Phân tích tình hình sử dụng corticoid trong điều trị các bệnh đường hô hấp tại bệnh viện Lao và bệnh phổi Thái Nguyên. 2. Khảo sát một số tác dụng không mong muốn của corticoid trong điều trị. Phương pháp: Nghiên cứu mô tả cắt ngang 97 bệnh án của bệnh nhân điều trị nội trú tại bệnh viện lao và bệnh phổi Thái Nguyên có chỉ định corticoid.
Trang 1ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH SỬ DỤNG CORTICOID TRONG ĐIỀU TRỊ CÁC BỆNH LÝ ĐƯỜNG HÔ HẤP TẠI BỆNH VIỆN LAO VÀ BỆNH PHỔI
THÁI NGUYÊN
Đỗ Lê Thùy Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Corticoid là nhóm thuốc rất quan trong được sử dụng trong điều trị
các bệnh lý đường hô hấp Tuy nhiên, sử dụng corticoid không đúng hoặc kéo dài
có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng, thậm chí gây tử vong
Mục tiêu: 1 Phân tích tình hình sử dụng corticoid trong điều trị các bệnh đường
hô hấp tại bệnh viện Lao và bệnh phổi Thái Nguyên 2 Khảo sát một số tác dụng
không mong muốn của corticoid trong điều trị Phương pháp: nghiên cứu mô tả cắt ngang 97 bệnh án của bệnh nhân điều trị nội trú tại bệnh viện lao và bệnh phổi Thái Nguyên có chỉ định corticoid Thông tin của bệnh nhân được thu thập vào bộ câu hỏi thống nhất
Kết quả: corticoid dạng tiêm được dùng nhiều nhất trong điều trị bệnh lý đường
hô hấp (72,2%), trong đó hoạt chất corticoid được dùng chủ yếu là metylprednisolo (96,2%) Vẫn còn 37,2% bệnh nhân có chỉ định corticoid 2 lần/ngày Đa số bệnh nhân không có chỉ định giảm liều điều trị khi đạt hiệu quả mong muốn Tác dụng không mong muốn gặp nhiều nhất là đau tức thượng vị (76,9%), ngoài ra là tăng huyết áp, phù, hội chứng Cushing
Từ khóa: corticoid, tác dụng phụ của corticoid
EVALUATE USE OF CORTICOID IN TREATMENT OF RESPIRATORY DISEASES IN THAI NGUYEN TUBERCULORIS AND LUNG DISEASE HOSPITAL
Do Le Thuy Thai Nguyen University of Medical and Pharmacy
Background Corticoid is a very important drugs used in the treatment of
respiratory diseases However, the wrong or prolonged use can cause serious
outcomes, even death Objectives: To analyze the use of corticoid in the treatment
of respiratory diseases in Thai Nguyen Tuberculosis and Lung Disease Hospital
To examine some of the side effects of corticoid in the treatment Methods: A
cross-sectional descriptive study was conducted in 97 medical records of patient who were hospitalized in Thai Nguyen Tuberculosis and Lung Disease Hospital, were indicated use of corticoid Information were collected by the questionnaire
Results: Injection’s corticoid was the most popular administration in treatment of
respiratory diseases (72.2%), in which metylprednisolon were medication used most (96.2%) 37.2% of patients were indicated twice a day Almost patients were not reduced dose Gastric ulcer was the most popular side effect (76,9%)
Keywords: corticoid, side effect of corticoid
I - ĐẶT VẤN ĐỀ
Các bệnh lý đường hô hấp như viêm phế quản, viêm phổi, hen phế quản hay bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính được xếp vào danh sách những bệnh phổi mãn tính hay gặp nhất
ở mọi lứa tuổi Theo số liệu của WHO, tỉ lệ mắc các bệnh lý đường hô hấp trung bình từ
Trang 2mới, nhiều thuốc mới được sử dụng trong điều trị các bệnh lý đường hô hấp Đặc biệt với
sự ra đời của corticoid đã góp phần tích cực trong việc phòng và điều trị các bệnh này Tuy nhiên, corticoid là một nhóm thuốc gây ra nhiều tác dụng phụ có thể ảnh hưởng đến
sức khỏe của người bệnh Vì vậy chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá tình hình sử dụng corticoid trong điều trị các bệnh lý đường hô hấp tại bệnh viện lao và bệnh phổi Thái Nguyên” nhằm 2 mục tiêu:
1 Phân tích tình hình sử dụng corticoid trong điều trị các bệnh đường hô hấp tại bệnh viện Lao và bệnh phổi Thái Nguyên
2 Khảo sát một số tác dụng không mong muốn của corticoid trong điều trị
II - ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1 Đối tượng nghiên cứu: bệnh án của bệnh nhân có các bệnh lý đường hô hấp có chỉ
định glucocorticoid trong điều trị
* Tiêu chuẩn lựa chọn
- Bệnh nhân có chỉ định sử dụng corticoid trong điều trị
- Thời gian sử dụng corticoid trên 3 ngày
2 Phương pháp nghiên cứu: mô tả cắt ngang 97 bệnh án của bệnh nhân điều trị nội trú
tại bệnh viện lao và bệnh phổi Thái Nguyên có chỉ định corticoid để đánh giá tình hình sử dụng corticoid trong điều trị và nghiên cứu tiến cứu trên 30 bệnh nhân đang điều trị tại khoa bệnh phổi trong thời gian từ 1/7/2012 đến 30/8/2012 có chỉ định corticoid để đánh giá một số tác dụng không mong muốn của corticoid gặp phải trong quá trình điều trị
Xử lý số liệu: số liệu được xử lý bằng phần mền thống kê y học SPSS 11.0
KẾT QUẢ
1 Tình hình sử dụng corticoid trong điều trị các bệnh lý đường hô hấp
1.1 Đặc điểm bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu
Tuổi trung bình của bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu 56,43±15,1 tuổi, nhỏ tuổi nhất
là 15 tuổi và nhiều tuổi nhất là 93 tuổi Trong đó lứa tuổi 14-45 chiếm tỉ lệ cao nhất (32,3%), đây là lứa tuổi sung sức của học tập và lao động Có 64,28% bệnh nhân nam, 35,72% bệnh nhân nữ (p>0,05), tỉ lệ nam/nữ là 1,8 Bệnh lý hô hấp gặp chủ yếu là viêm phế quản phổi (62,8%), tiếp đến là bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (16,4%), ngoài ra còn
có hen phế quản (9,2%), tràn dịch màng phổi (5,2%)
1.2 Tình hình sử dụng corticoid trong điều trị
Bảng 1: các hoạt chất corticoid được chỉ định
Kết quả nghiên cứu cho thấy metylprednisolon là thuốc được sử dụng chủ yếu trong điều trị các bệnh lý hô hấp (96,9%), 2 bệnh nhân dùng hydrocortison đường khí dung, không có trường hợp bệnh nhân nào dùng dexamethason
Bảng 2: đường dùng corticoid được chỉ định
Trang 3Corticoid được sử dụng nhiều nhất trên người bệnh là đường tiêm (72,2%), đường uống chiếm 19,6%, đường khí dung (8,3%)
Bảng 3: số lần chỉ định corticoid trong ngày
Số lần chỉ định corticoid trong ngày Số bệnh
nhân
Tỉ lệ %
Đa số bệnh nhân được chỉ định uống hoặc tiêm corticoid 1 lần trong ngày (62,9%) Vẫn còn 37,1% bệnh nhân được chỉ định dùng corticoid 2 lần/ngày (9 giờ sáng và 15 giờ chiều)
Số ngày điều trị có chỉ định corticoid trung bình là 18,6±2,1 ngày, dài nhất là 26 ngày, ngắn nhất là 3 ngày
Bảng 4: giảm liều corticoid
nhân
Tỉ lệ %
Khi đạt hiệu quả điều trị đa số bệnh nhân được chỉ định ngừng corticoid ngay, không có biện pháp giảm liều để giảm tác dụng không mong muốn do corticoid (chiếm 78,4%), có 21,6% bệnh nhân được thực hiện giảm liều, cách giảm liều cụ thể như bảng 5
Bảng 5: cách giảm liều corticoid
Cách giảm liều chủ yếu trên bệnh nhân có sử dụng corticoid là chuyển từ đường tiêm (9 bệnh nhân chiếm 42,8%), các trường hợp khác được thực hiện giảm liều đường uống hoặc chuyển từ tiêm sang uống
2 Một số tác dụng không mong muốn của corticoid gặp trong quá trình điều trị
Trong số 30 bệnh nhân theo dõi tiến cứu, có 26 bệnh nhân (86,7%) có biểu hiện tác dụng không mong muốn của corticoid, cụ thể như đau rát thượng vị (20 bệnh nhân chiếm 76,9%), tăng huyết áp (10 bệnh nhân, chiếm 38,5%), phù (57,7%) Ngoài ra một số trường hợp bệnh nhân có biểu hiện mặt Cushing, rối loạn kinh nguyệt…
BÀN LUẬN
1 Tình hình sử dụng corticoid trong điều trị
Corticoid sử dụng chủ yếu trong điều trị các bệnh lý hô hấp tại bệnh viện Lao và bệnh phổi Thái Nguyên dưới dạng đường tiêm (72,2%), trong đó hoạt chất corticoid dùng chủ đạo là metylprednisolon với các biệt dược là solu-medrol hoặc menison hoặc tomethrol Các hoạt chất khác như dexamethason, prednisolon hay triamcinolon được dùng không đáng kể Điều này cho thấy sự đúng đắn và hợp lý trong việc lựa chọn hoạt chất corticoid
là metylprednisolon, một hoạt chất corticoid tốt, ít tác dụng phụ trên bệnh nhân Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Đoàn [2], [3] khi đánh giá về tỉ lệ các tai biến của corticoid trong điều trị tại khoa Miễn dịch – dị ứng, bệnh viện Bạch Mai cũng ghi nhận methylprednisolon là thuốc được dùng chủ yếu ở cả đường tiêm và đường uống, chiếm trên 72% Nghiên cứu của Ngô Thị Hạnh [4] cũng cho thấy kết quả tương tự
Trang 4Về đường dùng corticoid, kết quả nghiên cứu cho thấy đa số bệnh nhân được chỉ định đường tiêm (72,2%), chỉ có 19,6% bệnh nhân được chỉ định corticoid đường uống, đường khí dung chiếm ,3%
Corticoid là nhóm thuốc gây nhiều tác dụng không mong muốn, những tác dụng phụ này đặc biệt gia tăng khi chỉ định dùng kéo dài hoặc chia liều thuốc thành nhiều lần trong ngày vì nguy cơ ức chế trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận, gây suy thượng thận cấp càng lớn Tuy nhiên, theo kết quả nghiên cứu ở bảng 3 cho thấy vẫn có một tỉ lệ tương đối cao bệnh nhân được chỉ định tiêm methylprednisolon 2 lần/ngày (36 bệnh nhân chiếm 37,1%) Điều này chưa phù hợp với khuyến cáo về nguyên tắc sử dụng corticoid trong điều trị [5]
Đa số bệnh nhân sau khi đạt được đáp ứng điều trị đều được ngừng thuốc luôn, không cần giảm liều, chiếm 78,4% Một số có được thực hiện giảm liều corticoid chủ yếu khi dùng đường tiêm (42,8%), 33,3% có chỉ định giảm liều từ đường tiêm sang dùng đường uống Với thời gian điều trị bằng corticoid trong mẫu nghiên cứu trung bình là 18,6±2,1 ngày chưa phải là quá dài thì việc giảm liều cũng chưa thật sự cần thiết Nhưng khi đợt điều trị kéo dài trên 1 tháng nhất thiết phải giảm liều corticoid để giảm thiểu các tác dụng không mong muốn của nhóm thuốc này cho người bệnh
2 Tác dụng không mong muốn của corticoid
Qua theo dõi tiến cứu trên 30 bệnh nhân cho thấy có một tỉ lệ khá lớn bệnh nhân có biểu hiện đau tức thượng vị khi được chỉ định corticoid chiếm 76,9% Các tác dụng không mong muốn khác như tăng huyết áp, phù gặp với tỉ lệ lần lượt là 38,5% và 57,7% Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Văn Đoàn cho thấy tỉ lệ sử dụng corticoid có loét dạ dày
tá tràng chiếm 4,97% Còn theo nghiên cứu của Nguyễn Tiến Dũng tại khoa Nhi Bệnh viện Bạch Mai cũng ghi nhận corticoid là nhóm thuốc hay gây ADR thứ hai sau kháng sinh và biểu hiện tác dụng không mong muốn thường là đau tức thượng vị, nóng rát, ợ hơi, ợ chua chiếm 49%, hội chứng Cushing chiếm 20,4% [1] Điều này cho thấy là đau tức thượng vị hay loét dạ dày tá tràng là tai biến thường gặp và cần thận trọng khi chỉ định cho bệnh nhân có tiền sử loét dạ dày – tá tràng
KẾT LUẬN
1 Tình hình sử dụng corticoid
Bệnh lý hô hấp hay gặp ở lứa tuổi từ 15-45 (32,8%), nam nhiều hơn nữ
Dạng thuốc tiêm được dùng nhiều nhất chiếm 72,2%, trong đó hoạt chất corticoid chủ yếu là metylprednisolon (92,9%)
Đa số bệnh nhân được chỉ định tiêm corticoid 1 lần/ngày (62,9%) Vẫn có 1/3 số bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu có chỉ định tiêm corticoid 2 lần/ngày vào buổi sáng và buổi chiều
Hầu hết bệnh nhân không được giảm liều khi đạt hiệu quả điều trị (78,4%), những bệnh nhân có thực hiện chế độ giảm liều chủ yếu là giảm liều đường tiêm
2 Tác dụng không mong muốn của corticoid
Loét dạ dày tá tràng là tai biến hay gặp nhất khi chỉ định corticoid (76,9%)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Tiến Dũng, Vũ Thị Trâm (2010), Những phản ứng bất lợi của thuốc trong điều trị tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai, Tạp chí y học Thành phố Hồ Chí Minh,
số 14, tr 129-134
2 Nguyễn Văn Đoàn (2005), Các tại biến của corticoid trên bệnh nhân hen phế quản tại khoa Dị ứng miễn dịch lâm sàng bệnh viện Bạch Mai giai đoạn 1998 -2002, Tạp chí y học Thực hành 38, tr 23-28
Trang 53 Nguyễn Văn Đoàn (2001), Tai biến K-cort, Kỷ yếu nghiên cứu khoa học bệnh viện Bạch Mai
4 Ngô Thị Hạnh (2000), Khảo sát việc sử dụng các thuốc điều trị Hen phế quản tại khoa Hô hấp bệnh viện E Hà Nội, khóa luận tốt nghiệp dược sĩ đại học
5 Hoàng Kim Huyền (2010), Dược lâm sàng, NXB Y học, tr 150 -178
6 Nguyễn Đình Khoa (1998), Đánh giá tình trạng loãng xương ở bệnh nhân thấp khớp mãn tính sử dụng corticoid kéo dài bằng phương pháp XQ qui chiếu, Luận văn thạc sĩ
y học