đất ở NhậtBản" [6;10]

Kinh tế Nhật Bản chủ yếu là nông nghiệp lúa nước, canh tác trong môitrường thung lũng, đòi hỏi thời gian quy trình canh tác dài, có khi vài ba thế

hệ người ta mới có thể làm được những thửa ruộng bậc thang cùng hệ thốngdẫn thuỷ nhập điền, các hộ nông dân vốn sống dựa vào mảnh đất tư hữu, họkhông thể có những đầu tư thích đáng và yên tâm canh tác trên mảnh đất cứ 6năm lại chia một lần

Vậy trên thực tế ở Nhật Bản chế độ ban điền đã không được thực hiệntriệt để Việc xoá bỏ quyền sở hữu đất đai của các dòng họ, đã đánh mạnh vàonhững đặc quyền cố hữu của giới quý tộc, hào tộc địa phương, nên sau cải

cách một số quý tộc bảo thủ không ngừng nổi dậy chống lại chính sách mới.Tạm thời để ổn định tình hình có lúc nhà nước đã phải sửa đổi một số chínhsách Đến thời kỳ Nara, khi chế độ phong kiến dần được vững chắc, nhà nướctiếp tục ban hành một số luật lệnh và chiếu dụ để bổ sung và phát triển nhữngsắc lệnh cải cách.

Năm 743 với pháp lệnh "khẩu điền vĩnh viễn tư tại pháp" của Thiênhoàng được ban bố, xác nhận quyền sở hữu tư nhân vĩnh viễn đối với ruộngđất khai khẩn Việc khai hoang trên thực tế đòi hỏi huy động lực lượng lớnsức người, sức của do đó chỉ có đại điền chủ, quý tộc quan lại và các chùachiền lớn mới có điều kiện để tiến hành khai khẩn Hơn nữa, nhiều quý tộcquan lại đã mua lại hoặc chiếm đoạt các ruộng khẩu phần của nông dân và giảmạo là ruộng khẩn hoang để biến thành sở hữu tư nhân trốn thuế Vậy pháplệnh của Thiên hoàng không làm tăng ngân khố của nhà nước, ổn định chínhtrị - xã hội, mà ngược lại quyền sở hữu của tư nhân vĩnh viễn đối với ruộngđất khai khẩn đã từng bước phá vỡ quyền sở hữu ruộng đất của nhà nước và

vô hiệu hoá chế độ ban điền, diện tích đất tư hữu không ngừng được tăng lên,từng bước mở đường cho sự phát triển kinh tế trang viên ở Nhật Bản

Nhân cơ hội chủ đất được quyền sở hữu vĩnh viễn đất khai khẩn, giớiquan lại các cấp đã ra sức biến đất công của nhà nước thành đất tư dưới danhnghĩa đất khai hoang Những vùng đất do nông dân tự khai phá cũng khôngtránh khỏi tình trạng bị "nuốt" vào trong khu vực đất đai của những kẻ quyềnthế Do đó nhiều mảnh đất vẫn giữ tên tuổi của nông dân nhưng thực chất là

do các đại địa chủ nắm quyền sở hữu và làm chủ Các trại chủ nhỏ và trungbình cần có lực lượng để bảo vệ đất đai và vùng lãnh địa của mình, họ lậpnhững nhóm vũ trang biết sử dụng thành thạo vũ khí Những nhóm vũ trangnày liên kết với nhau, kể cả các lực lượng bảo vệ của các đại địa chủ để cósức mạnh Họ là những lực lượng độc lập nhưng vẫn có danh nghĩa về sửdụng đất đai, nên họ thoát khỏi sự kiểm soát của chính quyền

Quá trình đó dần dần hình thành trong xã hội ở nông thôn một tầng lớpchiến binh chuyên nghiệp mà chính quyền dân sự không kiểm soát được, hiệntượng này xuất hiện rõ nét từ cuối thế kỷ IX Vào cuối thế kỷ IX các thái ấp ởnông thôn phát triển cả về quy mô lẫn sức mạnh, ngày càng thoát ly khỏi sựkiểm soát của chính quyền trung ương.

Giữa các thái ấp thường có sự tranh giành quyền lực, sử dụng cả bạolực với nhau, tình hình đó dẫn đến việc hình thành một quá trình các trang trạicủng cố lực lượng vũ trang riêng của mình để tự bảo vệ, hoặc những ngườiyếu về thế lực gắn bó với những người mạnh hòng được bảo vệ cả tài sản lẫntính mạng Một số địa chủ giàu có nhất ở các tỉnh có lực lượng vũ trang riêng,phần để tự bảo vệ, phần để chống lại các đối thủ hoặc để đi chiếm đất công.Hạt nhân của lực lượng vũ trang là các võ sĩ (samurai) Lực lượng vũ trangcủa các trang viên bao gồm một bộ phận công dân lớp trên có thế lực về kinh

tế, dần dần trong xã hội hình thành mối quan hệ giữa các trang viên với các

võ sĩ, bậc thang đẳng cấp trong xã hội phong kiến là Thiên hoàng, lãnh chúa

và võ sĩ nói chung

Đến thế kỷ XI, với việc uỷ thác ruộng đất, một số dòng họ quý tộc vàquan lại cấp cao đã trở thành các thế lực lớn lấn át triều đình cả về kinh tế lẫnchính trị mà tiêu biểu là dòng họ Phudioara Để đối phó với dòng họ này,Thiên hoàng đã dựa vào lực lượng vũ trang của các địa phương (các võ sĩ) đểthực hiện phục hồi lại thế lực của mình

Vào thế kỷ XII, quyền lực của Phudioara suy yếu, những thế lực của võ

sĩ ngày càng lớn mạnh, thực quyền dần chuyển sang một thế lực quân sự mới

- dòng họ Minamôtô Năm 1192 Minamôtô Yôritômô được Thiên hoàngphong làm "Chinh di đại tướng quân" nắm quyền tổng chỉ huy quân đội Từđấy bắt đầu một thời kỳ mới trong thời kỳ mới trong lịch sử Nhật Bản - thời

kỳ tồn tại song song hai chính quyền Chính quyền của Thiên hoàng và chínhquyền của Kamacưra

Như vậy, sau cải cách Taica, xã hội Nhật Bản diễn ra một quá trình đấutranh giữa sở hữu ruộng đất phong kiến với sở hữu ruộng đất của nông dân.Trong quá trình đó, sở hữu ruộng đất phong kiến ngày càng lấn át sở hữuruộng đất của nông dân Trước diễn biến mạnh mẽ của quá trình tư hữu hoáruộng đất, để bảo vệ đặc quyền về kinh tế, bản thân Thiên hoàng cùng nhiềuquý tộc hoàng gia cũng tự biến mình thành các chủ đất lớn Trong điều kiện

đó, quyền sở hữu tố cao về ruộng đất của nhà nước không bao giờ phục hồiđược nữa Đồng thời chế độ ban điền cũng bị tê liệt hoàn toàn Chính quyềntrung ương đã để tuột khỏi tầm kiểm soát đặc quyền kinh tế lớn nhất củamình, chế độ "ban điền" dần bị phá sản, chế độ trang viên phong kiến ra đời

và ngày càng chiếm ưu thế

Cùng với sự phát triển của chế độ trang viên, quan hệ xã hội mới đượcxác lập, quan hệ giữa các trang viên với các võ sĩ vì trang viên phong kiếnNhật Bản không chỉ là đơn vị kinh tế khép kín mà thực chất là đơn vị hànhchính, đồng thời cũng là những căn cứ quân sự vì đã có thế lực vũ trang riêngcủa mình để tự bảo vệ và gây thế lực cho trang viên đó, hình thành một bậcthang đẳng cấp trong chế độ phong kiến là Thiên hoàng - Lãnh chúa và võ sĩnói chung

Quá trình phát triển của trang viên phong kiến, sự hình thành bậc thangđẳng cấp, dẫn đến việc đặc trưng kinh tế quân sự và những dòng họ lớn, giữacác dòng họ phong kiến này lại tranh giành xâu xé lẫn nhau, dẫn đến loại trừlẫn nhau để nắm lấy thế lực của mình Chính quá trình tranh chấp đó cũng dẫnđến sự ra đời của chế độ Mạc phủ Tức quyền lực sẽ rơi vào tay dòng họ nào

có thế lực mạnh nhất Cùng với quá trình phát triển của trang viên phong kiến,chính quyền trung ương suy yếu, không đối phó nổi với phong trào khởi nghĩacủa nông dân, buộc Thiên hoàng phải dựa vào quý tộc đại danh Đây cũng là

lý do để thúc đẩy sự xuất hiện của chế độ Mạc phủ ở Nhật Bản hay chế độphong kiến quân sự

Vậy có thể kết luận rằng việc áp dụng một mô hình cải cách theo kiểuTrung Hoa đã không đem lại những kết quả như chính quyền Nhật Bản mongmuốn Sự khác biệt về môi trường tự nhiên, chiều sâu văn hoá cũng như tínhchất quý tộc, thị tộc hãy còn sâu đậm trong xã hội Nhật Bản đã tạo ra chênhlệch lớn so với các chính sách chung mà nhà nước ban hành Tuy nhiênnhững chính sách mà triều đình Nhật Bản thực hiện đặc biệt là chính sách banđiền đã gây ra những biến động xã hội lớn Nhiều quan hệ xã hội, mô thứckinh tế mới được xác lập mà trong đó tiêu biểu là sự phát triển của chế độtrang viên - một trong hai cơ sở hình thành chế độ phong kiến quân sự ở NhậtBản.

1.2.2.2 Cơ sở xã hội

Chế độ phong kiến Nhật Bản ra đời và phát triển với những nét đặc thùcủa nó Sau cải cách Taica, xã hội Nhật Bản có nhiều biến chuyển Trong xãhội hình thành bậc thang đẳng cấp Thiên hoàng, Lãnh chúa và võ sĩ nóichung, quyền lực chính trị của giới quan lại quý tộc cao cấp trung ương đãchuyển dần vào tay các thủ lĩnh quân sự địa phương, những người nắm đượcquyền sở hữu lớn về ruộng đất Trong điều kiện lịch sử đó đẳng cấp võ sĩ đãxuất hiện và nhanh chóng vươn lên giành quyền lực thực tế ở Nhật Bản

Sự hiện diện của đẳng cấp võ sĩ trên vũ đài chính trị Nhật Bản là hệ quảcủa cả một quá trình phát triển lâu dài trong nhiều thế kỷ

Từ giữa thời kỳ Hâyan do sự tranh giành quyền lực quyết liệt giữa cáctrang viên và giữa các trang viên với chính quyền địa phương mà trên khắplãnh thổ Nhật Bản đặc biệt là những nơi có mức độ tập trung ruộng đất nôngnghiệp cao luôn ẩn chứa những xung đột về lợi ích kinh tế và kéo theo tìnhtrạng bất ổn về an ninh cho tất cả mọi đẳng cấp xã hội Không có cách nàokhác các trang viên, gia tộc có thế lực ở địa phương phải tự tổ chức ra các đội

vũ trang để bảo vệ đất đai, chống lại nạn cướp đất Các cơ sở tôn giáo vốn có

sở hữu lớn cũng không thể "vô vi" đứng ngoài cuộc Nhiều đội vũ trang đượcthành lập để bảo vệ tài sản và cạnh tranh với các giáo phái khác Nông dân tự

do chính là nạn nhân đầu tiên của tình trạng cướp bóc đó, họ đành phải nhờcậy đến những người có uy lực ở địa phương che chở cho mảnh đất bé nhỏcủa mình và tự nguyện trở thành một chiến binh vừa sản xuất vừa sẵn sàngchiến đấu nhân đó để bảo vệ quyền lợi và bành trướng thế lực của mình, cácthổ hào bắt trang dân luyện tập quân sự, tổ chức thành những lực lượng vũtrang riêng để bảo vệ trang viên và để gây thế lực cho mình Tình hình đó dẫnđến sự ra đời của một tầng lớp mới gọi chung là tầng lớp võ sĩ.

Mối quan hệ giữa vị thủ lĩnh quân sự với các võp sĩ là quan hệ gần gũiđầy nhân tính được duy trì trọn đời, thậm chí là qua nhiều thế hệ Trong cuộcđời của người võ sĩ họ luôn xác định cho mình một tinh thần giàu hy sinh,sẵng sàng hy sinh vì chủ Võ sĩ không bao giờ phục vụ hai chủ Từ nhữngnguyên tắc đó, dần dần trong giới võ sĩ đã hình thành nên những luật địnhthành văn hoặc bất thành văn, quy định hoạt động, lối sống, hành vi ứng xửcủa từng tầng lớp trong đẳng cấp Người võ sĩ coi điều cao cả nhất trong cuộcsống là được hiến dâng, coi số mệnh của mình là gắn liền với cung kiếm, sẵnsàng ra trận, chết vì nghĩa là cái chết đẹp Đức hy sinh oai hùng đó càng đượcthể hiện ở các võ sĩ cao cấp Sự phục vụ tận tụy, trung thành của võ sĩ bao giờcũng được đền đáp, họ được trợ cấp gạo, giúp đỡ lúc ốm đau, hoạn nạn và khithắng trận họ cũng được một phần của cải, ruộng đất thu được từ kẻ chiến bại,

võ sĩ không bao giời phục vụ hai chủ, bỏ theo chủ khác được coi là sự phảnbội hết sức nhục nhã Một trong những điều luật nghiêm khắc nhất là cấm võ

sĩ không được chạy chốn hay hèn nhát trước kẻ thù Khi xung trận cho dù trậnđánh tàn khốc đến đâu cũng phải chiến đấu đến cùng Bất cứ lúc nào, nếu như

có lệnh đột xuất gọi đi chiến đấu thì người võ sĩ ngay lập tức lao lên hàngđầu, hoặc là nếu tấn công thành thì anh ta phải là người kỵ sĩ tiên phong, haygiả dụ nếu như có nghĩa vụ là bảo vệ, vệ sĩ hậu quân trong cuộc rút lui haytương tự như vậy thì người võ sĩ phải giành lấy vị trí nguy hiểm của chủ hoặc

vị chỉ huy của mình, sẵn sàng dâng tính mạng của mình cho chủ trong làn

mưa tên của kẻ thù và chết một cách oai hùng ở vị trí đó mà không hề suynghĩ đắn đo.

Người Nhật có không ít câu chuyện bi hùng về những tấm gương hysinh của các võ sĩ đã quên mình lao vào mũi gươm của kẻ thù để nhận cáichết chứ không chịu làm người thất trận hoặc bị xử nhục

Từ một vũ khí chiến đấu, thanh gươm của đẳng cấp võ sĩ đã trở thànhbiểu tượng thiêng liêng của giai cấp thống trị đầy uy quyền trong xã hội

Từ giữa thế kỷ XII, trong xã hội Nhật Bản, uy thế của giới quân sựngày càng mạnh mẽ Thực tế là từ việc nắm giữ thế lực kinh tế, một bộ phậnquan chức, quý tộc địa phương, các chủ sở hữu đất… đã tự hoá thân thànhnhững chúa đất hùng cứ ở địa phương, bất chấp sự tồn tại của luật pháp cũngnhư chính quyền trung ương Trong điều kiện đó uy quyền của chính quyềntrung ương ngày càng bị giảm sút, không còn đủ sức để điều hành đất nướcđược nữa Trách nhiệm lãnh đạo thực chất đang được chuyển dần vào tay cácgia tộc võ sĩ địa phương

Thế lực của một số gia tộc võ sĩ hết sức lớn mạnh Dưới danh nghĩabảo vệ quyền lợi cho những nhóm quý tộc triều đình, nhiều gia tộc võ sĩ đãvươn lên đe doạ trực tiếp địa vị chính trị, kinh tế của Thiên hoàng cũng nhưgiới quý tộc đối lập Để đẩy lùi các thế lực chống đối đó, chính quyền Thiênhoàng buộc phải nhờ cậy sự giúp đỡ của võ sĩ đoàn tin cậy Trong nhữngtrường hợp khẩn cấp triều đình trung ương có thể ra chiếu lệnh yêu cầu họ tậphợp binh lực, trấn áp những cuộc nổi dậy một khi quyền lực kinh tế hay ngôibáu bị đe doạ Các võ sĩ không chỉ được dùng để đảm bảo an ninh mà còn làcách để người sử dụng nó tự đề cao mình, uy hiếp đối thủ Hệ quả là sự phụthuộc của chính quyền trung ương vào một số tập đoàn võ sĩ ngày một sâusắc Các võ sĩ trở thành những người có tiếng nói phán quyết trên chiếntrường Nhật Bản

Như vậy là từ việc bảo vệ quyền lợi của mình ở các địa phương, một sốgia tộc võ sĩ có thế lực nhất đã vươn lên bảo vệ uy lực của mình ở chính

quyền trung ương và từ đó kéo theo sự thay đổi trong cục diện chính trị ởNhật Bản Từng bước uy danh của những người cầm đầu lực lượng quân sự

đã vượt ra ngoài tầm kiểm soát triều đình và trở thành các thế lực hùng mạnhthách thức vị thế kinh tế, chính trị của chính quyền trung ương Do đó, xã hộiNhật Bản thế kỷ XII luôn bao trùm một bầu không khí tranh giành quyền lựcquyết liệt giữa các tập đoàn quân phiệt mà chủ yếu là hai dòng họ Minamôtô

và Taica

Cả hai dòng họ này đều xuất thân từ tầng lớp quý tộc hay hoàng tộc,vừa có thái ấp ở các tỉnh, vừa có quan hệ họ hàng ở kinh đô Các gia đình quýtộc địa phương nói chung thuộc dòng họ Taica hoặc dòng họ Minamôtô hầunhư đều giữ các chức vụ đầu tỉnh, là tổng trấn hoặc phó tổng trấn, hoặc ít chỉcũng là quan chức trong bộ máy chính quyền tỉnh Họ trở thành những dòng

họ lớn trong quá trình thôn tính những điền chủ vừa và nhỏ Ở các tỉnh xa xôihẻo lánh, hầu hết nông dân đều là chiến binh

Lúc đầu cả hai dòng họ lớn này đều là gia thần của dòng họ quý tộcPhudioara Một dòng họ quý tộc có thế lực lớn nhất trong nhiều triều đại ởkinh đô và chân rết ở các tỉnh Qua thời gian họ lớn lên, tự phát triển lựclượng riêng từng bước thoát ly thanh thế của dòng họ Phudioara và gây sức ép

cả với dòng họ lớn này

Dòng họ Minamôtô thế kỷ XI bao gồm cả những hậu duệ cả vua Saga(mất 842) và vua Kôkô (mất 887) họ chia làm hai nhánh Mỗi nhánh lại cócác chi như chi của Sagagieni và trên một chục chi khác Chi của Sagagieni

có nhiều người làm quan trong triều đình Cùng với dòng họ Kamnutara dòng

họ Minamôtô đứng đầu các phái quân sự nổi tiếng hơn các họ khác về sứcmạnh

Gia đình Taica cũng có nguồn gốc như gia đình Minamôtô, ông tổ củanhà Taica là cháu đích tôn của vua Kamnu có tên là Takamochi Do khôngđược hưởng quyền và nhân danh hoàng thân quốc thích từ năm 824 nên ôngmới đổi họ là Taica

Dòng họ này không cắt đứt quan hệ hẳn với triều đình mà họ cho concháu xung vào các đội cận vệ của nhà vua hoặc làm các võ sĩ tại phủ nhiếpchính Phudioara.

Bản thân các phe phái quân sự ở Nhật Bản cổ trung không tự nhiên lớnmạnh mà cả hai dòng họ đều phải tồn tại trong sự đấu tranh thanh trừng lẫnnhau

Về số quân, phái Taica trội hơn phái Minamôtô ở các tỉnh miền đôngNhật Bản và mạnh lên ở miền Tây nhờ những cuộc hành quân đầy thắng lợi.Phái Minamôtô có nhiều đất ở miền Tây nhưng lại có đông dân ở miền Bắc

Cuối thế kỷ XII, nhân lúc thế lực chính trị, kinh tế của dòng họ Taicasuy yếu, con trai của Minamôtô là Minamôtô Yôritômô (1147 - 1199) vốn cóthâm thù với dòng họ Taica đã kêu gọi các võ sĩ vùng Katô nổi dậy chống lạidòng họ này Cuộc xung đột giữa hai dòng họ mà lịch sử gọi là chiến tranhGiêmpei đã diễn ra trong 5 năm (1180 - 1185) và thắng lợi cuối cùng thuộc về

họ Minamôtô

Khi dòng họ Minamôtô giành được thắng lợi, tước đoạt được quyềncủa Thiên hoàng và quý tộc phong kiến Hâyan vào cuối thế kỷ XII (1192),dòng họ Minamôtô lập nên một chính quyền Samurai ở Kamacưra đối lập vớitriều đình

Như vậy, cuộc đối đầu giữa các phe phái quân sự đương thời là khúcdạo đầu của những biến động về chính trị và xã hội Sự biến động đó thựcchất là quá trình chuyển chính quyền từ tay các gia đình đại quý tộc sang cácdòng họ quân phiệt Tầng lớp này thiết lập chính quyền riêng độc lập, xâydựng luật lệ riêng, có tiêu chuẩn đạo đức riêng Họ sẽ là những người xâydựng một xã hội phong kiến tập quyền trung ương

Các gia đình quân phiệt trong thế kỷ XII đã trở thành một giai cấp xãhội Đầu tiên họ xuất thân từ những nhóm vũ trang do thế giới quý tộc lập ra

để bảo vệ thái ấp và tài sản riêng, dần dần họ có vai trò quan trọng trong xãhội, được giới dân sự địa phương kính nể, con đường của họ đầu tiên phụ

thuộc giới quý tộc dân sự, dựa vào họ để có sự bảo vệ và che chở, cuộc bạoloạn Hôgen (1156) đã chứng minh cho điều đó Cả một triều đại nhà vua đượcgiới quân sự cứu sống Sự lớn mạnh của phái quân sự lại dẫn đến sự đối địchmột mất một còn giữa hai dòng họ lớn và chính quyền dân sự của nhà vualuôn phải phụ thuộc vào sự che chở, ủng hộ của dòng họ này hoặc dòng họkia.

Tuy phái dân sự, về mặt xã hội và lý luận vẫn còn ưu thế nhưng trongthực tế một chính quyền dân sự không thể đứng vững nếu không được sự ủng

hộ và che chở của phái quân sự

Năm 1192, Yôritômô người đứng đầu dòng họ Minamôtô được Thiênhoàng phong cho danh hiệu tướng quân (Sôgun) mở đầu cho sự thiết lậpchính quyền quân sự của tầng lớp samurai ở Nhật Bản Hệ thống chính quyềnnày được gọi là Bacuphu tức Mạc phủ (Mạc là cái lều, phủ là chính phủ) Mạcphủ có nghĩa là đại danh của chính quyền quân sự Từ đây chế độ phong kiếnquân sự Nhật Bản chính thức ra đời và tồn tại trong bảy thế kỷ (1192 - 1868)

1.3 Thời kỳ Mạc phủ

Sau một thời gian dài thực hiện chế độ quân dịch theo kiểu TrungQuốc Từ năm 792 Nhật Bản đã phải bãi bỏ chế độ này, việc triều đình Naraphải bãi bỏ chế độ binh dịch vì trước hết Nhật Bản là một quốc đảo, giườngnhư không bị sự đe doạ từ bên ngoài Vì vậy việc duy trì thường xuyên mộtquân đội thường trực là không phù hợp với điều kiện thực tế và là gánh nặngcho nguồn tài chính quốc gia

Đến thế kỷ VIII, các đội quân đồn trú địa phương đã được thành lập đểthay thế cho quân đội thường trực trung ương với lực lượng tham gia chủ yếu

là người bản địa Hoạt động của họ được đặt dưới sự điều hành trực tiếp củanhững người đứng đầu tỉnh Quân đồn trú tuỳ theo địa phương được tổ chức

và huấn luyện rất khác nhau, phần lớn lực lượng này về sau trở thành cácXamurai chuyên nghiệp

Năm 1185, sau khi xác lập được địa vị thống trị của mình, đẳng cấp võ

sĩ đã liên tục giữ vai trò là lực lượng lãnh đạo ở Nhật Bản trong vòng bảy thế

kỷ và trở thành đẳng cấp trung tâm của xã hội Nhiều nhà nghiên cứu đã lấynăm 1185 hoặc 1192 (năm Minamôtô Yôritômô được Thiên hoàng phongchức tướng quân) làm mốc khởi đầu cho giai đoạn phát triển chế độ phongkiến ở Nhật Bản Về cơ bản, giai đoạn này được chia làm ba thời kỳ lớn Thời

kỳ Kamacưra (1185-1333); thời kỳ Muromachi hay còn gọi là Ashikaga(1338-1598) và thời kỳ Tokưgawa (1600-1868)

1.3.1 Mạc phủ Kamacưra

Nói đến chế độ phong kiến ở Nhật Bản người ta thường hay nhắc tớithời kỳ Mạc phủ, một chế độ rất điển hình, tồn tại song song với chính quyềnThiên hoàng, được tồn tại trong một thời gian dài trong lịch sử nước Nhật.Thời kỳ này cũng có rất nhiều biến động lớn và cũng được xem là giai đoạnphát triển cuối cùng và cao nhất của chế độ phong kiến Nhật Bản

Chế độ Mạc phủ tồn tại đầu tiên ở Nhật Bản đó là Mạc phủ Kamacưra.Cũng như các dòng họ khác, Mạc phủ Kamacưra lớn lên từ quá trình hìnhthành và phát triển chế độ phong kiến Chính sự phát triển của trang viên đãlàm suy yếu chính quyền trung ương, dần dần biến chính quyền Trung ươngthành hữu danh vô thực Nhưng khi chế độ phong kiến phát triển mạnh,những mâu thuẫn dòng họ phong kiến ngày càng nổi lên gay gắt Cuối cùngmâu thuẫn tập trung vào hai dòng họ lớn Taica và Minamôtô Hai dòng họnày trải qua một thời gian dài đấu tranh quyết liệt và dòng họ Minamôtô đãhoàn toàn thắng lợi, trở thành dòng họ có thế lực nhất lãnh đạo các dòng họ

và đã lập ra chế độ Mạc phủ

Sau khi đánh bại thế lực phong kiến do Taica cầm đầu năm 1192Yôritômô, người cầm đầu dòng họ Minamôtô tự gán cho mình chức tướngquân (Sôgun) lập ra một chính quyền hộ phủ riêng gọi là Mạc phủ (Bacuphu)

Từ đõy chớnh quyền Mạc phủ tồn tại song song với chớnh quyền Thiờn hoàng

và kộo dài mói tới năm 1868

Năm 1185 Yụritụmụ nắm được quyền lực thỡ việc đầu tiờn ụng nghĩđến đú là xõy dựng cho mỡnh một cơ sở vững mạnh về kinh tế, xó hội để caitrị đất nước

Rỳt kinh nghiện thất bại của dũng họ Taica, Yụritụmụ khụng tự biếnmỡnh thành quan chức quý tộc cao cấp trong triều và quyết định lập đại bảndoanh tại Kamacưra Một thành thị nhỏ ven biển thuộc vựng đồng bằng Kantụmiền đụng Nhật Bản

Đõy là một quyết định mang tớnh chiến lược của Yụritụmụ, vừa đểtrỏnh xa những ảnh hưởng của giới quý tộc triều đỡnh Kiụtụ, vừa để tranh thủ

sự ủng hộ của cỏc tập đoàn vừ sĩ đồng minh ở miền Đụng, để từ đú xõy mộtchớnh quyền quõn sự độc lập

Dựa vào danh vị tướng quõn mà Thiờn hoàng ban cho, Yoritụmụ đó bắttay ngay vào việc thiết lập một bộ mỏy chớnh quyền quõn sự trờn toàn quốc

Bộ mỏy quõn sự đú cú tổ chức khỏ đơn giản chỉ bao gồm 3 cơ quan chớnhyếu:

- Chính quyền tớng quân do tớng quân đứng đầu.

- Hội đồng võ sĩ đặc biệt chịu trách nhiệm trực tiếp bảo vệ hội đồng ớng quân

t Manchuyo cơ quan nghiên cứu, xét sử các vụ tranh chấp trên nguyên tắc những luật lệ đợc hình thành trong giới võ sĩ.

Chớnh phủ quõn sự ở Kamacưra đó khuyến khớch sự khắc khổ và theođuổi nghệ thuật, quõn sự, rốn luyện vừ nghệ để khụi phục sự kiểm soỏt thực

sự trờn khắp nước Nhật, đặc biệt là đối với cỏc lónh chỳa cứng đầu, cứng cổ ởtỉnh xa Thời đại Kamacưra hay được gọi là thời đại của chớnh quyền quõn sựYụritụmụ, mà thời đại trong đú vừ sĩ đạo hoặc phong cỏch hiệp sĩ Nhật Bảnrất thịnh hành

Cơ quan hành pháp Xamurai ở Kamacưra có tiếng tăm từ năm 1181.Yôritômô khi nghe tin phái Taica cất quân đánh miền đông liền giao cho cơquan Samôra động viên mọi tầng lớp võ sĩ chống lại.

Trong thời chiến cơ quan Xamurai đóng vai trò thường trực ở đại bảndoanh theo dõi hoạt động của các đội quân, định chế độ thưởng phát, cungcấp những thông tin cho các thủ lĩnh, đặc biệt là làm cho các thủ lĩnh vẫnnắm chắc được tình hình thường xuyên

Với những nhiệm vụ trên cơ quan hành pháp Xamurai có nhiệm vụ đưatất cả các đơn vị, binh lính vào kỷ luật, tăng cường sự thống nhất toàn cục Ba

cơ quan hành pháp nói trên là trụ cột của chính quyền quân sự phong kiến,giúp Mạc phủ có thêm hiệu lực

Dựa theo bộ máy của chính quyền trung ương, tại các địa phương hệthống quản lý được bố trí gọn gàng, ở vùng Yoritômô chỉ định một ngườiđứng đầu gọi là thủ hộ, giữ cương vị như một đốc quân kiểm soát các võ sĩtrong vùng được giao quản lý

Đây là một chính sách quan trọng của Mạc phủ vừa nhằm để khẳngđịnh uy lực chính trị, kinh tế của mình ở các tỉnh Với tư cách là người lãnhđạo trực tiếp làm giảm vai trò của quan lại triều đình ở địa phương, vừa là sựgiao phó trách nhiệm cụ thể trong việc giữ gìn an ninh trật tự cho các đốcquân đó

Tại các trang viên Yoritômô của các chư hầu thân tín phụ trách quản lýbằng cách quản lý chặt chẽ các trang viên, chính quyền Kamacưra khôngnhững căn bản đã loại bỏ được quyền lực của các chủ sở hữu chống đối cũ,kiểm soát được đời sống, khả năng kinh tế của đẳng cấp võ sĩ mà còn tậptrung được toàn sức mạnh của đẳng cấp này trong sự quản chế của mình Do

đó Kamacưra được coi là chính quyền rất có hiệu lực ở Nhật Bản và từngbước nó cũng đảm đương luôn nhiều chức năng của triều đình Kyôtô và sau

khi chính quyền thống trị đất nước rơi vào tay đẳng cấp võ sĩ Một cơ chếchính trị, quan hệ kinh tế theo những nguyên tắc quân sự đã được thiết lập.

Để nắm thực lực về kinh tế Yoritômô tự biến mình thành một chủ sởhữu lớn nhất Đối với các võ sĩ trung thành từng theo dòng họ Minamôtôtrong suốt thời kỳ chiến tranh đều được ban danh hiệu "Ngự gia nhân" làmviệc dưới quyền điều hành trực tiếp của tướng phủ Họ được trả lương caohoặc cấp đất, có quyền sở hữu vĩnh viễn và được quyền trao cho con cháu.Vậy Mạc phủ Kamacưra tạo điều kiện để một chế độ sở hữu ruộng đất phongkiến lớn, sở hữu ruộng đất của đại doanh ra đời Trang viên phong kiến NhậtBản từ khi có chế độ Mạc phủ hầu hết đều thuộc quyền quân sự Ngoài ra, lợidụng việc thu thuế "binh" (thu mỗi đoạn ruộng kể cả ruộng trang viên là 5thăng gạo quân lương) Mạc phủ đã chiếm 1/20 thu hoạch mùa màng trong cảnước Minamôtô Yoritômô còn tước đoạt được 3000 trang viên và thế lực bạitrận để củng cố cở sở kinh tế tướng quân và phân phát cho các tướng tá, chonhững người ủng hộ mình Do vậy quyền lực kinh tế, thanh thế tướng quân,nhân vật độc tài quân sự lại càng lớn

Vậy là trên cơ sở trang viên đó, chế độ Mạc phủ đã xây dựng nên cơ sởkinh tế cho chính quyền mình, người quản lý trang viên bây giờ hoàn toàn là

"tay chân" của Mạc phủ

Trong quá trình cai trị Yoritômô đã thi hành nhiều biện pháp để pháttriển nền kinh tế cho chính quyền mình, ông đã ban hành những đạo luật ởnhững vùng lãnh thổ thuộc quyền kiểm soát của chính quyền, đảm bảo quyền

tư hữu cả đất công và đất tư

Nói chung, ông hoạt động như một vị phó vương, quyền lực của ônglan rộng cả nước Đến khi Hôđiô lên nắm quyền ông tiếp tục xây dựng cơ sởcho kinh tế, ông đã ban hành luật lệ phong kiến qua công thức Yôây nhữngđiều luật này đã nói rõ về chức năng, nghĩa vụ của các cơ quan chỉ huy, cảnhsát và quản lý đất đai Nhìn chung luật lệ Yôây được ban hành ra chủ yếu để

bảo vệ quyền lợi của Mạc phủ và quan lại phong kiến quân sự dưới thờiKamacưra.

Với những biện pháp mà chính quyền Kamacưra áp đặt trong cả nước,ông đã gây được thanh thế rất lớn mạnh Yoritômô không ở kinh đô mà đặtbản doanh ở Kamacưra ông tự coi mình phải có nhiệm vụ tổ chức bộ máy caitrị hoàn hảo, để có một xã hội phồn thịnh và yên bình Bộ máy đó phải có kỷluật, có lực lượng vũ trang mạnh để bảo vệ Vì vậy mà quyền lực của tướngquân, nhân vật độc tài quân sự lại càng lớn, tướng quân thực chất cũng là mộtĐaimiô lớn nhất và trở thành phong quân, dưới tướng quân là các đại danh.Những kẻ có quyền sở hữu ruộng đất lớn là những phong quân của phongkiến nhỏ, những phong kiến nhỏ là bồi thần của phong kiến lớn Bậc thangđẳng cấp trên cùng là tướng quân, sau đó là đại danh, dưới đại danh là võ sĩhình thành rõ nét ở Nhật Bản trong thế kỷ XIII

Cơ sở xã hội cho chính quyền Kamacưra là tầng lớp "Ngự gia nhân",tức là tầng lớp võ sĩ thuộc dòng họ Minamôtô Chính quyền Kamacưra tạo cơ

sở xã hội cho mình bằng việc ưu đãi, giành nhiều đặc ân cho tầng lớp này.Hầu hết các chức vụ quan trọng của chính quyền Mạc phủ đều do tầng lớp

"ngự gia nhân" cai quản, với sự ưu đãi của Mạc phủ tầng lớp “ngự gia nhân”ngày càng lấn dần ruộng đất của quý tộc, trở thành tầng lớp có thế lực mạnh,trái lại thế lực của phong kiến quan lại triều đình ngày càng bị thế lực phongkiến mới, vây cánh của chính quyền Mạc phủ lấn áp và càng trở nên suy yếu.Minamôtô Yoritômô còn cố gắng bằng đủ mọi cách lôi kéo về mình càngnhiều phong kiến càng tốt, thậm chí xuất thân từ dòng họ Phudioara, dòng họTaica nếu họ phục tùng chính quyền của ông

Bằng những biện pháp trên, Mạc phủ Kamacưra đã xây dựng chochính quyền mình một cơ sở kinh tế là chế độ sở hữu ruộng đất phong kiếnlớn và cơ sở về xã hội là tầng lớp võ sĩ lệ thuộc vào dòng họ Minamôtô đểlàm chỗ dựa cho chính quyền mình Chính quyền Mạc phủ được tổ chức xây

dựng trên hệ thống bậc thang đẳng cấp phong kiến quân sự từ trung ương đếnđịa phương.

Năm 1213, khi quyền lực thực sự chuyển từ gia đình Minamôtô sanggia đình Hôđiô, gia đình bên vợ của Yoritômô với tư cách là quan nhiếp chínhcủa các tướng lĩnh, họ đã duy trì chính phủ quân sự ở Kamacưra đến năm1333

Trong suốt thời kỳ này, người Mông Cổ đã hai lần tấn công miền Bắcđảo Kiusư Một lần vào năm 1274 và một lần vào năm 1281 Mặc dù vũ khíkém hơn nhưng các chiến binh Nhật Bản đã giữ vững trận địa không cho quânxâm lược vào sâu trong nội thành buộc quân Mông Cổ phải rút khỏi NhậtBản

Trên cơ sở kinh tế xã hội vững chắc nên về kinh tế thời kỳ Mạc phủKamacưra đã có bước phát triển trong các trang viên Ngoài nông nghiệpđược ưu tiên hàng đầu thì thủ công nghiệp, thương nghiệp cũng được chútrọng phát triển, đời sống nông dân trong xã hộ phong kiến ngày càng đầy đủsung túc hơn Mạc phủ Kamacưra đã đưa ra những biện pháp phù hợp đểkhuyến khích trang viên phong kiến

Trong mỗi trang viên đã sản xuất đầy đủ các mặt hàng để đáp ứng nhucầu sinh hoạt của mình, có nhiều nghề được phát triển mạnh mẽ vì vậy mứcthu nhập cũng tăng lên, điều đó tạo cho chính quyền vững mạnh, song sựvững chắc đó chỉ tồn tại đến thế kỷ XIV

Từ đầu thế kỷ XIV lịch sử Nhật Bản trải qua một quá trình tranh giànhquyền lực mới "động lực căn bản của sự tranh giành đó là sự thèm khát đấtđai mãnh liệt của giới quân sự địa phương, những người chịu sức ép mạnhtrong việc tăng cường sở hữu của mình [7,212]

Là những quý tộc lớn, các thủ lĩnh quân sự cần nhiều đất để thưởngcông hay chia cho con cháu Thêm vào đó chế độ kế thừa tài sản ở Nhật Bảnlúc đó cũng làm cho thực lực kinh tế của một số tầng lớp võ sĩ suy yếu Theo

truyền thống, sau khi gia chủ qua đời, đất vẫn được chia cho các con cháuthậm chí cả con gái Cách chia đó làm cho phần đất mà mỗi võ sĩ nhận đượcngày càng nhỏ, không đủ nuôi sống gia đình và thực hiện trách nhiệm củamình với chủ tướng.

Trước sự suy yếu của chính quyền các gia tộc võ sĩ, thậm chí cả địa đầu(thủ hộ quản lý các địa phương và người đứng đầu chịu trách nhiệm thu thuếtrong trang viên) đã thừa cơ tiến hành đánh chiếm đất của các họ quý tộckhông có đủ lực lượng bảo vệ và những chủ đất nhỏ yếu khác

Vậy sau cuộc chiến tranh Giêmpei(1185), khi chính quyền Mạc phủKamacưra đạt đến đỉnh cao của quyền lực và hiệu quả trong việc điều hànhđất nước, giới quân nhân thành đạt đã sống sung túc thanh bình trên đống củacải Họ rất tin tưởng vào sự công minh của chính quyền Mạc phủ, chỉ trongthời gian ngắn, xã hội quân nhân mà chính quyền Mạc phủ điều hành đã cómột chính sách đối xử công bằng Những công thần như viên quản lý các thái

ấp đều trở thành các chúa đất có cuộc sống thuận lợi Họ được đãi ngộ thoảđáng của chính quyền vì công lao của họ

Song cảnh sống thanh bình không được bao lâu, cuối thế kỷ XIII cuộcxâm lược của Nguyên Mông đã làm cho nguồn tài chính của Mạc phủ bị kiệtquệ, sưu cao thuế nặng trút lên đầu nhân dân, trước hết là tầng lớp trung thànhvới chính quyền Mạc phủ để trang trải những khoản chi tiêu khổng lồ Chínhquyền Mạc phủ kiệt quệ không thể gượng lại và tới năm 1225 thì bắt đầu cósuy tán nguy cơ tan vỡ Một xã hội mà nền tảng vững chắc dựa vào giới quânnhân rơi vào thế sụp đổ hoàn toàn, chính quyền Hôđiô tự sát sau gần 120 nămthống trị đất nước Dòng họ Asicaga được xác lập, một chính quyền mới rađời, Mạc phủ Muromachi (1334-1573)

1.3.2 Mạc phủ Muromachi

Từ đầu thế kỷ XIV, lịch sử Nhật Bản trải qua một quá trình tranh giànhquyền lực mới Đến cuối thế kỷ XV phần lớn chính quyền ở các địa phương

đã lọt vào tay các gia tộc võ sĩ, thủ hộ quản lý các địa phương, trật tự xã hội

bị xáo trộn và xuất hiện một nhu cầu cần phải xắp xếp lại xã hội thích ứng vớitình hình mới Quyền lực của Mạc phủ và triều đình Kyôtô hầu như bị cắt dờikhỏi các địa phương và mặc nhiên bị mất phần lớn thu nhập do không còn khảnăng điều hành, quản lý các trang viên nữa Nhiều gia tộc võ sĩ trở thành cáclãnh chúa Con đường của họ vươn tới quyền lực là chiến tranh, chứ khôngphải thông qua chế độ phong tước như thời Nara, Hâyan hay thực hiện theolối cắt cử của Mạc phủ Kamacưra trước đây Với tư cách là chủ sở hữu độclập, các lãnh chúa tự xây dựng lãnh địa của mình thành những đơn vị hànhchính tự quản, tự cấp đất hay trả lương cho các thuộc hạ dưới quyền, tự banhành chính sách thuế và quản lý trực tiếp nông dân, tự tổ chức lực lượng quânđội để trang giành quyền lực cũng như chiếm đất của những lãnh chúa khác

Quá trình tập trung quyền lực vào tay các Đaimiô cũng đồng thời là quátrình chuyển biến quan hệ xã hội trong các lãnh địa Để cai trị lãnh địa mộtmặt lãnh chúa vẫn phải dựa vào quan hệ huyết thống, họ tộc nhưng mặt khác

vì phạm vi hoạt động của lãnh địa đã rộng mở nên các lãnh chúa phải sửdụng cả những bề tôi thân thích không cùng huyết thống (tộc) Họ được chủcấp đất, được hưỏng toàn bộ nguồn lợi thu được trên mảnh đất đó nhưngkhông được phép mua bán ruộng đất, họ chỉ được giao quyền sử dụng chứkhông có quyền sở hữu, đồng thời phải có trách nhiệm đóng góp nghĩa vụtheo danh vị, quy mô ruộng đất được nhận và phải cam kết tuyệt đối trungthành với lãnh chúa bằng văn bản

Sự phát triển của các lãnh địa đã kéo theo một bộ phận không nhỏ độingũ võ sĩ sống ở nông thôn tách ra khỏi sản xuất nông nghiệp để trở thànhnhững võ sĩ chuyên nghiệp hay viên chức trong bộ máy chính quyền Trongthời kỳ nội chiến (1490-1600), do quy mô và tính chất quyết liệt của chiếntranh và đồng thời cũng bị tác động mạnh bởi vũ khí chiến thuật quân sựphương tây các lãnh chúa buộc phải phá bỏ những bức tường thành đắp bằngđất và gỗ truyền thống để xây dựng những toà thành mới kiên cố, có quy mô

lớn Những đội quân chuyên nghiệp, sử dụng súng kiểu châu Âu cũng bắt đầuđược thiết lập trong các lãnh địa.

Bên cạnh chức năng quân sự, từ thế kỷ XVI các toà thành còn là trungtâm chính trị, kinh tế, văn hoá của một vùng Do sống thường xuyên trongthành, nhiều võ sĩ đã thực sự trở thành những người phi sản xuất, ở nông thônnông dân phải tự tổ chức lấy cuộc sống của mình Sự tan rã của chế độ trangviên cũng đã tạo ra những điều kiện khách quan cho sự phát triển thủ côngnghiệp và trao đổi hàng hoá giữa các vùng dân cư Làng (mura) với tư cách làđơn vị hành chính võ sĩ đã đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc điềuhành sản xuất, thu thuế, đóng góp nghĩa vụ lao dịch, làng tự hoàn thiện tổchức của mình trong một cơ chế tự quản

Vậy dưới sự trị vì của Mạc phủ Muromachi thì tình hình về xã hộikhông được yên ổn như thời kỳ trước Trong xã hội luôn xảy ra các cuộcchiến tranh kéo dài, do vậy đã có sự biến đổi lớn lao trong xã hội phong kiến.Các chúa phong kiến luôn luôn nổi lên để tranh chấp quyền hành Cuộc chiếntranh nam bắc triều kéo dài đã gây ra nhiều thiệt hại, sau thời kỳ nam bắctriều lại đến thời kỳ chiến quốc kéo dài suốt nửa thế kỷ Một thời gian dài đấtnước chỉ có chiến tranh liên miên làm cho kinh tế, xã hội có nhiều biến đổi.Thời kỳ Mạc phủ Muromachi các phong kiến nhỏ đã mất hết ruộng đất Thaybằng quyền chiếm hữu ruộng đất phong kiến lớn, thường bao trùm một tỉnhhay nhiều tỉnh dưới thời Mạc phủ Muromachi

Thời kỳ này nếu so với thời kỳ Mạc phủ trước thì có nhiều thay đổi.Nếu thời kỳ trước đã xây dựng cho mình một cơ sở kinh tế vững chắc là trangviên phong kiến, trong các trang viên phong kiến ấy kinh tế hoạt động thểhiện rất rõ tính tự cấp, tự túc, đó cũng là chỗ dựa cho chính quyền Mạc phủ.Camacưra Đến Mạc phủ Muromachi, trang viên phong kiến không duy trìđược vững mạnh nữa vì chiến tranh thường xuyên xảy ra trên đất nước làmcho các lãnh chúa cũng bị cuốn vào vòng chiến nên không có điều kiện thuận

Nói chung bộ máy cai trị gần giống với chính quyền Mạc phủKamacưra như có cơ quan tư pháp tối cao, cơ quan hành chính tối cao,nguyên lão nghị viện ngoài ra còn có cơ quan Samurai phụ trách việc duy trìtrật tự, kỷ luật trong quân đội và có nhiệm vụ bảo vệ kinh đô Phần lớn nhữngngười đứng đầu các cơ quan này vẫn là những người làm việc dưới chế độHôđiô trước đây Dưới thời chính quyền Mạc phủ Asicaga, những cơ quannày không mạnh bằng thời Kamacưra bởi vì ngay đại nguyên soái và các quanchức cao cấp có khuynh hướng đơn giản hoá bộ máy, như quyền hạn cơ quan

tư pháp tối cao đã phải phân quyền của mình cho cơ quan Xamurai Cơ quannày vừa bảo vệ chính quyền Mạc phủ, giữ trật tự ở kinh đô, vừa phải cai quảntrật tự ở chính quyền cơ sở

Thời kỳ Muromachi bộ máy quân sự không có cơ sở thuận lợi về vậtchất như Mạc phủ trước Do hậu quả các cuộc chiến tranh ở kinh đô đã bị pháhuỷ mất nhiều nhà cửa, dinh thự cùng với cơ sở vật chất, nên thời kỳ này nềnkinh tế bị sa sút ở các đội quân và sự tham nhũng của các quan chức đã làmcho Mạc phủ Muromachi thời kỳ phong kiến phân tán trở nên hư vị, bởi naydựa vào đại danh này, mai cầu viện lãnh chúa khác để tồn tại hay nói mộtcách khác thời kỳ Mạc phủ Muromachi đã không tạo lập được một cơ sởvững chắc, sở dĩ như vậy cũng do một phần hoàn cảnh xã hội nhưng cái cốtyếu nhất đó là quyền lực của Mạc phủ không đủ lớn mạnh để bắt buộc cáclãnh chúa phải phục tùng chính quyền mình, các lãnh chúa đã đứng lên đấutranh với nhau để tranh giành quyền lực, vì thế Mạc phủ phải dựa vào nhữnglãnh chúa lớn mạnh, điều đó chứng tỏ lãnh chúa rất mạnh hơn Mạc phủ.Nhưng nhìn một cách tổng quát thì tất cả các cuộc chiến tranh thời trung cổcũng không có sức tàn phá ghê gớm lắm Cơ sở kinh tế quốc dân là đồngruộng và rừng rú chẳng bị tổn thất nhiều, những dân cày có tay nghề giỏi tuylúc này, lúc khác họ bị điều vào quân dịch nhưng nói chung họ không bị mấtmát gì nhiều, tổng số nhân lực bị giết trong chiến tranh thực ra không nhiềulắm, chẳng những thế về mặt nào đó mà nói, những cuộc nội chiến xẩy ra lại

kích thích các hoạt động kinh tế phát triển Thời kỳ này chiến trận xẩy ra ởkhắp các tỉnh, binh lính bị điều đi ra, đòi hỏi phải có một bộ cung ứng và tiếp

tế lương thực, thành lập hệ thống kho tàng, phát triển giao thông vận tải Kinh

tế thời kỳ này có vẻ phát triển hơn, hơn thế nữa việc đi lại bằng đường biểnsang Trung Hoa được phục hồi đã tạo điều kiện cho giao lưu hai nước càngthêm thuận lợi

Một nhân tố đóng vai trò quan trọng kích thích sự tăng trưởng kinh tếthời kỳ Mạc phủ Muromachi là vị trí xã hội của người nông dân đươc cảithiện, họ được tự do hoàn toàn vào cuối thế kỷ XIV Nông dân trở thành mộttầng lớp trong xã hội là những người tiểu nông, họ đã tổ chức ra các phườnghội trong quá trình phát triển kinh tế, từ đó càng khuyến khích hơn việc ápdụng những phương pháp mới trong nông nghiệp để thâm canh, tăng vụ, cónơi lúa đạt tới ba vụ một năm ở thế kỷ XIII

Giống lúa ở Đông Dương đã thu nhập vào Nhật Bản Nếu thời kỳKamacưra lúa mạch với khuyến khích trồng xen canh tăng vụ thì đến thời kỳMạc phủ Muromachi ở Nhật Bản đã có những có những phương thức mớitrong nông nghiệp thời kỳ này đã trồng hàng trăm loại lúa, 14 loại đậu, 12 loại

kê, cùng với các loại cây công nghiệp ngắn ngày, thời kỳ này còn các loại câynhư chè, đay, cây dâu tằm, cây làm thuốc nhuộm …

Thời kỳ Mạc phủ Muromachi nền kinh tế tiền tệ cũng bắt đầu phát triểnmạnh, thị trường mở rộng, nhiều thành phố được chú trọng phát triển Nhữngthành phố thời kỳ trung cổ như Kyôtô, Nara và Kamacưra được coi nhưnhững trung tâm về chính trị, tôn giáo, các thành phố này từng bước phát triểnqua các thời kỳ

Mặc dù xã hội luôn bị phân tán, các chúa đất luôn luôn cản trở quátrình phát triển kinh tế của nhau, đất nước luôn xảy ra nội chiến nhưng trái lạinền kinh tế lại phát triển, có nhiều khởi sắc hơn thời kỳ trước Trong nôngnghiệp diện tích canh tác được mở rộng, nông nghiệp phát triển đã thúc đẩy

các ngành nghề khác cũng phát triển theo Các nghiệp đoàn được ra đời, nókhông chỉ sản xuất phục vụ nhu cầu của khách hàng đặt mà còn sản xuất rahàng hoá để bán Trong thương nghiệp, thương nhân cũng thành lập ra nhữngnghiệp đoàn riêng Điều đó chứng tỏ kinh tế Mạc phủ thời kì này có bướcphát triển hơn trước, chứng tỏ trang viên phong kiến thời kì này vẫn được duytrì, có điều phát triển không chịu sự kiểm soát của Mạc phủ và nền kinh tếdưới thời phong kiến Muromachi phát triển phụ thuộc vào trang viên Cáclãnh chúa có vai trò trong việc kích thích sản xuất song các lãnh chúa lại haycông kích lẫn nhau nên sự phát triển sản xuất thời kì này không vững chắc, kể

cả cơ sở xã hội cũng không lấy gì làm yên ổn lắm, do ảnh hưởng của chiếntranh, chính quyền Mạc phủ Muromachi phải cầu viện hết đại danh này đếnđại danh khác Do chiến tranh, các lãnh chúa phải thường xuyên di tản, xã hộilúc nào cũng xảy ra chuyện thôn tính, tranh giành quyền lực Lịch sử NhậtBản thời kì này là một bức tranh ảm đạm đầy rối ren tưởng chừng như tan rã

Xã hội biến động đã làm tan dần các chế độ thái ấp, các nguyên tắc trong xãhội cũng ngày một mất trật tự, các gia đình, tầng lớp quân nhân mới đã theođuổi các quyền lợi riêng của mình hơn là trung thành với chính quyền Mạcphủ, tình trạng phản chủ không còn hiếm, đã trở thành hiện tượng phổ biếntrong xã hội Tuy kinh tế thời kỳ này có bước phát triển nhưng đời sống ngườinông dân lại không được nâng cao như thời kỳ trước, chiến tranh liên tục xẩy

ra trên đồng ruộng của họ luôn bị phân tán làm ảnh hưởng đến mùa màng thuhoạch Mặt khác nông dân còn bị ép đi lính nên đời sống càng bị lao đao,buộc họ phải đứng lên đấu tranh để bảo vệ quyền lợi của mình Họ chống lạiphong kiến, làm cho giai cấp phong kiến không đối phó kịp đã đặt các thế lựcphong kiến vào tình trạng thường xuyên phải đối phó, xã hội không ổn địnhlại càng không ổn định khi các thế lực tôn giáo, tăng lữ, tu viện cũng tranhchấp, xâu xé quyền lợi Trong tình trạng ấy Mạc phủ Muromachi ngày càngsuy yếu, tướng quân cũng trở nên hư vị, quyền lực đất nước cũng rơi vào taycác đại danh cát cứ, phản ánh tình trạng lộn xộn của giai cấp này Một tác giả

đã nhận xét "làm tôi giết chủ, con đuổi cha, anh giết em để chiếm đoạt địa vị

và cơ nghiệp"

Như vậy Mạc phủ Muromachi trên danh nghĩa là người nắm quyềnnhưng không thể tạo ra được một cơ sở vững chắc, các cuộc chiến tranh nổ raMạc phủ không ngăn cản được Mạc phủ không điều hành nổi xã hội, chế độphong kiến Nhật Bản lúc này là một "xã hội đen tối", đất nước có bao nhiêuđại danh là tồn tại bấy nhiêu mâu thuẫn, điều này làm cho đất nước bị chia cắtthành nhiều khu vực

Thời Mạc phủ Muromachi lịch sử đã chứng kiến một thời kỳ dài đầyvinh quang của phái quân sự, rồi sự sụp đổ về đạo đức của những người lãnhđạo Nếu dòng họ Hôđiô đã tỏ ra xuất sắc và khôn ngoan, rất công tâm trongviệc trị nước cho đến cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1281,nhưng chiến tranh đã đẩy nền kinh tế phong kiến đến chỗ rối ren suy sụp.Sang thời kỳ mới dòng họ Hôđiô có nhiều biểu hiện suy tàn và đến 1334 thìchính quyền Kamacưra sụp đổ Một dòng họ đại nguyên soái mới vươn lênnắm quyền thống trị bắt đầu với Asicaga Tacaudi

Hơn hai thế kỷ cầm quyền của Asicaga (1336-1573) là thời kỳ sôi độngnhất và đa dạng nhất trong lịch sử Nhật Bản về tất cả các mặt quân sự, chínhtrị, xã hội Dưới thời tướng quân Asicaga do sự suy yếu của nhà cầm quyềndân sự và quân sự ở trung ương, một số dòng họ có nhiều quyền lực đã cát cứnhững lãnh địa rộng lớn hầu như toàn quyền cai trị ở đó Đến cuối thế kỷ XV,

ở Nhật Bản đã nảy sinh một hình thái mà người ta có thể gọi là chế độ phongkiến "cụt ngọn" - điều đó có nghĩa là tôn ti trật tự ở địa phương thì hoàn chỉnhcòn tôn ti trật tự ở quốc gia thì cụt ngọn vì cả Thiên hoàng và tướng quân đềukhông có khả năng bắt các lãnh chúa ở địa phương tuân phục Các lãnh chúatuy có thề nguyền trung thành với Thiên hoàng và thậm chí cả với tướng quânnhưng thực ra họ là những ông hoàng tự ti Họ có đất riêng, chư hầu riêng,quân đội và luật pháp riêng, những người đứng đầu các họ lớn đều thèm khát

bằng cách đánh lẫn nhau hoặc liên minh với nhau, và nếu có được phút hoàbình nào thì nó phải tuỳ thuộc vào một cán cân lực lượng rất mong manh.Tình hình như vậy rõ ràng không thể tồn tại được lâu dài mà phải tiếp tục đấutranh để đưa hệ thống phong kiến đến độ trưởng thành thông qua sự ra đờicủa một tập đoàn khác sẽ trở nên mạnh hơn tất cả Trước chiến tranhOnin(1467) ở Nhật Bản có khoảng 260 dòng họ phong kiến đại danh, đến

1601 chỉ còn lại một chục họ và phần lớn sống ở cực Tây hoặc cực Đông Bắc

ở Nhật Bản Tại đó họ không bị triều đình trung ương với tới Ngoài nhữngdòng họ đó còn có giai cấp quý tộc mới nổi lên qua 100 năm chiến tranh

Tất cả những điều đó cho thấy những thay đổi về chính trị, xã hội nảysinh trong thời kỳ khốn đốn đó đã có những ảnh hưởng sau rộng đến mức nào.Một ví dụ minh họa cho những biến đổi giữ dội cho thời kỳ đó là họ Ouchi ởthế kỷ XII đã nổi lên ở tỉnh Suo thì dưới thời Asicaga đã trở nên cực kỳ hùngmạnh Nó giữ một vai trò to lớn trong cuộc tranh chấp giữa các triều đình vàtrong các vấn đề chính trị quan trọng thời đó Sức mạnh quân sự của họ lớnđến mức mà các chúa tể láng giềng không dám tấn công họ và họ cai quảnnhững lãnh địa rộng lớn bao gồm 6 tỉnh Trên lãnh thổ của họ có thành phốlâu đời Yamaguchi với một hải cảng quan trọng, vào đầu thế kỷ XVIYamaguchi là một trung tâm phồn thịnh của văn hoá và thậm chí của cả sựthanh lịch Thế nhưng không đầy một thập kỷ sau, gia đình Ouchi bị thay thếbởi họ Muri Cho đến năm 1550 họ còn là chư hầu nhỏ của họ Ouchi và chỉ

có khoảng 1000 tuỳ tùng, song đến trước 1600 họ đã nắm quyền ở lãnh địacủa tất cả các chủ cũ của mình và còn sát nhập các lãnh địa của đối thủ lớn làAnro

Có thể nói giai đoạn thế kỷ XV đến thế kỷ XVI là giai đoạn chuẩn bịnhững tiền đề và điều kiện hết sức cần thiết cho sự cho sự ra đời của một Nhànước phong kiến thống nhất với nhiều đặc tính phát triển khác biệt so với các

xã hội phong kiến khác ở phương Đông

Từ thế kỷ XV đến XVI được coi là giai đoạn phát triển cuối cùng củaMạc phủ Muromachi đồng thời là giai đoạn bản lề, chuyển giao giữa hai thời

kỳ trung thế và cận thế Nhìn một cách tổng quát đây là khoảng thời gian mà

xã hội Nhật Bản diễn ra nhiều biến động lớn, cùng với sự xác lập kinh tế lãnhđịa, vị thế của các lãnh chúa cũng được khẳng định, với tư cách là người nắmquyền lực cai trị cao nhất ở các địa phương, các Đaimiô không chỉ có thể banhành hiến pháp thâu tóm quyền lực, quyền sở hữu về tư liệu sản xuất mà còn

là người định đoạt các vấn đề xã hội Đưa thời kỳ Mạc phủ trở thành thời kỳsôi động nhất và đa dạng nhất trong lịch sử Nhật Bản Tuy nhiên, Mạc phủMuromachi cũng không phải là chế độ Mạc phủ cuối cùng Năm 1573Nôbunaga đã lật đổ Mạc phủ Muromachi và nắm lấy quyền tướng quân, khởiđầu sự nghiệp thống nhất đất nước Năm 1600 sau hai đời tướng quânHiđêyôsi (1590) và Hiđêyôri (1598) Tokưgawa đã đánh bại hơn 40 lãnh chúađại danh và tự xưng là tướng quân, lập ra chính quyền Mạc phủ mới ở Edogọi là Mạc phủ Tokưgawoa (1603-1868)

2.3.3 Mạc phủ Tokưgawa

Hơn hai thế kỷ tồn tại của Mạc phủ Muromachi về cơ bản, đây là giaiđoạn chuẩn bị những tiền đề và điều kiện hế sức cần thiết cho sự ra đời mộtNhà nước phong kiến thống nhất Với nhiều đặc tính phát triển khác biệt sovới các xã hội phong kiến khác ở phương Đông, thì thời kỳ Mạc phủTokưgawa được coi là chế độ phong kiến phát triển lên đỉnh cao và dần tan

rã, đưa xã hội Nhật Bản bước sang thời kỳ mới với những quan hệ sản xuấtmới- quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa

Năm 1573, Nôbunaga đã lật đổ Mạc phủ Muromachi và nắm quyềntướng quân, ông là người khởi đầu sự nghiệp đấu tranh thống nhấ nước Nhật

Năm1582, Nôbunaga bị sát hại, sự nghiệp của ông còn dang dở vàngười kế nghiệp là Hiđêyôsi Đến năm 1890 về cơ bản Hiđêyôsi đã thống

nhất được đất nước Chấm dứt tình trạng xâm lược lấn chiếm 100 năm trênđất nước Nhật Dưới thời kỳ Hiđêyôsi chế độ phong kiến lại được phát triểnhơn thời kỳ trước, Ôsaka trở thành trung tâm kinh tế cho cả nước Năm 1598,Hiđêyôsi qua đời khi sự nghiệp thống nhất chưa được hoàn thành, sau khi ôngmất con trai ông là Hiđêyôsi lên làm tướng quân do còn nhỏ tuổi vì vậy phảinhờ Tokưgawa Iêyasu và 4 lãnh chúa đại danh làm phò tá cùng Hiđêyôsi vớinhiệm vụ được giao, Tokưgawa dần dần khống chế quyền lực và trở thànhngười nắm giữ toàn bộ chính quyền Năm 1600 hơn 40 lãnh chúa đại danh bịTokưgawa đánh bại rồi Tokưgawa tự xưng là tướng quân lập ra chính quyềnMạc phủ mới ở Edo gọi là Mạc phủ Tokưgawa (1603-1868).

Vậy thực chất của thời kỳ Tokưgawa bắt đầu từ Nobunaga đếnHiđêyôsi rồi cuối cùng mới đến Tokưgawa

Nôbunaga (1534-1594) là một đại danh hạng nhỏ ở vùng trung bộ đảoHônshư, vốn làdòng dõi họ Taica, thế lực kinh tế của ông không lâu nhưngông có tài tổ chức, ông hiểu được nhu cầu của các tầng lớp xã hội lúc bấy giờ,ông biết triệu tập binh hiền nên ông là người đầu tiên ghi công thống nhất lạinước Nhật Bản, khởi binh năm 1558, đến năm 1568, Nobunaga đã tiêu diệtđược các đại bản danh lân cận và làm chủ được kinh đô, năm 1573 ông lật đổhoàn toàn Mạc phủ Muromachi Nobunaga đã nắm được chính quyền trungương Đến năm 1582 bị một bố tướng sát hại, ông đã bỏ dở sự nghiệp thốngnhất đất nước, ông đã thu phục được 60 tỉnh trong số 56 tỉnh của Nhật Bản, sựnghiệp thống nhất đất nước của ông chưa hoàn thành nhưng ông là người khởiđầu sự nghiệp thống nhất đất nước

Kế tục Nôbunaga là Hiđêyôsi (1536-1598) ông vốn xuất thân từ nôngdân, sau khi kế tục sự nghiệp của Nobunaga ông đã chinh phục các đại danh ở

xa và ở các đảo, đến năn 1590 Hiđêyôsi đã thu phục được toàn bộ đất nước,chấm dứt tình trạng phân biệt hỗn chiến kéo dài trên một trăm năm