Tại hội nghị, sự căng thẳng rõ nhất giữa Anh và Liên Xô.15 Bất chấp những nghi kỵ xuất hiện trong mối quan hệ giữa họ, các nhà lãnh đạo ba đại cường vẫn thông qua những quyết định quan t[r]
Trang 1Học phần: Lịch sử thế giới hiện đại
Trang 2Lời giới thiệu
Lịch sử là một bộ môn khoa học đầy tính nhân văn, hấp dẫn, chân thực nếu người
biên soạn sách, người thầy, người trò đều hướng tới một mục đích chung: con người,
sự thật và bài học Phải tôn trọng lịch sử, đánh giá đúng sự kiện lịch sử bằng cách
nhìn khách quan nhất của thời đại
Học phần Lịch sử thế giới hiện đại là một bộ phận quan trọng cấu thành chương trình
học Quốc tế học Những kiến thức về lịch sử thế giới góp phần quan trọng trong việc
định hướng sinh viên ngành Quốc tế học trong công tác học tập, nghiên cứu, đặc biệt
và chuyên môn
Mặt dù với vốn hiểu biết, trải nghiệm về lịch sử khiêm tốn, non nớt nhưng em hy vọng
bài nghiên cứu về “Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai”
(thuộc nội dung chương trình học của Chương IX: Quan hệ quốc tế từ năm 1945 đến
nửa đầu những năm 70 của giáo trình chính) sẽ đóng góp một phần nhỏ cho việc
nghiên cứu về vấn đề trật tự thế giới sau chiến tranh thế giới thứ hai, cũng như đáp
ứng được yêu cầu của bài tiểu luận giữa kỳ
Trong quá trình biên soạn, tham khảo tài liệu sách từ các tập sách báo, cũng như
nghiên cứu qua các trang web mạng dù em đã cố gắng hết sức, nhưng những hạn chế
là rất khó tránh khỏi Kính mong nhận được sự sửa chữa, đóng góp, khuyên bảo, uốn
nắn từ các thầy cô Em xin chân thành cảm ơn
Nhân tiện đây, nhân ngày 20/11 năm nay em xin gửi lời chúc tốt đẹp nhất và lòng biết
ơn, tôn trọng, kính yêu của em dành cho những thầy giáo, cô giáo trường Đại học sư
phạm TP.HCM, đặc biệt là các thầy cô giáo Khoa Lịch sử Chúc các thầy cô giáo có
nhiều sức khoẻ, gặt hái được nhiều thành công trong sự nghiệp trồng người
Trang 3Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai (1942 – 1947)
Bước vào những năm 1943 – 1944, những chiến thắng quan trọng của Hồng quân Liên Xô ở Stalingrad, vòng cung Kursk và của Đồng minh ở Bắc Phi, Sicily (Italia), Normandy (Pháp)… đã làm sáng tỏ một vấn đề là chiến tranh thế giới không còn bao lâu nữa sẽ kết thúc bằng thắng lợi của phe Đồng minh và sự thất bại của phe phát xít Tình hình đó đặt ra yêu cầu cho các nước Đồng minh, trước hết và chủ yếu là Liên Xô,
Mĩ và Anh – ngoài việc đẩy mạnh hợp đồng tác chiến để sớm tiêu diệt chủ nghĩa phát xít (thể hiện qua việc mở mặt trận thứ hai ở Tây Âu vào tháng 6 – 1944) còn phải chuẩn bị để thiết lập một trật tự thế giới mới sau khi chiến tranh kết thúc
Do đó, trong giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều hội nghị quốc tế
đã được tiến hành như hội nghị Moskava (tháng 10 – 1943), Hội nghị Teheran (tháng
11 – 1943), Hội nghị Yalta (tháng 2 – 1945), Hội nghị Francisco (từ tháng 4 đến tháng 6 – 1945), Hội nghị Potsdam (từ tháng 7 đến đầu tháng 8 năm 1945)… Các hội nghị này, phần lớn là các cuộc họp cấp cao giữa ba cường quốc Liên Xô, Mĩ, Anh bàn
về sự thiết lập thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai Trong đó, Hội nghị Yalta được xem là hội nghị khởi đầu cho việc hình thành một trật tự thế giới mới sau chiến tranh
1 Hội nghị thượng đỉnh Yalta (tháng 2 – 1945) và việc hình thành “Trật tự hai cực Yalta”
Đến năm 1945, cục diện Chiến tranh thế giới thứ hai bươc vào giai đoạn kết thúc Có nhiều mâu thuẫn, tranh chấp trong nội bộ phe Đồng minh chống phát xít nổi lên gay gắt, trong đó nổi bật lên ba vấn đề bức xúc cần được giải quyết: Thứ nhất, là việc nhanh chóng kết thúc chiến tranh ở châu Âu và châu Á – Thái Bình Dương Thứ hai là việc tổ chức lại trật tự thế giới sau chiến tranh Thứ ba, đó là việc phân chia khu vực đóng quân theo chế độ quân quản ở các nước phát xít chiến bại và phân chia phạm vi thế lực giữa các nước tham gia chiến tranh chống phát xít
Trang 4Trong bối cảnh đó, Hội nghị tam cường Liên Xô, Anh, Mĩ (tức ba cường quốc hình thành hệ thống tam cường được coi như nòng cốt của Mặt trận đồng minh trong cuộc chiến tranh chống phát xít) đã họp tại Yalta (Liên Xô) 1
Hội nghị Yalta còn có tên gọi khác là Hội nghị Crimea, diễn ra từ ngày 4 -11.2.1945 tại thành phố Yalta (bán đảo Crimea, nay thuộc Ukraine) 2 với sự tham gia của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô Joseph Stalin, Tổng thống Mĩ Franklin D Roosevelt
và Thủ tướng Anh Winston S Churchill cùng các phụ tá thân cận của họ Hội nghị diễn ra trong bối cảnh thắng lợi gần kề của phe Đồng minh ở Mặt trận châu Âu và viễn cảnh ở mặt trận Thái Bình Dương còn chưa rõ ràng Vấn đề bàn bạc chủ yếu của Hội nghị là thảo luận các biện pháp phối hợp hành động chống phát xít Đức, Nhật, chư hầu và thoả thuận những vấn đề liên quan đến trật tự thế giới mới sau chiến tranh Vấn đề Ba Lan là vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất giữa ba cường quốc Liên Xô, Mĩ và Anh trong hội nghị Trên thực tế, khi Chiến tranh thế giới thứ hai vừa kết thúc, quân Đức bị đẩy lui khỏi Ba Lan, số phận của quốc gia này ngày càng trở thành vấn đề chính trị quan trọng của phe Đồng minh Tình hình ngày càng rắc rối cho các nước phương Tây khi Chính phủ Ba Lan đang lưu vong ở Luân Đôn muốn trở về nắm quyền với tư cách là chính phủ hợp pháp của Ba Lan Các vị lãnh đạo phương Tây là Churchill và Roosevelt ủng hộ yêu cầu này trong tình hình Hồng quân Liên Xô giải phóng Ba Lan.3
Có thể nói, việc định đoạt địa vị cho Ba Lan xem ra khó khăn hơn cả Vấn đề này được bàn bạc ở 7 trong số 8 phiên họp toàn thể của hội nghị Roosevelt và Churchill đồng ý với nhau rằng Ba Lan với tư cách là một nước Đồng minh có quyền lập chính phủ cho mình Nói cụ thể hơn, Roosevelt và Churchill tìm cách đưa chính phủ Ba Lan đang sống lưu vong ở Luân Đôn quay lại nắm quyền Nhưng có một rắc rối là chính phủ Ba Lan lưu vong ở Luân Đôn lại không hề che giấu quan điểm chống Liên Xô và Cộng sản, do tàn dư của cuộc xung đột kéo dài trong lịch sử giữa người Nga và người
Ba Lan.4 Riêng Stalin hiểu rất rõ ý thức dân tộc và quan điểm chống Nga của người
Ba Lan, đặc biệt là chính phủ lưu vong Ba Lan đóng ở Luân Đôn Do đó, Stalin kiên quyết chống lại việc tái thiết một quốc gia Ba Lan hiếu chiến ở biên giới phía Tây của mình Stalin không cho phép chính phủ lưu vong Ba Lan giành lại quyền lực ở
1 GS Nguyễn Anh Thái (chủ biên), Lịch sử thế giới hiện đại, NXB Giáo dục, năm 2011, trang 223
2
Theo trang web www kienthuc.net.vn
3 TS Trần Nam Tiến, Lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại (1945 – 2000), NXB Giáo dục, năm 2008, trang 8
4 Người Nga và người Ba Lan đã có nhiều lần xung đột chiến tranh trong lịch sử Tính từ thời điểm năm 1008 (Thời điểm của cuộc viễn chinh Kiev) tới năm 1939 người Nga và người Ba Lan đã đánh nhau 15 lần
Trang 5Warsaw 5 Đây là mối quan tâm chính yếu mà Stalin vẫn lặp đi lặp lại với các đồng minh của mình Anh và Mĩ, miễn cưỡng chấp nhận về mặt nguyên tắc là trong thực tế Đông Âu nói chung và Ba Lan nói riêng đã trở thành một phần ảnh hưởng của Liên
Xô Ngày trước Stalin đã từng thiết lập một chính quyền của mình ở thành phố Lublin (phía Đông Ba Lan) với thành phần nòng cốt là những người theo cộng sản và xã hội chủ nghĩa.6
Tại hội nghị, Stalin cũng đưa ra yêu cầu thay đổi biên giới Ba Lan Ông đòi Ba Lan phải trả lại Liên Xô những gì họ đã lấy từ Hiệp ước Riga và để đền bù cho việc Ba Lan mất đất vào tay Liên Xô, Stalin sẽ nới rộng biên giới phía Tây Ba Lan thêm 75 dặm (vốn thuộc lãnh thổ của Đức), biên giới này chạy dọc theo sông Oder và sông Tây Neisse Anh, Mĩ và đại diện của nước Đức (sau này là Cộng hoà Dân chủ Đức) đã phải miễn cưỡng chấp nhận đề nghị của Stalin.7
Vấn đề thứ hai của Hội nghị Yalta có ảnh hưởng rất quan trọng đối với quân đội Mĩ, lúc bấy giờ họ vẫn còn vướng bận chiến trận quyết liệt với quân phát xít Nhật ở mặt trận Thái Bình Dương Những nỗ lực đánh bom Tokyo và kế hoạch đánh chiếm Okinawa chưa được thực hiện Vì vậy, đối với người Mĩ, Hội nghị Yalta chủ yếu nhằm đưa Hồng quân Liên Xô với kinh nghiệm dày dặn vào cuộc chiến ở Thái Bình Dương Phía Mĩ đòi hỏi Hồng quân Liên Xô phải tham chiến chống phát xít Nhật ở mặt trận Thái Bình Dương Stalin hứa sẽ tham chiến sau 90 ngày khi chiến tranh ở châu Âu kết thúc, nhưng kèm theo đó Anh và Mĩ phải thoả mãn một số điều kiện do phía Liên Xô đặt ra Sự kiện Liên Xô tấn công phát xít Nhật ở Mãn Châu (Trung Quốc) đánh dấu cuộc xung đột lần thứ tư giữa Nga – Nhật trong thế kỷ XX Theo người Nga, đây là cơ hội để họ san bằng tỉ số trong quá khứ và lấy lại các vùng lãnh thổ đã mất.8
Vấn đề thứ ba là sự thành lập tổ chức Liên Hợp Quốc (The United Nations) thay thế Hội Quốc Liên đã mất đi vai trò trong Chiến tranh thế giới thứ hai Roosevelt nỗ lực tìm kiếm một cơ cấu tổ chức Liên Hợp Quốc để cả Churchill, Stalin và nhân dân Mĩ
5 Một Kiệt, Bảy cuộc đàm phán siêu cấp, Dương Quốc Anh – Trần Hữu Nghĩa dịch, NXB Văn hoá – Thông tin, Hà
Nội, 2006, trang 221, 222 (chú thích của TS Trần Nam Tiến)
6 Theo Wayne C.McWilliams – Harry Piotrowski, trang 132 (chú thích của TS Trần Nam Tiến, sđd)
7 Trên thực tế, Mĩ và Anh chỉ đồng ý lấy sông Oder làm biên giới giữa Ba Lan và Đức (Theo chú thích của TS Lê
Phụng Hoàng, Lịch sử quan hệ quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Tập 1: 1945 – 1975, Khoa Lịch sử ĐHSP
TP HCM, năm 2009)
8 Theo Wayne C.McWilliams – Harry Piotrowski, trang 37 (chú thích của TS Trần Nam Tiến, sđd)
Trang 6chấp nhận Roosevelt đề xuất quyền phủ quyết vô điều kiện của các thế lực lớn trên thế giới với bất kỳ hành động nào mà Liên Hợp Quốc phản đối Churchill và Satlin nhanh chóng chấp thuận Năm 1919, khi Tổng thống W Wilson thành công trong việc
mở đường cho Mĩ vào Hội Quốc Liên Các đối thủ của ông cho rằng nếu Mĩ vào Hội Quốc Liên, chính sách đối ngoại của Mĩ sẽ bị Hội Quốc Liên chi phối Vì vậy, quyền phủ quyết của Mĩ có thể giúp ngăn chặn tình huống trên xảy ra Tất nhiên, Mĩ không thể trong mong trở thành quốc gia duy nhất có được quyền phủ quyết Roosevelt đề nghị, bất cứ nước nào trong 5 nước: Mĩ, Liên Xô, Anh, Pháp và Trung Quốc, đều có quyền phủ quyết đối với hành động của Liên Hợp Quốc (đề phòng việc tổ chức này bị lợi dụng để chống lại lợi ích 5 nước lớn) Liên Hợp Quốc chỉ có thể hành động khi
“năm nước lớn” đồng thuận Điểm yếu này của Liên Hợp Quốc sau này được xây dựng thành Hiến chương
Cuối cùng, số phận nước Đức khi thất bại của họ trong chiến tranh đã được định đoạt Tại hội nghị, Liên Xô, Mĩ và Anh quyết định tạm thời lãnh thổ Đức (bao gồm cả phần nước Áo mà Hitler đã sáp nhập vào năm 1938) được chia thành những vùng chiếm đóng bởi những nước tham gia hội nghị Người Pháp ngay sau đó, với tư cách là một nước thuộc phe Đồng minh cho rằng họ cũng được quyền có một vùng chiếm đóng ở Đức Stalin không phản đối nhưng ông yêu cầu Pháp phải chia sẻ vùng chiếm đóng với Mĩ hoặc Anh Kết quả, có bốn lực lượng đồn trú ở Áo và Đức, cũng như hai thủ
đô nước này là Vienna và Berlin
Sau nhiều ngày bàn bạc và thống nhất, những người đứng đầu ba cường quốc Mĩ, Anh
và Liên Xô đã đưa ra những kết quả quan trọng như sau: 9
- Về nước Đức: Các nước Đồng minh cần phối hợp tốt hơn để sớm buộc nước Đức chấp nhận đầu hàng vô điều kiện Hội nghị đã thoả thuận cắt trả toàn bộ lãnh thổ Đức
ở phía Đông sông Oder cho Ba Lan và Liên Xô Phần lãnh thổ còn lại của Đức sẽ bị phân thành ba vùng riêng biệt thuộc quyền chiếm đóng của Liên Xô, Mĩ và Anh Pháp cũng sẽ được chiếm đóng một vùng (được san sẻ bởi Anh và Mĩ) Thủ đô Berlin sẽ bị phân thành bốn vùng chiếm đóng Đức sẽ bị phi quân sự hoá và phi quốc xã hoá Phân nửa số tiền Đức phải trả (10 tỉ trong tổng số 20 tỉ USD) sẽ được trích trao cho Liên Xô Nước Áo (bị sáp nhập với Đức năm 1938) sẽ chịu chung số phận như nước Đức
- Về Ba Lan: Lãnh đạo các nước Liên Xô, Anh và Mĩ khẳng định lại ý muốn: “một nước Ba Lan mạnh, tự do, độc lập và dân chủ” Nước Ba Lan được khôi phục sẽ có
9 TS Trần Nam Tiến, sđd
Trang 7đường biên giới phía đông là đường Curzon 10
Bù lại, đường biên giới phía tây sẽ được đẩy lùi vào sâu trong lãnh thổ Đức Các bên tham gia hội nghị xem xét thành lập
“Chính phủ đoàn kết dân tộc lâm thời Ba Lan” trên cơ sở mở rộng Chính phủ Lublin
do Đảng Cộng sản Ba Lan lãnh đạo và dưới sự tham gia của các chính khách thuộc Chính phủ Ba Lan lưu vong ở Luân Đôn.11
- Về chiến tranh chống Nhật: Theo yêu cầu của Roosevelt, Stalin cam kết sẽ tham gia
“trong vòng từ hai đến ba tháng sau ngày Đức đầu hàng và cuộc chiến kết thúc ở châu Âu” Bù lại, Anh và Mĩ phải chấp thuận những đề nghị của Liên Xô, bao gồm: duy trì nguyên trạng và công nhận nền độc lập của Mông Cổ; trả lại cho Liên Xô một số quyền lợi và lãnh thổ đã bị mất trong cuộc chiến tranh giữa Nga và Nhật (1904 – 1905), nghĩa là Liên Xô sẽ thu hồi miền Nam đảo Sakhalin và quần đảo Kuril, được quyền kiểm soát các cảng Lữ Thuận, Đại Liên và tuyến đường sắt Hoa Đông và Nam Mãn Châu – Đại Liên ở Trung Quốc; trả lại cho Liên Xô tuyến đường sắt Siberia – Trường Xuân
Các cường quốc tham gia Hội nghị Yalta cũng thống nhất sau khi phát xít Nhật đầu hàng, quân đội Đồng minh sẽ chiếm đóng Nhật Triều Tiên sau khi được giải phóng sẽ trở thành một quốc gia độc lập và thống nhất Triều Tiên sau khi được giải phóng sẽ trở thành một quốc gia độc lập và thống nhất Tuy nhiên trong thời gian đầu, Liên Xô
sẽ thay mặt quân Đồng minh vào giải giáp quân Nhật ở phía Bắc vĩ tuyến 38, còn quân Mĩ sẽ làm nhiệm vụ này ở Nam vĩ tuyến 38 của bán đảo Triều Tiên Trung Quốc
sẽ thu hồi lại Đài Loan và quần đảo Bành Hồ mà Nhật đã chiếm sau Chiến tranh Trung – Nhật (1894 – 1895) Tại Trung Quốc, Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản sẽ tiến hành hiệp thương để thành lập Chính phủ Liên hiệp thống nhất Phần còn lại của châu Á (Tây Á, Nam Á, Đông Nam Á…) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của các nước phương Tây
10 Đường này mang tên của Bộ trưởng Ngoại giao Anh Curzon, đường ranh giới này được các nước Anh, Pháp và
Mĩ ký ngày 8 tháng 12 năm 1919 đề nghị chọn làm đường biên giới phía Đông Ba Lan Ngày 17 tháng 2 năm 1920, Chính phủ Anh đã gửi công hàm cho Chính phủ Nga Xô viết xác định rõ vị trí của đường Curzon Nhưng tháng 3 năm 1921, Chính phủ Nga Xô viết và Chính phủ Ba Lan đã ký hoà ước Riga, theo đó Ba Lan giành được thêm một vùng đất rộng nằm về phía Đông đường Curzon Ba Lan đã giữ vùng đất này cho đến khi nước Đức và Liên Xô lần lượt chiếm đóng trong tháng 9 năm 1939 (Theo chú thích của TS Lê Phụng Hoàng, sđd, trang 4)
11 FRUS, 1945, The Conferences at Malta and Yalta, Dept of State, Washington, D.C, 1955, trang 781 (Theo chú
thích của TS Trần Nam Tiến, sđd)
Trang 8- Về Tổ chức Liên Hợp Quốc: Các nhà lãnh đạo Liên Xô, Anh và Mĩ khẳng định kết quả của Hội nghị Dumbarton Oaks (1944) 12 như nguyên tắc biểu quyết của 5 đại cường quốc (Liên Xô, Anh, Mĩ, Pháp và Trung Quốc) tại Hội đồng Bảo An… Ba nhà lãnh đạo đồng thời làm rõ ý định của họ sẽ cùng hợp tác với các đồng minh khác để thành lập “một tồ chức quốc tế chung nhằm bảo vệ hoà bình và an ninh, có sứ mệnh xoá bỏ các nguyên nhân chính trị, kinh tế và xã hội đưa đến chiến tranh” Hội nghị thành lập Liên Hợp Quốc sẽ được triệu tập vào ngày 25 – 4 – 1945 tại San Francisco nước Mĩ
- “Tuyên bố về châu Âu được giải phóng” cũng được ba cường quốc đưa ra nhằm xác lập quyền tự quyết của nhân dân các nước Đông Âu được giải phóng khỏi ách thống trị phát xít Mĩ, Anh và Liên Xô tuyên bố sẵn sàng tạo thuận lợi cho việc thành lập các chính phủ lâm thời và tổ chức các cuộc bầu cử tự do bằng các phương pháp dân chủ
để giải quyết những khó khăn cấp bách về chính trị và kinh tế
Trở về nước từ Hội nghị Yalta, Mĩ, Anh và Liên Xô đều khá hài lòng khi đạt được những gì mà họ mong muốn Nhưng thực tế cho thấy, những việc mà Hội nghị Yalta giải quyết được rất ít Thay vào đó, Hội nghị Yalta lại trở thành tiêu điểm của cuộc chiến tranh lạnh Những vấn đề được thảo luận tại hội nghị, bao gồm Ba Lan và biên giới sau chiến tranh của Ba Lan, Liên Hợp Quốc, việc tham gia của Hồng quân Liên
Xô vào cuộc chiến với phát xít Nhật và vấn đề ở Đức, Áo trở thành nguyên nhân tranh chấp giữa Đông và Tây trong giai đoạn sau này Có thể nói, những thoả thuận của hội nghị về những vấn đề quan trọng nhất của thế giới sau chiến tranh đã đặt những tiền
đề cơ sở có tính chất nền tảng cho việc hình thành một trật tự thế giới mới sau chiến tranh – thường được gọi là “Trật tự thế giới hai cực Yalta” hay “Trật tự hai cực Xô – Mĩ”
2 Hội nghị thượng đỉnh Potsdam (từ ngày 17 – 7 đến 2 – 8 – 1945)
Sau khi chiến tranh kết thúc ở châu Âu với sự thất bại của phát xít Đức, Ý, những bất đồng và mâu thuẫn trong nội bộ phe Đồng minh, trước hết là ba cường quốc Liên Xô,
Mĩ và Anh trước đây vốn bị đẩy xuống hàng thứ yếu (do phải tập trung tiêu diệt kẻ thù chung là phát xít Đức, Ý) đã bắt đầu bộc lộ Dấu hiệu căng thẳng đã xuất hiện sau khi chiến tranh ở châu Âu kết thúc, các thế lực phương Tây lẫn Liên Xô đều tìm cách
12
Diễn ra tại Washington trong các ngày từ ngày 21 đến 28 tháng 9 năm 1944 giữa Hoa Kỳ, Anh và Liên Xô và từ ngày 29 tháng 9 đến ngày 7 tháng 10 năm 1944 giữa Hoa Kỳ, Anh và Trung Quốc Hội nghị đã thảo luận và thông qua “Dự án Dumbaton Oasks” về việc thành lập Tổ chức Liên Hợp Quốc (Theo chú thích của TS Lê Phụng Hoàng, sđd, trang 5)
Trang 9thiết lập ảnh hưởng của mình ở Đông Âu Sự đoàn kết trong chiến tranh nay đã trở thành sự nghi kỵ lẫn nhau Có thể thấy rõ điều này sau khi Tổng thống Roosevelt qua đời ngày 12 – 4 – 1945 Người kế nhiệm là Phó tổng thống Harry S Truman Trong một cuộc họp quan trọng ở Nhà Trắng ngày 23 tháng 4 năm 1945 ông đã tuyên bố:
“Tôi chủ trương phải có sự cứng rắn trong chính sách của mình với nước Nga”.13
Đường lối cứng rắn này nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng từ Thủ tướng Anh Churchill Ngày 6 tháng 5 năm 1945, Churchill đề nghị Truman nhanh chóng tổ chức Hội nghị thượng đỉnh lần thứ ba giữa Liên Xô – Anh – Mĩ để giải quyết tiếp những vấn đề đặt ra khi Đức đầu hàng Sau nhiều lần trì hoãn, cuối cùng Liên Xô, Mĩ và Anh thoả thuận tiến hành Hội nghị thượng đỉnh Tam cường tại Potsdam (Đức)14 trong nửa sau tháng 7 – 1945
Hội nghị Potsdam diễn ra từ ngày 17 – 7 đến ngày đến 25 – 7 và từ ngày 28 – 7 đến ngày 2 – 8 – 1945 Hội nghị bị gián đoạn do kết quả bầu cử Quốc hội Anh, theo đó, Đảng Bảo thủ đang nắm quyền bị thất bại phải nhường chỗ cho Công Đảng Vì vậy, tham dự Hội nghị về phía Anh từ ngày 17 – 7 đến ngày 27 – 7 là Thủ tướng Anh Churchill, từ ngày 28 – 7 đến ngày 2 – 8 – 1945 là Thủ tướng mới C Attlee; về phía
Mĩ là Truman; về phía Liên Xô vẫn là Stalin Tại hội nghị, sự căng thẳng rõ nhất giữa Anh và Liên Xô.15 Bất chấp những nghi kỵ xuất hiện trong mối quan hệ giữa họ, các nhà lãnh đạo ba đại cường vẫn thông qua những quyết định quan trọng:
- Về phía nước Đức bại trận: Tam cường khẳng định lại những thoả thuận đã được nêu ra tại Hội nghị Yalta, trên cơ sở những nguyên tắc cơ bản sau đối với Đức: phi quân sự hoá, phi quốc xã hoá, phi độc quyền hoá và phi dân chủ hoá, trừng phạt các tội phạm chiến tranh, kiểm soát và giới hạn khả năng ngành công nghiệp nặng sao cho nước Đức không thể phục hồi nền công nghiệp quân sự, di chuyển trong trật tự cư dân gốc Đức ra khỏi các nước Ba Lan, Đức và Hungary
- Về tiền bồi thường chiến tranh của nước Đức: Hội nghị xác định rõ tiền bồi thường của Đức sẽ được “trích từ những vùng bị chiếm đóng” bằng cách tịch thu các thiết bị công nghiệp Riêng Liên Xô sẽ nhận thêm từ các vùng chiếm đóng của phương Tây 15% các thiết bị công nghiệp cơ bản còn sử dụng được và hoàn chỉnh, chủ yếu của các
13 Dẫn theo Lê Văn Quang (chú thích của TS Trần Nam Tiến, sđd)
14
Potsdam là thủ phủ của tiều bang Brandenburg (Đức) và là thành phố đông dân cư nhất của tiểu bang Postdam
có biên giới chung với thủ đô Berlin về phía đông bắc và thuộc về Vùng đô thị Berlin/Brandenburg
15 Theo Fraser J Harbutt, The Iron Curtain: Churchill, America, and the Origins of the Cold War, Oxford
University Press, New York, 1986, trang 115 (chú thích của TS Trần Nam Tiến, sđd)
Trang 10ngành công nghiệp luyện kim, hoá chất, cơ khí và thêm 10% thiết bị công nghiệp vốn không cần cho nền kinh tế thời bình của Đức
- Về vấn đề liên quan đến các nước Đông Âu mới được giải phóng: giữa Liên Xô, Mĩ
và Anh đã diễn ra một cuộc đấu tranh rất căng thẳng trong Hội nghị Potsdam Cụ thể
là trong quá trình đấu tranh giải phóng đất nước khỏi ách phát xít, ở Hungary, Romania, Bulgaria, Ba Lan và Nam Tư (cũ) đã hình thành nên các chính quyền dân chủ tiến bộ Nhưng cả Anh và Mĩ đều đòi hỏi phải nhanh chóng cải tổ lại các chính quyền ở đây theo hướng thân phương Tây Phía Liên Xô đã bác bỏ điều này Gay cấn nhất đó là tranh luận vấn đề Ba Lan Chính phủ Ba Lan mới (trong đó có những người cộng sản chiếm ưu thế) được công nhận Hội nghị dự tính chia Đông Phổ (quê hương của đế quốc Đức quân phiệt) cho Ba Lan và Liên Xô Biên giới phía Tây của Ba Lan
sẽ được xác định trong quá trình soạn thảo hoà ước Trong lúc chờ đợi, Ba Lan sẽ cai quản các lãnh thổ củ của Đức nằm về phía đông của đường ranh giới xuất phát từ biển Baltic chạy dọc theo sông Oder cho đến nơi hợp lưu với nhánh Tây sông Neisse, khu vực Konigsberg được chuyển giao của Liên Xô (về sau trở thành tỉnh Kalingrad của Liên Xô)
- Về số phận của những nước Đồng minh hay chư hầu của Đức quốc xã trong chiến tranh: các bộ trưởng ngoại giao của Liên Xô, Mĩ, Anh, Pháp và Trung Quốc được giao trách nhiệm soạn thảo các hoà ước sẽ ký với các nước Italy, Bulgaria, Phần Lan, Hungary và Romania Trong đó, Tam cường ủng hộ yêu cầu của Bulgaria, Hungary, Romania và Phần Lan gia nhập Liên Hợp Quốc; nhưng không ủng hộ Tây Ban Nha vì chính quyền Franco đã tham gia liên minh với trục phát xít
- Về vấn đề Nhật: có lẽ đây là vấn đề duy nhất mà Stalin và Truman nhất trí với nhau tại hội nghị Potsdam Dường như cả Liên Xô và Mĩ đều có thể gây trở ngại cho quân đội Nhật và không bên nào sẵn sàng từ bỏ lợi thế đó Trong khi dự hội nghị tại Potsdam, Truman đã được thông báo rằng trái bom nguyên tử đầu tiên đã thử nghiệm thành công tại Alamogordo (thuộc bang New Mexico) Truman biết rõ những nổ lực chấm dứt chiến tranh trong danh dự của chính quyền Nhật, nhưng ông có thể tự mình kết thúc chiến tranh theo những điều khoản có lợi nhất nhờ vào bom nguyên tử Tuy nhiên, Mĩ vẫn cần Hồng quân Liên Xô để tiêu diệt quân phát xít Nhật, chấm dứt chiến tranh tại Thái Bình Dương, đó cũng là cách giảm thiểu thương vong cho người Mĩ Ngày 18 tháng 6 năm 1945, Truman đã phát biểu trong cuộc họp báo với các nhà lãnh đạo quân sự Mĩ: “Một trong những mục tiêu tôi đặt ra tại hội nghị sắp tới (Hội nghị
Trang 11Potsdam) là nhằm đạt được việc Liên Xô giúp đỡ nhiều nhất trong cuộc chiến tranh chống Nhật Bản.”16
Về phía mình, Stalin không muốn Nhật đầu hàng quá sớm Tại Hội nghị Yalta, Stalin hứa sẽ tham chiến ở mặt trận Thái Bình Dương sau khi chiến tranh với Đức kết thúc kết thúc 90 ngày Với Stalin, đây là cơ hội không chỉ để đòi món nợ với Nhật mà còn
mở rộng ảnh hưởng của mình ở Viễn Đông
Ngày 27 – 7 – 1945, giữa lúc hội nghị đang diễn ra, một bản Tuyên cáo Potsdam kêu gọi Nhật đầu hàng, mang chữ ký của Tổng thống Mĩ Truman, Thủ tướng Anh C Attlee và Tưởng Giới Thạch (đứng đầu nhà nước Trung Quốc) đã được công bố với
sự đồng ý của nhà lãnh đạo Liên Xô Stalin Tuyên cáo nhấn mạnh Nhật phải đầu hàng vô điều kiện, nếu không sẽ bị “huỷ diệt nhanh chóng và hoàn toàn” Tuyên cáo nêu rõ chính sách của các nước Đồng minh với Nhật sẽ là:
- Vĩnh viễn loại trừ chủ nghĩa quân phiệt và xây dựng một chế độ mới, hoà bình, an ninh và công lý;
- Lãnh thổ Nhật sẽ chỉ còn lại 4 đảo lớn là Honshu, Hokkaido, Kyushu và Shikoku và các đảo nhỏ kề bên;
- Các tội phạm chiến tranh sẽ bị trừng phạt;
- Các quyền tự do ngôn luận, tư tưởng, tôn giáo và những quyền cơ bản khác của con người sẽ được tôn trọng;
- Các quyền tự do ngôn luận, tư tưởng, tôn giáo và những quyền cơ bản khác của con người sẽ được tôn trọng;
- Các nội dung của Tuyên bố Cairo sẽ được thực hiện;
- Nhật phải bồi thường chiến tranh và giải tán nền công nghiệp chiến tranh;
- Quyết định quân Nhật phải bị giải giáp hoàn toàn;
- Lực lượng Đồng minh sẽ chiếm đóng Nhật cho đến khi những chính sách trên được hoàn thành và cho đến lúc “một chính phủ có xu hướng hoà bình và có trách nhiệm được thành lập phù hợp với ý nguyện được tự do bày tỏ của nhân dân Nhật”
16 Vassilepski, Sự nghiệp cả cuộc đời, Moscow, 1975, trang 513, dẫn theo Lưu Văn Lợi, “Hội nghị Potsdam –
Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc”, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 3 (62), tháng 9, 2005, trang 13 (chú thích của
TS Trần Nam Tiến)