1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG Cơng trình hồn thành ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG -**** -**** **** - NGUYỄN THỊ BEN NGHIÊN CỨU SỰ PHÂN BỐ CỦA CÁC LOÀI VI KHUẨN LAM VÀ SỰ TƯƠNG QUAN VỚI CÁC YẾU TỐ MÔI TRƯỜNG TẠI HỒ CÔNG VIÊN 29/3, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG Chuyên ngành: Sinh thái học Mã số: 60.42.60 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TÔN THẤT PHÁP Phản biện 1: TS Đỗ Thu Hà Phản biện 2: TS Phạm Thị Ngọc Lan Luận văn ñược bảo vệ Hội ñồng chấm Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Sinh học họp Đại học Đà Nẵng vào ngày 26 tháng 11 năm 2011 TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC Có thể tìm hiểu luận văn tại: Đà Nẵng – Năm 2011 - Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng - Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng MỞ ĐẦU LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Vi khuẩn lam thuộc ngành Cyanophyta sinh vật ñơn MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
Mục tiêu tổng quát Khảo sát mối tương quan vi khuẩn lam với số yếu bào ña bào khơng có nhân điển hình, có khả quang tự tố thủy lý hóa để góp phần bảo vệ nguồn nước dưỡng Chúng ñặc trưng chung nhiều thủy vực vùng
Mục tiêu cụ thể cửa sơng, hồ hay sơng Trong năm gần phú dưỡng thủy vực nội ñịa với điều kiện thời tiết khí hậu thích hợp nguyên nhân gây nên tượng nở hoa vi khuẩn lam - Xác định thành phần lồi phân bố quần xã vi khuẩn lam hồ Cơng viên 29/3 - Xác định đặc điểm sinh thái vi khuẩn lam mối quan Các hoa nước vi khuẩn lam thường ñi kèm với việc sản sinh độc tố hệ với số yếu tố mơi trường nước hồ nghiên cứu gây hại cho cá, ñộng vật người Tuy nhiên hiểu biết chúng ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ta vi khuẩn lam vùng nhiệt đới cịn hạn chế, nghiên cứu vi khuẩn lam nhiệt đới nói chung Việt Nam nói riêng cần thiết cho lĩnh vực sinh thái đa dạng sinh học Cơng viên 29/3 thành phố Đà Nẵng công Vi khuẩn lam (Cyanobacteria) hồ Công viên 29/3 – thành phố Đà Nẵng Để thực đề tài, chúng tơi ñã sử dụng phương pháp so sánh hình thái; phương pháp lắng ñếm buồng ñếm Sedgwick viên xanh kết hợp với hồ nước cịn sót lại ñịa bàn Rafter thành phố Đà Nẵng Tuy nhiên, thời gian qua tượng cá chết, mùi Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN VĂN hôi bốc lên ngày nhiều gây ảnh hưởng không nhỏ ñến sinh hoạt Kết luận văn cung cấp dẫn liệu ñầu tiên quần xã vi nhân dân, du khách ñến tham quan thưa dần Vì nghiên khuẩn lam yếu tố thủy lý hóa hồ Cơng viên 29/3 cứu vi khuẩn lam hồ Công viên 29/3 nhiều cơng Góp phần xây dựng danh lục hệ vi khuẩn lam Việt Nam việc cần làm để góp phần bảo vệ nguồn nước, sinh thái hồ Việc xác định yếu tố mơi trường có liên quan đến quần xã vi Cơng viên Từ vấn ñề cấp thiết trên, tiến hành khuẩn lam góp phần vào việc quản lý chất lượng mơi trường nước nghiên cứu ñề tài “Nghiên cứu phân bố lồi vi khuẩn lam hồ Cơng viên 29/3 Kết luận văn làm sở ñánh giá tương quan với yếu tố mơi trường hồ Cơng viên 29/3, mức độ bùng phát vi khuẩn lam diện hồ từ ñánh giá thành phố Đà Nẵng” khả nở hoa chúng gây Kết đề tài cịn ý xem có hiện lồi vi khuẩn lam nằm danh sách có khả gây độc hay khơng Từ làm sở cho nghiên cứu sau sâu tìm hiểu ảnh hưởng ñộc tố mật ñộ phân bố lồi có khả sinh độc Chương tố (nếu có) TỔNG QUAN TÀI LIỆU CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 1.1 ĐẠI CƯƠNG VỀ VI KHUẨN LAM Luận văn hồn thành có tổng số 79 trang Trong đó: 1.1.1 Cấu trúc tế bào - Chương Tổng quan tài liệu 21 trang Vi khuẩn lam thuộc nhóm tiền nhân, khơng có màng nhân, khơng - Chương Phương pháp nghiên cứu trang có lưới nội sinh chất, khơng có ty thể thể golgi lạp thể… - Chương Kết bàn luận 42 trang 1.1.2 Hình thái ngồi Hình thái vi khuẩn lam ña dạng, bao gồm dạng: ñơn bào, tập ñoàn dạng sợi phân nhánh không phân nhánh Tế bào dinh dưỡng vi khuẩn lam thường có hình cầu, hình elip, hình lê, hình trứng, hình thoi, hình ống,…Tế bào vi khuẩn lam khơng có roi 1.1.3 Sự phân nhánh sợi Bao gồm: phân nhánh thực phân nhánh giả 1.1.4 Sinh sản Vi khuẩn lam có sinh sản vơ tính cấu trúc phân đơi tế bào, tảo ñoạn, bào tử ñoạn, nội bào tử, ngoại bào tử, bào tử nghỉ nannocyst 1.1.5 Độc tố vi khuẩn lam ảnh hưởng chúng Vi khuẩn lam diện hồ không tạo mùi vị nước mà vài lồi cịn tạo loại ñộc tố gọi ñộc tố vi khuẩn lam Dựa vào tác ñộng chia chúng làm hai dạng chính: độc tố gan độc tố thần kinh 1.1.6 Tầm quan trọng vi khuẩn lam ñối với ñời sống người Vi khuẩn lam có khả tự tổng hợp chất hữu cơ, cố ñịnh Nitơ từ khí quyển, chúng tạo chất hữu giàu ñạm cần thiết cho trồng Bên cạnh đó, số vi khuẩn lam 1.3 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC người sử dụng làm thực phẩm, dược phẩm NGHIÊN CỨU 1.1.7 Ảnh hưởng số yếu tố mơi trường đến sinh 1.3.1 Vị trí địa lý trưởng phát triển vi khuẩn lam Trong thủy vực, tảo giống thực vật cạn, chúng sử - Hồ Công viên 29/3 nằm công viên 29/3 thuộc ñịa bàn phường Thạc Gián, quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng dụng CO2, ánh sáng, chất dinh dưỡng hòa tan nitrat, phosphat chất khống khác để sinh trưởng phát triển 1.2 LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU VI KHUẨN LAM TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM 1.2.1 Lược sử nghiên cứu vi khuẩn lam giới Một số nghiên cứu vi khuẩn lam thủy vực nước giới phân loại, ña dạng sinh học vi khuẩn lam gây nở hoa Bên cạnh đó, vi khuẩn lam cịn đề cập đến nghiên cứu phiêu sinh thực vật nghiên cứu thay đổi theo khơng gian thời gian, hay mối tương quan phiêu sinh thực vật yếu tố môi trường 1.2 Lược sử nghiên cứu vi khuẩn lam Việt Nam Nghiên cứu ñầu tiên vi khuẩn lam Việt Nam tác giả Frémy (1927), cơng bố lồi vi khuẩn lam Việt Nam Người Việt Nam công bố kết ñầu tiên chuyên vi khuẩn lam Cao Ngọc Phượng (1964), tác giả viết 23 lồi vi khuẩn lam sát mặt đất Sài Gịn Đà Lạt Nhà tảo học Hungary Hortobagyi (1967 – 1.3.2 Khí hậu Mang tính chất khí hậu đặc trưng chung Đà Nẵng, là: 1.3.3 Nguồn nước 1.3.3.1 Hiện trạng cấp nước địa bàn quận Hệ thống cấp nước quận Thanh Khê ñược sử dụng chung từ mạng lưới cấp nước thành phố Mạng lưới thoát nước xây dựng hồn chỉnh, đóng vai trị quan trọng việc tiêu nước thị 1.3.3.2 Nguồn nước hồ Công viên 29/3 Hồ tiếp nhận nước thải từ nhiều nguồn, gồm có: cống từ hồ Thạc Gián chảy qua khu dân cư đổ vào phía Đơng Bắc hồ; cống thoát nước từ bệnh viện C17 qua khu dân cư Hịa Thuận Tây, Thạc Gián đổ vào phía Nam; cống ngang đường Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Tri Phương ñổ trực tiếp vào hồ Duy có hướng nước cho hồ Cơng viên theo mương liên phường Thạc Gián-Chính GiánThanh Khê Đơng đổ vào sơng Phú Lộc 1969) xác định 24 lồi vi khuẩn lam phân tích nước hồ Hồn 1.3.4 Điều kiện kinh tế - xã hội Kiếm vào thời ñiểm nở hoa Ngồi cịn có số cơng trình 1.3.4.1 Tình hình phát triển kinh tế tác giả khác như: Phạm Hoàng Hộ (1969), Nguyễn Thanh Tùng 1.3.4.2 Tình hình phát triển xã hội (1978, 1980, 1985, 1994, 1997, 2000, 2005), Phùng Thị Nguyệt 1.3.5 Nhiệm vụ hồ công viên 29/3 Hồng (1992), Dương Đức Tiến (1977, 1996, 2001)… Chức điều tiết thoát nước mưa cho khu vực 9 10 CHƯƠNG Legnerová & Eloranta (1995), Dương Đức Tiến (1996), Komárek & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU Vi khuẩn lam phù du hồ Công viên 29/3 2.2 PHẠM VI NGHIÊN CỨU Anagnostidis (1999; 2005), Cronberg & Komárek (2004) 2.3.2.2 Phân tích định lượng Sử dụng phương pháp lắng Sau tiến hành đếm số lượng tế bào mẫu đặc buồng đếm Sedgewick Rafter (có dung Việc thu mẫu thực hàng tháng, từ tháng IV đến tháng tích ml với 1000 đếm) kính hiển vi có độ phóng đại 200 lần VIII năm 2011 hồ Công viên 29/3 Tiến hành thu mẫu 16 vị trí (x 200) Đếm tính số lượng teesbaof lồi có lít Tổng số mẫu thu thời gian gồm 80 mẫu định tính, 80 nước mẫu mẫu định lượng 80 mẫu nước để phân tích lý hóa 2.3.2.3 Phân tích hàm lượng nitơ (N) photpho (P) nước 2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Phân tích N/NH4+, N/NO3 , P/PO43 phương pháp quang 2.3.1 Phương pháp thu mẫu phổ so màu 2.3.1.1 Mẫu ñịnh tính 2.3.2.4 Xác định số thơng số mơi trường khác Mẫu ñược thu lưới vớt thực vật phù du ñược cố ñịnh Các yếu tố nhiệt ñộ, pH, ñộ trong, oxy hòa tan (DO) ñược ño dung dịch formol 4% thiết bị dụng cụ nơi thu mẫu 2.3.1.2 Mẫu ñịnh lượng 2.3.3 Các phương pháp thống kê xử lý số liệu Mẫu ñược thu trực tiếp ñược cố ñịnh dung dịch lugol 2.3.1.3 Mẫu phân tích mơi trường Mẫu nước để phân tích tiêu thủy lý hóa thu tầng mặt theo tiêu chuẩn Việt Nam 5994 – 1995 ñối với ao hồ tự nhiên nhân tạo 2.3.2 Phương pháp phân tích mẫu 2.3.2.1 Phân tích định tính Vi khuẩn lam ñịnh danh dựa phương pháp so sánh hình thái Các tài liệu dùng để phân loại vi khuẩn lam gồm: Desikachary (1954), Horecká & Komárek (1979), Komáreková – Sử dụng Microsoft Excel để tính tốn biểu diễn kết thực nghiệm 11 12 Chương loài) Trong lồi dạng sợi có dị bào thuộc Nostocales có đóng KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN góp chi Cylindrospermopsis (2 loài), Raphidiopsis (2 loài), chi 3.1 THÀNH PHẦN LỒI VI KHUẨN LAM Ở HỒ CƠNG cịn lại Anabaenopsis, Anabaena Aphanizomenon chi VIÊN 29/3 có lồi Trong lồi dạng sợi thuộc Oscillatoriales có đóng 3.1.1 Danh mục thành phần lồi vi khuẩn lam góp chi Arthrospira, Phormidium, Oscillatoris, Romeria, Jaaginema với chi xuất lồi (bảng 3.2) Qua phân tích xác định 26 loài vi khuẩn lam thuộc bộ, họ, 15 chi Danh mục thành phần loài vi khuẩn lam Trong nghiên cứu chúng tơi nhận thấy: Bộ Chroococcales có xếp theo hệ thống phân loại Komárk J & Anagnostidis K (1998, số taxon bậc lồi đa dạng nhất; Nostocales đa dạng taxon bậc 2005) trình bày chi tiết bảng 3.1 luận văn loài Oscillatoriales lại có số taxon bậc họ nhất; riêng 3.1.2 Cấu trúc thành phần loài vi khuẩn lam taxon bậc chi nhận thấy có đa dạng tương đồng xuất hồ Công viên 29/3 Trong 26 lồi vi khuẩn lam xác định, thuộc 3.1.3 Danh mục loài bổ sung cho hệ vi khuẩn lam Việt Nam Chroococcales có 14 lồi (chiếm 53,9% tổng số loài hồ), loài Trong 26 lồi ghi nhận hồ Cơng viên 29/3, có lồi lần thuộc Nostocales (chiếm 26,9%) lồi thuộc Oscillatoriales ghi nhận Việt Nam (bảng 3.5) (chiếm 19,2%) (bảng 3.3) Bảng 3.3 Danh mục loài bổ sung cho hệ vi khuẩn lam Việt Nam Bảng 3.2 Cấu trúc thành phần họ, chi, loài vi khuẩn lam hồ Công viên 29/3 Chroococcales Oscillatoriales Bộ Số lượng % Số lượng % TT Nostocales Số lượng % Tổng Tên khoa học Chroococcus globosus Romeria victoriae số Họ 42,9 42,9 14,2 Chi 33,3 33,3 33,3 15 Jaaginema thermale Loài 14 53,9 19,2 26,9 26 Anabaenopsis arnoldii Anabaena cf recta Trong 14 lồi dạng đơn bào, tập đồn thuộc Chroococcales có đóng góp chi Microcystis (6 loài), Aphanocapsa (4 loài), Chroococcus (2 loài), Merismopedia (1 loài) Synechocystis (1 Điểm Tháng xuất xuất M6, M11, M14 IV, VI Tất ñiểm khảo sát M9, M14 Tất ñiểm khảo sát Tất ñiểm khảo sát V, VII, VIII V IV, V, VI, VII, VIII IV, V, VI 13 14 3.2.4 Danh mục lồi vi khuẩn lam có khả sinh độc tố Số lượng lồi vi khuẩn lam mẫu dao động hồ Cơng viên 29/3 khoảng từ 5-10 lồi Số lồi điểm khảo sát hồ biến động từ Ở hồ Cơng viên 29/3 xác định lồi vi khuẩn lam nằm 16 đến 21 lồi Số lồi cao vị trí M14 với 21 lồi (chiếm danh mục có khả sản sinh độc tố Trong đó, Microcystis 80,8% tổng số lồi); thấp điểm thu mẫu M15 với 16 loài panniformis, (chiếm 61,5% tổng số loài) Microcystis aeruginosa, Microcystis flos-aquae, Microcystis botrys, Microcystis wesenbergii có khả sản sinh Thành phần loài vi khuẩn lam ñiểm khảo sát ñều có ñộc tố microcystin; Cylindrospermopsis raciborskii có khả sản diện lồi thuộc Chroococcales, Oscillatoriales sinh ñộc tố cylindrospermopsin; Cylindrospermopsis curvispora có Nostocales Trong chiếm ưu số lồi điểm khả sản sinh ñộc tố anatoxin-a, dạng ñộc tố alkaloid với tác loài thuộc Chroococcales với 8-11 loài, chiếm từ 47% - 61% ñộng gây ñộc thần kinh mạnh (bảng 3.6) (số loài cao M3, M6, M11, M14 với 11 loài); loài thuộc T T Bảng 3.6 Danh mục lồi vi khuẩn lam có khả sinh độc tố Nostocales diện từ 5-7 lồi, chiếm từ 28% - 41% tổng số loài hồ Cơng viên 29/3 điểm (số lồi cao hầu hết điểm với 6-7 lồi, có M3 Tên khoa học Loại ñộc tố M6 với lồi), cịn lồi thuộc Oscillatoriales diện từ 2-4 loài, chiếm từ 10% - 20% tổng số loài điểm (số lồi cao M9 với lồi (hình 3.10) Microcystis panniformis * microcystin Microcystis aeruginosa * microcystin Microcystis flos-aquae * microcystin Microcystis botrys* microcystin 20 Microcystis wesenbergii* microcystin 15 Cylindrospermopsis raciborskii * Cylindrospermopsis curvispora Anatoxin-a Số loài Cylindrospermopin 25 Chroococcales Oscillatoriales Nostocales 10 3.2.1 Phân bố số lượng lồi 3.2.1.1 Phân bố theo khơng gian M M M 10 M 11 M 12 M 13 M 14 M 15 M 16 M M M M M M M 3.2 PHÂN BỐ CỦA VI KHUẨN LAM Ở HỒ CÔNG VIÊN 29/3 Điểm thu m ẫu Hình 3.10 Thành phần vi khuẩn lam ñiểm khảo sát 15 16 3.2.2 Sự phân bố mật ñộ vi khuẩn lam hồ Công viên 29/3 3.2.1.2 Phân bố theo thời gian Số lượng loài vi khuẩn lam tập trung cao vào tháng IV – V (21 – 22 loài) cao hầu hết ñiểm thu mẫu thời gian 3.2.2.1 Phân bố mật ñộ vi khuẩn lam hồ Công viên 29/3 theo không gian thời gian Số loài thấp vào tháng VII – VIII (16 – 17 loài) Trong thời gian Qua nghiên cứu cho thấy tổng mật độ vi khuẩn lam có xu hướng nghiên cứu từ tháng IV ñến tháng VIII, kết cho thấy số lượng thấp dần vào cuối mùa khô sang đầu mùa mưa Mật độ cao vào tháng lồi vi khuẩn lam có dao động qua tháng có xu hướng giảm IV, VI thấp dần vào tháng VII, VIII Mật độ trung bình cao dần từ mùa khơ sang đầu mùa mưa, cao vào tháng V (22/26 loài, vào tháng VI (2732 x 106 tb/l) thấp vào tháng VIII (1057 x chiếm 84,6% tổng số loài) thấp tháng VIII (16/26 lồi, 106 tb/l) (hình 3.13) Mật độ ñiểm khảo sát dao ñộng từ 1425 x 106 (tb/l) – 2116 chiếm 61,5% tổng số loài) Cũng điểm, chiếm ưu số lồi tháng loài thuộc Chroococcales (dao động từ 9-14 lồi) (hình x 106 (tb/l) với điểm có mật độ trung bình cao M16 (2116 x 106 tb/l) thấp M10 (1424 x 106 tb/l) (hình 3.13) 3.12) Chroococcales 25 Oscillatoriales 4500 Nostocales 4000 3500 20 Tháng IV Tháng V 15 M ật ñ ộ Số loài 3000 10 2500 2000 Tháng VI 1500 Tháng VII 1000 Tháng VIII 500 Hình 3.12 Thành phần loài vi khuẩn lam qua tháng khảo sát M 16 M 15 M 14 M 13 M 12 M 11 M9 M 10 M8 M7 M6 M5 VIII M4 VI VII Thời gian (tháng) M3 V M2 IV M1 0 Điểm thu mẫu (Đơn vị tính mật độ: x 106 tb/l) Hình 3.13 Phân bố mật ñộ vi khuẩn lam hồ Công viên 29/3 theo không gian thời gian 17 18 lam) sang tháng VIII mật độ lồi thấp khơng cịn lồi ưu Thay vào có xuất loài chiếm ưu vào tháng VII 3.3.2.2 Các lồi ưu mật độ Mật độ trung bình Vi khuẩn lam thời điểm khảo ñó Romeria victoria thuộc Oscillatoriales với mật ñộ trung sát chiếm tỷ lệ cao (95,1 – 99,9% tổng số mật độ tảo nói chung), bình 311 x 106 tb/l (chiếm 28% tổng mật ñộ vi khuẩn lam), qua tháng mật độ lồi Tảo khác chiếm từ 0,1 – 4,9% tổng mật VIII có lồi Microcystis protocystis thuộc Chroococcales chiếm độ tảo diện (hình 3.15) Như vậy, phát có phát triển nở ưu với mật ñộ 390 x 106 tb/l (chiếm 37% tổng mật ñộ vi khuẩn rộ thực vật hồ thời gian khảo sát vừa qua nở hoa lam) (hình 3.16 ) chiếm ưu vi khuẩn lam MĐTB vi khuẩn Lam MĐTB tảo khác Mật ñộ 18290 1% 3000 Các loài Vi khuẩn lam khác 2500 Merismopedia tenuissima 2000 Microcystis protocystis 1500 Romeria victoria Raphidiopsis curvata 1000 1702715 99% Microcystis flos aquae 500 Microcystis paniformis Hình 3.15 Mật ñộ trung bình thực vật phù du nước hồ Công viên 29/3 Arthrospira massartii Thời gian (tháng) Sự biến ñộng quần xã vi khuẩn lam thể thay đổi lồi chiếm ưu Từ thời ñiểm tháng IV ñến VI, lồi Arthrospira Hình 3.16 Biến động tỷ lệ mật độ trung bình massartii thuộc Oscillatoriales chiếm ưu với mật độ tăng dần lồi vi khuẩn lam ưu hồ Công viên 29/3 quần xã (từ 978 – 1888 x 106 tb/l) tương ứng chiếm từ 50 – 3.3 MÔI TRƯỜNG NƯỚC KHU VỰC NGHIÊN CỨU 69% tổng mật ñộ vi khuẩn lam vào tháng Tuy nhiên, qua Nhiệt ñộ nước dao ñộng từ 29-32,50C, trung bình cao thời ñiểm tháng VII mật độ trung bình lồi Arthrospira massartii vào tháng VI (32,090C) thấp vào tháng IV (29,060C); nhiệt giảm mạnh 158 x 106 tb/l (chiếm 14% tổng mật độ vi khuẩn độ trung bình ñiểm thu mẫu cửa cống (ñiểm M2, M8, M13) 19 20 điểm thu mẫu M16 có xu hướng cao điểm cịn lại, điểm M16 có nhiệt độ trung bình cao (31,4 C) bình điểm khảo sát từ 0,04-0,26mg/l tương ứng thấp M12 (0,04mg/l) cao M1 (0,26mg/l) pH đo dao động từ 8,1-10,7; trung bình tháng từ 8,5610,4; trung bình điểm khảo sát từ 9,5-9,97 Trong nghiên cứu giá trị pH đo ln ngưỡng thích hợp cho phát triển vi khuẩn lam DO dao ñộng từ 1,42-8,3mg/l; DO trung bình tháng từ 3,615,1mg/l Đáng lưu ý tháng khảo sát nhận thấy DO trung bình vào tháng thấp nhiều so với tiêu chuẩn phục vụ cho ñời sống thủy sinh (> mg/l), ñiều làm ảnh hưởng ñến sống sinh vật sống hồ ñặc biệt cá; DO trung bình điểm khảo sát từ 2,56-6,61mg/l Độ dao ñộng từ 11,5-20cm; ñộ trung bình tháng từ 13,3-18,5 cm; độ trung bình điểm khảo sát từ 15,6- Hàm lượng dinh dưỡng phospho (P) cao, vượt 2-20 lần so với quy chuẩn cho phép chất lượng môi trường nước mặt Hàm lượng P dao ñộng từ 1-8,15mg/l; hàm lượng P trung bình tháng dao động khoảng 1,43-4,48mg/l tương ứng thấp vào tháng VIII(1,43mg/l) cao vào tháng IV (4,48mg/l); hàm lượng P trung bình điểm khảo sát từ 2,05-3,37mg/l tương ứng thấp M10 (2,05mg/l) cao M15 (3,37mg/l) (hình 3.7a,b – phụ lục 1) Qua kết khảo sát chứng tỏ hồ Công viên 29/3 thuộc loại giàu dinh dưỡng phosphat, ñây ñiều kiện thuận lợi dễ gây bùng phát nở hoa tảo Tỷ lệ N/P trung bình hồ = 0,12 < 29 Đây ñiều kiện tốt cho sinh trưởng vi tảo ñặc biệt vi khuẩn lam 18,5cm N/NH4+ suốt thời gian nghiên cứu dao ñộng từ 3.4 TƯƠNG QUAN GIỮA VI KHUẨN LAM VỚI MỘT SỐ 0,05-1,43mg/l; hàm lượng N/NH4+ trung bình tháng dao động YẾU TỐ THỦY LÝ HĨA CỦA MƠI TRƯỜNG HỒ CƠNG khoảng 0,11-0,42mg/l tương ứng thấp vào tháng VII VIÊN 29/3 Hàm lượng (0,11mg/l) cao vào tháng IV (0,42mg/l); hàm lượng N/NH4+ trung bình điểm khảo sát từ 0,12-0,4mg/l tương ứng thấp M1 (0,12mg/l) cao M3 (0,4mg/l) 3.4.1 Các yếu tố thủy lý hóa Một số yếu tố thủy lý hóa khảo sát hồ nghiên cứu pH, nhiệt ñộ, ñộ DO Các yếu tố xem xét mối Hàm lượng N/NO3 thấp, dao ñộng từ 0,01-0,79mg/l; tương quan với mật ñộ Vi khuẩn lam ñiểm theo hàm lượng N-NO3 trung bình tháng dao động khoảng tháng, thấy pH, ñộ trong, DO ñều thể tương quan yếu 0,04-0,18mg/l tương ứng thấp vào tháng VIII (0,04mg/l) cao vào tháng VII (0,18mg/l); hàm lượng N/NO3 trung đến yếu Trong pH có r dao động từ 0,05 – 0,25; độ có r dao động từ 0,04 – 0,28; DO có r dao ñộng từ 0,07 – 0,38 Riêng nhiệt ñộ thể tương quan yếu đến trung bình (r dao động từ 0,16 – 0,53), mối tương quan yếu vào tháng VII (r = 21 22 0,16) tương quan trung bình tháng cịn lại nghiên cứu MĐTB Vi khuẩn lam (phụ lục 4A) Độ 3000 20 Tuy nhiên, xét mật ñộ trung bình vi khuẩn lam tháng 18 2500 16 khảo sát với giá trị trung bình tương ứng yếu tố trên, kết 14 2000 Mật độ mật độ trung bình vi khuẩn lam tháng khảo sát có mối tương quan thuận (r = 0,8) với giá trị trung bình pH (tháng có mật độ trung bình vi khuẩn lam cao tương ứng với tháng có giá trị pH 12 1500 10 1000 trung bình cao ngược lại) (hình 3.17) có tương quan 500 nghịch (r = 0,9) với giá trị ñộ trung bình đo (mật độ trung bình vi khuẩn lam cao tháng có giá trị độ trung bình thấp 0 IV ngược lại) (hình 3.18 - phụ lục 1,3) MĐTB Vi khuẩn lam V pH VI VII VII Thời gian (tháng) (Đơn vị tính mật độ: x 106 tb/l) 3000 12 2500 10 2000 1500 1000 N/NH4+, 500 chặt chẽ vào nguồn nước chảy vào thủy vực, cụ thể lượng chất 0 hữu nguồn nước Chúng ñược biết ñến Hình 3.18 Mật độ trung bình vi khuẩn lam yếu tố độ Mật độ hồ Cơng viên 29/3 3.4.2 Các thông số dinh dưỡng IV V VI Các thông số dinh dưỡng khảo sát nghiên cứu VII VII Thời gian (tháng) N/NO3, P/PO43 Hàm lượng nitơ phospho phụ thuộc chất dinh dưỡng kích thích sinh học đóng vai trị quan (Đơn vị tính mật độ: x 10 tb/l) trọng ñối với phát triển vi khuẩn lam Nitơ thường chiếm – Hình 3.17 Mật độ trung bình vi khuẩn lam yếu tố pH 10% trọng lượng khô tế bào tảo, phần thiết yếu tạo thành hồ Công viên 29/3 hầu hết cấu trúc chức protein tế bào tảo Cịn P nguồn dinh dưỡng đa lượng đóng vai trị quan trọng q trình trao đổi chất tế bào, đáp ứng cho q trình sinh trưởng phát triển bình thường tảo [3], [42] 23 24 Trong nghiên cứu này, xét mối tương quan hàm 3.19) Điều phù hợp với nhận ñịnh Van Den Hoek.C tảo lượng chất dinh dưỡng với mật ñộ vi khuẩn lam nhận thấy: phát triển mạnh hồ trở nên ô nhiễm bới nước thải hữu cơ, muối Mật ñộ vi khuẩn lam thể mối tương quan thuận với hàm lượng dinh dưỡng [43] P/PO43 3.5 MƠ TẢ CÁC LỒI VI KHUẨN LAM Ở HỒ CƠNG VIÊN (r dao động khoảng 0,47 – 0,91), thể rõ vào tháng VI tháng VIII mức ñộ tương quan chặt chẽ (r = 0,78 r = 0,79), thể 29/3 rõ vào tháng IV với mức ñộ tương quan chặt chẽ (r = 0,91) vào tháng V tháng VII thể mức ñộ tương quan trung bình (r = Hình ảnh mơ tả lồi vi khuẩn lam diện trình bày chi tiết luận văn 0,51 r = 0,47) (hình 3.19 – phụ lục 4B) KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ MĐTB Vi khuẩn lam P/PO 3000 2500 Từ kết nghiên cứu, chúng tơi đưa số kết luận sau: 4.5 3.5 2000 M ật ñ ộ KẾT LUẬN 1500 2.5 1000 500 V VI Nam, Chroococcus globosus, Romeria victoriae, Jaaginema thermale, Anabaenopsis arnoldii, Anabaena cf recta Có loài nằm danh mục loài vi khuẩn lam có khả 1.5 sinh độc tố, 5/7 lồi thuộc chi Microcystis có khả sản sinh độc tố microcystin IV Trong có lồi lần ghi nhận mơ tả Việt 0.5 Đã ghi nhận ñược 26 lồi vi khuẩn lam hồ Cơng viên 29/3 VII VII Thời gian (tháng) (Đơn vị tính mật độ: x 106 tb/l) Số loài vi khuẩn lam cao vào tháng V (22 loài), thấp vào tháng VII (16 lồi); cao vị trí M14 (21 lồi) thấp điểm thu mẫu M15 (16 lồi) Thành phần lồi vi khuẩn lam điểm tháng khảo sát có diện Hình 3.19 Mật độ vi khuẩn lam yếu tố P/PO43- lồi dạng đơn bào, tập đồn (bộ Chroococcales), dạng sợi (bộ hồ Công viên 29/3 Oscillatoriales) dạng sợi có dị bào (bộ Nostocales); Như vậy, bước đầu nhận định hồ Cơng viên 29/3, yếu tố P/PO43- có tương quan với mật độ vi khuẩn lam hồ (hình chiếm ưu số lồi điểm tháng loài thuộc thuộc Chroococcales 25 26 Mật ñộ Vi khuẩn lam tai hồ dao ñộng từ 1425 x 106 (tb/l) – 2116 x 106 (tb/l có xu hướng giảm dần từ cuối mùa khơ sang ñầu mùa mưa, cao vào tháng VI (2732 x 10 tb/l) thấp KIẾN NGHỊ Cần có nghiên cứu mối tương quan vi khuẩn lam yếu tố thủy lý hóa mơi trường để dự vào tháng VIII (1057 x 10 tb/l) Mật ñộ vi khuẩn lam ưu từ đốn phát triển nhóm sinh vật thủy vực có tháng IV đến tháng VI định lồi Arthrospira biện pháp cảnh báo, ngăn ngừa tác hại chúng massartii (chiếm 50 – 69% tổng mật ñộ vi khuẩn lam) Loài Qua nghiên cứu, chúng tơi phát hồ Cơng viên 29/3 có chiếm ưu vào tháng VII Romeria victoria tháng VIII lồi vi khuẩn lam có khả sản sinh độc tố với mật độ lồi Microcystis protocystis cao Vì cần phải có nghiên cứu sâu khả sản sinh độc Các thơng số mơi trường pH (dao động từ 8,1-10,7), phospho hịa tan hồ (dao động từ 0,76-8,15mg/l) thích hợp cho phát triển vi khuẩn lam DO hồ thấp, dao ñộng từ 1,42-8,3mg/l thấp vào tháng VI (3,61 mg/l) Mật ñộ vi khuẩn lam hồ có mối quan hệ tương đối chặt chẽ với thơng số nhiệt độ, pH, độ trong, N/NH4+ P/PO43 Trong P/PO43- yếu tố tác động rõ nét ñến mật ñộ vi khuẩn lam hồ Mật ñộ vi khuẩn lam thể mối tương quan thuận với hàm lượng P/PO43 (r dao ñộng khoảng 0,47 – 0,91), thể rõ vào tháng VI tháng VIII mức ñộ tương quan chặt chẽ (r = 0,78 r = 0,79) rõ vào tháng IV với mức ñộ tương quan chặt chẽ (r = 0,91 tố vi khuẩn lam hồ, ñặc biệt loài thuộc chi Microcystis 27 28 ... phần vào vi? ??c quản lý chất lượng môi trường nước nghiên cứu ñề tài ? ?Nghiên cứu phân bố lồi vi khuẩn lam hồ Cơng vi? ?n 29/ 3 Kết luận văn làm sở ñánh giá tương quan với yếu tố môi trường hồ Cơng vi? ?n... M 3.2 PHÂN BỐ CỦA VI KHUẨN LAM Ở HỒ CÔNG VI? ?N 29/ 3 Điểm thu m ẫu Hình 3.10 Thành phần vi khuẩn lam ñiểm khảo sát 15 16 3.2.2 Sự phân bố mật độ vi khuẩn lam hồ Cơng vi? ?n 29/ 3 3.2.1.2 Phân bố theo... khuẩn lam hồ Công vi? ?n 29/ 3 - Xác ñịnh ñặc ñiểm sinh thái vi khuẩn lam mối quan Các hoa nước vi khuẩn lam thường ñi kèm với vi? ??c sản sinh ñộc tố hệ với số yếu tố môi trường nước hồ nghiên cứu gây