Tìm hiểu và phân tích về hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa để làm rõ luận điểm của v i lênin

5 Phần 2: Nhận thức về giai đoạn đầu nấc thang thứ nhất của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa .... Tìm hiểu và phân tích về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa để

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

- oOo - –

HỌ VÀ TÊN NGƯỜI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

Hoàng Đức Trung

Mã sinh viên: 19000497 Lớp học phần: PHI1002 6 Gmail: hoangductrung_t64@hus.edu.vn

Hà Nội, 2021

Mục lục

PHẦN MỞ ĐẦU 3

Phần 1: Mục đích và ý nghĩa của đề tài 3

PHẦN NỘI DUNG 4

Phần 1: Phân tích hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa 4

1.1 Sự ra đời 4

1.2 Các giai đoạn phát triển 5

Phần 2: Nhận thức về giai đoạn đầu (nấc thang thứ nhất) của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa 6

2.1 Khái quát 6

2.2 Đặc trưng 6

Phần 3: Nhận thức về mô hình xã hội của giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa ở Việt Nam 10

PHẦN KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

PHẦN MỞ ĐẦU Phần 1: Mục đích và ý nghĩa của đề tài

Tìm hiểu và phân tích về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa để làm

rõ luận điểm của V.I.Lênin: “Trong giai đoạn đầu, trong nấc thang thứ nhất, chủ nghĩa cộng sản chưa thể hoàn toàn trưởng thành về mặt kinh tế, chưa thể hoàn toàn thoát khỏi những tập tục hay những tàn tích của chủ nghĩa tư bản” trong tác phẩm

“Nhà nước và cách mạng” Từ đó có thể nhận thức được đúng đắn về giai đoạn đầu (nấc thang thứ nhất) đó và mô hình xã hội của giai đoạn đầu ấy ở Việt Nam

PHẦN NỘI DUNG Phần 1: Phân tích hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa

1.1 Sự ra đời

Vận dụng quan điểm duy vật là lịch sử để nghiên cứu xã hội loài người,

C Mác và Ph Ăngghen đã xây dựng nên học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Trong học thuyết, C Mác đã chỉ rõ lịch sử phát triển của xã hội loài người là sự thay thế từ thấp đến cao của các hình thái xã hội Sự phát triển đó chịu tác động của các quy luật khách quan Đó là: Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; Quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng; Quy luật đấu tranh giai cấp, cách mạng xã hội và các quy luật xã hội khác Chính sự tác động của các quy luật khách quan đó đã khiến hình thái kinh tế - xã hội có khuynh hướng phát triển như một quy luật tự nhiên Trên cơ sở phát hiện ra các quy luật vận động phát triển khách quan của xã hội, C.Mác đã đi đến kết luận rằng: “Tôi coi sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên”

Lịch sử do con người làm ra, con người tạo ra các quan hệ xã hội của mình và gọi đó là xã hội nhưng sự vận động của xã hội lại tuân theo quy luật khách quan Nguyên nhân sâu xa của sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao là nhằm giải quyết các mâu thuẫn trong lòng hình thái kinh tế - xã hội Trong đó mâu thuẫn cơ bản nhất, phổ biến nhất là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong các phương thức sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là yếu tố quyết định

Thực tế, lịch sử nhân loại đã và đang trải qua năm hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao Đó là: Hình thái kinh tế - xã hội nguyên thủy; Hình thái kinh tế - xã hội chiếm hữu nô lệ; Hình thái kinh tế - xã hội phong kiến; Hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa và Hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa Sự ra đời của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa thay thế cho hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa là do những mặt hạn chế, mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản Mặc dù chủ nghĩa tư bản là một bước tiến dài so với chế độ phong kiến, đã tạo ra được lực lượng

sản xuất lớn hơn tất cả các thế hệ trước kia gộp lại chỉ trong chưa đầy một thế kỷ, nhưng lại tạo ra tình trạng người bóc lột sức lao động con người do chế độ chiếm hữu

tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất Ngoài ra, chế độ tư bản còn tạo ra sự phân hóa giàu nghèo và những cuộc chiến tranh xâm lược Sự vận động cùa những mâu thuẫn này chính là nguyên nhân dẫn tới cách mạng xã hội chủ nghĩa Trong cuộc cách mạng đó, giai cấp công nhân và nhân dân lao động đã giành được chính quyền,

mở đầu sự ra đời hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa Hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa là chế độ xã hội phát triển cao nhất, có quan hệ sản xuất dựa trên sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất, thích ứng với lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, tạo thành cơ sở hạ tầng có trình độ cao hơn so với cơ sở hạ tầng của chủ nghĩa tư bản, có kiến trúc thượng tầng tương ứng thực sự là của nhân dân với trình độ

xã hội hóa ngày càng cao

1.2 Các giai đoạn phát triển

C Mác và Ph Ăngghen cho rằng hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa phát triển từ thấp đến cao qua hai giai đoạn: giai đoạn thấp và giai đoạn cao Để có được giai đoạn thấp và cao đó thì phải trải qua một thời kỳ đặc biệt đó là thời kỳ quá

độ từ xã hội tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa Đây là thời kỳ cải biến cách mạng trên mọi lĩnh vực Theo quan niệm của C Mác và Ph Ăngghen, trong giai đoạn thấp của xã hội cộng sản, xã hội còn nhiều dấu ấn của xã hội cũ, năng suất lao động chưa cao và theo nguyên tắc phân phối “Làm theo năng lực, hưởng theo lao động” Khi lên đến giai đoạn cao của xã hội cộng sản, năng suất lao động rất cao, lao động thành nhu cầu số một và theo nguyên tắc phân phối “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” Sau này, kế thừa những quan điểm của C Mác và Ph Ăngghen, V.I Lênin cũng nêu lại 3 bước phát triển của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa Đó là: Những cơn đau đẻ kéo dài (thời kỳ quá độ), Giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa (giai đoạn chủ nghĩa xã hội), Giai đoạn cao của xã hội cộng sản chủ nghĩa (giai đoạn chủ nghĩa cộng sản)

Phần 2: Nhận thức về giai đoạn đầu (nấc thang thứ nhất) của hình thái kinh tế -

xã hội cộng sản chủ nghĩa

2.1 Khái quát

Trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”, khi nói về hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa, V.I.Lênin đã viết: Trong giai đoạn đầu, trong nấc thang thứ nhất, chủ nghĩa cộng sản chưa thể hoàn toàn trưởng thành về mặt kinh tế, chưa thể hoàn toàn thoát khỏi những tập tục hay những tàn tích của chủ nghĩa tư bản Như đã đề cập

ở phần trước, theo ông, giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa là giai đoạn chủ nghĩa xã hội Vì vậy, giai đoạn đầu (hay nấc thang thứ nhất) trong câu nói của ông là

xã hội xã hội chủ nghĩa (hay chủ nghĩa xã hội) và muốn có giai đoạn này phải trải qua thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Xã hội xã hội chủ nghĩa là chế độ xã hội thay thế chế độ tư bản chủ nghĩa, có quan hệ sản xuất dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, không có tình trạng người bốc lột người

2.2 Đặc trưng

Khi nghiên cứu về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, các nhà sáng lập chủ nghĩa khoa học rất quan tâm tới dự báo những đặc trưng của từng giai đoạn, đặc biệt là giai đoạn đầu của xã hội cộng sản nhằm định hướng phong trào công nhân quốc tế Những đặc trưng cơ bản này phản ánh bản chất của chủ nghĩa xã hội và quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Kế thừa tư tưởng của các nhà không tưởng đi trước, những dự báo của C Mác, Ph Ăngghen và trên cơ sở thực tiễn xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở Liên Xô của V.I.Lênin, ta có thể thấy một số đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa

xã hội

- Thứ nhất, Chủ nghĩa xã hội giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng

xã hội, giải phóng con người, tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện Đây là

sự khác biệt về chất giữa hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa so với các hình thái kinh tế - xã hội ra đời trước, thể hiện ở bản chất nhân văn, nhân đạo, vì sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội, giải phóng con người

- Thứ hai, Chủ nghĩa xã hội là xã hội do nhân dân làm chủ Đây là đặc trưng thể hiện thuộc tính bản chất của chủ nghĩa xã hội Xã hội vì con người và do con người Nhân dân với nòng cốt là nhân dân lao động phải là chủ thể của xã hội thực hiện quyền làm chủ ngày càng rộng rãi và đầy đủ trong quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Nhà nước xã hội chủ nghĩa tập hợp đại biểu các tầng lớp nhân dân, bảo vệ những nguyện vọng, lợi ích chính đáng của nhân dân, tạo điều kiện để nhân dân tham gia vào công việc nhà nước Đây là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và

vì nhân dân

- Thứ ba, Chủ nghĩa xã hội có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu Đây là đặc trưng trên phương diện kinh tế của chủ nghĩa xã hội Mục tiêu cao nhất của chủ nghĩa xã hội là giải phóng con người trên cơ sở điều kiện kinh tế - xã hội phát triển, mà xét đến cùng

là trình độ phát triển của lực lượng sản xuất đã phát triển đến mức rất cao Chủ nghĩa

xã hội là xã hội có nền kinh tế phát triển cao, với lực lượng sản xuất hiện đại, quan hệ sản xuất dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, được tổ chức quản lý có hiệu quả, năng suất lao động cao và phân phối chủ yếu theo lao động.Chủ nghĩa tư bản dựa trên chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa nên trong xã hội tư bản duy trì chế độ người

áp bức bóc lột người Vì vậy trong xã hội tư bản sẽ không có sự bình đẳng giữa mọi người Khác với chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa (xóa bỏ chế độ dùng chiếm hữu tư nhân tư bản để áp bức bóc lột sức lao động)

và xây dựng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu nhằm xây dựng một xã hội công bằng, bình đẳng cho mọi người Như vậy, chủ nghĩa xã hội đã xây dựng được một quan hệ sản xuất mới, tiến bộ về mặt sở hữu, về mặt tổ chức quản lý và mặt phân phối lao động Đây cũng là đặc trưng khác về bản chất của chủ nghĩa xã hội so với chủ nghĩa tư bản Tuy nhiên, đặc trưng này phải được xây dựng trên nền tảng của sự phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, quan hệ sản xuất tiến bộ thích ứng với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Và vì không thể ngay lập tức tăng lực lượng sản xuất tới mức cần thiết để xây dựng nền kinh tế công hữu nên không thể ngay lập tức

xóa bỏ chế độ tư hữu của chủ nghĩa tư bản mà phải cải tạo xã hội một cách dần dần Ngoài ra, cơ sở vật chất - kỹ thuật của xã hội chủ nghĩa là nền đại công nghiệp nên cơ

sở vật chất - kỹ thuật của nó phát triển lên từ tiền đề vật chất - kỹ thuật của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa, có trình độ cao hơn so với trình độ nền công nghiệp của xã hội tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên, điều này chỉ thể hiện đầy đủ khi hoàn thành thời kỳ quá độ Với những nước chưa có nền đại công nghiệp do chủ nghĩa tư bản tạo

ra thì thời kỳ quá độ sẽ kéo dài hơn so với những nước đã kế thừa thành tựu nền đại công nghiệp của chủ nghĩa tư bản tạo ra

- Thứ tư, Chủ nghĩa xã hội có nhà nước kiểu mới mang bản chất giai cấp công nhân, đại biểu cho lợi ích, quyền lực và ý chí của nhân dân lao động Các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học đã khẳng định trong chủ nghĩa xã hội phải thiết lập nhà nước chuyên chính vô sản, nhà nước kiểu mới mang bản chất giai cấp công nhân, đại biểu cho lợi ích, quyền lực và ý chí của nhân dân lao động Đây là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân nhưng trong xã hội của nhà nước này vẫn còn các giai cấp và tầng lớp khác nhau, vẫn còn có những thế lực chống đối lại chính quyền

và chế độ đó nên nhà nước này vẫn còn tính giai cấp Nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhà nước mang tính dân chủ rộng rãi cho nhân dân nhưng vẫn phải thực hiện chức năng chuyên chính với các thế lực phản động, các tội phạm trong xã hội Nhà nước này mang bản chất của giai cấp công nhân - giai cấp có lợi ích cơ bản phù hợp với lợi ích của nhân dân lao động, phù hợp với lợi ích chung của toàn xã hội

- Thứ năm, Chủ nghĩa xã hội có nền văn hóa phát triển cao, kế thừa và phát huy những giá trị của văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại Trong chủ nghĩa xã hội, văn hóa là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội, trọng tâm là phát triển kinh tế Văn hóa đã tạo nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh con người Do vậy, quá trình xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa phải biết kế thừa những giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại Đồng thời, cần chống tư tưởng, văn hóa phi vô sản, trái với những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và của loài người, trái với phương hướng đi lên chủ nghĩa

xã hội Như vậy, hoàn toàn có thể áp dụng quy luật phủ định của phủ định trong việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại Cần phải kế thừa có chọn lọc, kế thừa những mặt tích cực và loại bỏ những mặt tiêu cực đi ngược lại với những giá trị nhân văn của dân tộc và của loài người Đây là đặc trưng ở lĩnh vực văn hóa - tinh thần của chủ nghĩa xã hội

- Thứ sáu, Chủ nghĩa xã hội bảo đảm bình đẳng, đoàn kết giữa các dân tộc và có quan hệ hữu nghị, hợp tác với nhân dân các nước trên thế giới Trong chủ nghĩa xã hội, cộng đồng dân tộc, giai cấp bình đẳng, đoàn kết và hợp tác trên cơ sở chính trị - pháp lý, đặc biệt là cơ sở kinh tế - xã hội và văn hóa sẽ từng bước xây dựng củng cố

và phát triển Đây là sự khác biệt căn bản về việc giải quyết vấn đề dân tộc theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin và quan điểm của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, hẹp hòi hoặc chủ nghĩa phân biệt chủng tộc Chủ nghĩa xã hội, với bản chất tốt đẹp do con người, vì con người luôn là bảo đảm cho các dân tộc bình đẳng, đoàn kết và hợp tác hữu nghị; đồng thời có quan hệ với nhân dân tất cả các nước trên thế giới Bởi vì thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân không chỉ nằm ở phạm vi quốc gia, dân tộc mà phải sứ mệnh này phải được thực hiện trên phạm vi toàn thế giới Khi xóa bỏ được vấn nạn người áp bức bóc lột người, vấn nạn giai cấp này áp bức bóc lột giai cấp khác ở từng quốc gia thì vấn nạn dân tộc này áp bức bóc lột dân tộc khác sẽ được xóa bỏ Đặc trưng này góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

Qua 6 đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội, ta đã thấy được sự phát triển hơn của chủ nghĩa xã hội (giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa)

so với chủ nghĩa tư bản Chính những đặc trưng này là tiêu chuẩn để phân biệt sự khác nhau về chất giữa chủ nghĩa xã hội với chủ nghĩa tư bản Nó được biểu hiện qua các phương diện kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa Tuy nhiên, những đặc trưng này chỉ được thể hiện một cách toàn diện sau khi hoàn thành thời kỳ quá độ, tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Và đúng như những gì V.I.Lênin đã viết, trong giai đoạn đầu, chủ nghĩa cộng sản chưa thể hoàn toàn trưởng thành về mặt kinh tế và chưa thể thoát

khỏi những tập tục hay những tàn tích của chủ nghĩa tư bản Lý do là vì từ thời kỳ quá độ cho tới giai đoạn cao của chủ nghĩa cộng sản vẫn còn vận hành dựa trên nền tảng của tư bản chủ nghĩa về mọi mặt, đặc biệt là vẫn sử dụng tư liệu và phương thức sản xuất của tư bản chủ nghĩa

Phần 3: Nhận thức về mô hình xã hội của giai đoạn đầu của hình thái kinh tế -

xã hội cộng sản chủ nghĩa ở Việt Nam

Theo V.I.Lênin, đối với những nước chưa trải qua chủ nghĩa tư bản đi lên chủ nghĩa xã hội thì có thể đi bằng cách “bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc” xuyên qua chủ nghĩa tư bản nhà nước, đồng thời cần phải học hỏi kinh nghiệm từ những nước phát triển Thực chất đó là bỏ qua tư bản chủ nghĩa và tiến thẳng lên xã hội chủ

nghĩa Việc quá độ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam là một tất yếu Nước

ta xuất phát từ nền nông nghiệp lạc hậu, từ một xã hội vốn là thuộc địa, nửa phong kiến, bị thống trị một thời gian dài nên tàn dư thực dân, phong kiến còn nhiều, cơ sở

kỹ thuật còn nghèo và lạc hậu Vì vậy, lựa chọn duy nhất phù hợp với tình hình đất nước ta là quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Con đường bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa nhưng vẫn tiếp thu, kế thừa những thành tựu đạt được của chế độ tư bản chủ nghĩa để có thể phát triển nhanh lực lượng sản xuất theo hướng ngày càng hiện đại Trong bối cảnh xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, niềm tin vào con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội bị dao động, Đảng ta đã nêu ra

những đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ VII, năm 1991) và khẳng định phải kiên định vào con đường chủ nghĩa xã hội, kiên định vào con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Nhờ vào việc kiên định đi theo con đường đó mà chúng ta mới có được độc lập dân tộc như ngày

hôm nay Tới năm 2011, trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, vận dụng sáng tạo, kế