Với một vấn đề khoa học đặt ra, HS có thể đặt ra các câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành các thí nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợ[r]
Trang 1CHUYÊN ĐỀ : SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
“BÀN TAY NẶN BỘT” TRONG GIẢNG DẠY
BỘ MƠN SINH HỌC
I- Cơ sở lý luận :
Việc hình thành cho học sinh một thế giới quan khoa học và niềm say mê khoa học, sáng tạo là một mục tiêu quan trọng của giáo dục hiện đại khi mà nền kinh tế tri thức đang dần dần chiếm ưu thế tại các quốc gia trên thế giới “Bàn tay nặn bột” là một phương pháp dạy học tích cực, thích hợp cho việc giảng dạy các kiến thức khoa học tự nhiên, đặc biệt là đối với mơn Sinh học ở Trung học cơ sở, khi học sinh đang ở giai đoạn bắt đầu tìm hiểu mạnh mẽ các kiến thức khoa học về
sự sống, hình thành các khái niệm cơ bản về khoa học Sinh học
Đây là một phương pháp mới nhằm phát huy tối đa khả năng tự học và sáng tạo của học sinh, giúp các em tự phát hiện và giải quyết vấn đề thơng qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra Nhờ đĩ học sinh hình thành khả năng suy luận theo phương pháp nghiên cứu từ nhỏ gĩp phần hình thành tác phong và phương pháp làm việc của các em khi trưởng thành
Phương pháp BTNB tạo nên tính tị mị, ham muốn khám phá và say mê khoa học của học sinh Ngồi ra phương pháp này cịn rèn luyện kỹ năng diễn đạt thơng qua ngơn ngữ nĩi và viết cho học sinh
Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là phát huy năng lực sáng tạo kĩ năng thực hành cho học sinh nên việc đưa phương pháp BTNB vào trong dạy học là hồn tồn hợp lý
II- Thực trạng :
1.Thuận lợi:
a) Về phía giáo viên:
Giáo viên trẻ, năng nổ nhiệt tình trong cơng tác
Luơn học hỏi kinh nghiệm nhằm nâng cao trình độ chuyên mơn nghiệp vụ Khơng ngừng học tập qua sách tham khảo, tài liệu nâng cao và qua mạng internet
Tích cực trong đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập
Mẫu của PGD
Trang 2b) Về phía HS:
Thích thú khi được tiếp thu phương pháp dạy học mới từ giáo viên
Thích tự tìm tịi, tự học hỏi để tiếp thu kiến thức mới
2 Khó khăn :
a) Về phía giáo viên:
Một số giáo viên chưa mạnh dạn trong việc việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy sự chủ động tích cực của học sinh
Một số giáo viên ít chịu học hỏi qua sách, qua mạng nhằm nâng cao tay nghề
b) Về phía HS:
Các em cịn lúng túng mỗi khi tiếp thu phương pháp dạy học mới từ giáo viên
Một số học sinh cịn chay lười, thụ động trong học tập
III- Nguyên nhân tồn tại thực trạng của đơn vị :
a) Về phía giáo viên:
Do ít tìm hiểu kiến thức, phương pháp dạy học mới qua sách, qua mạng nên giáo viên chưa tự tin khi đổi mới phương pháp
b) Về phía HS:
Các em khơng học bài, chuẩn bị bài ở nhà nên rất thụ động trong học tập
IV- Giải pháp cụ thể :
a) Về phía giáo viên:
Giáo viên cần tăng cường học hỏi kinh nghiệm đồng nghiệp nhằm nâng cao trình độ chuyên mơn và tay nghề
Cần thường xuyên học hỏi, tìm hiểu việc đổi mới phương pháp dạy học qua sách tham khảo, chuyên mơn và qua mạng internet
b) Về phía HS:
Cần tích cực chuẩn bị bài ở nhà để chủ động hơn khi tiếp thu kiến thức mới tại lớp
V- Nội dung chuyên đề :
1.Xác định nội dung:
Phương pháp bày tay nặn bột là một phương pháp cĩ tiến trình dạy học rõ ràng, dễ hiểu cĩ thể áp dụng được dễ dàng
Phương pháp dạy học này giúp học sinh hứng thú với việc tìm hiểu kiến thức mới, ham thích được học tập, hăng say tìm tịi và sang tạo
BTNB chú trọng đến việc hình thành kiến thức cho HS bằng các thí nghiệm tìm tịi nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thơng qua tiến hành thí nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra
Với một vấn đề khoa học đặt ra, HS cĩ thể đặt ra các câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành các thí nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợp thơng qua thảo luận, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức
Trang 3Cũng như các phương pháp dạy học tích cực khác BTNB luơn coi HS là trung tâm của quá trình nhận thức, chính các em là người tìm ra câu trả lời và lĩnh hội kiến thức dưới sự giúp đỡ của GV
Mục tiêu của BTNB là tạo nên tính tị mị, ham muốn khám phá, yêu và say
mê khoa học của HS Ngồi việc chú trọng đến kiến thức khoa học, BTNB cịn chú
ý nhiều đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt thơng qua ngơn ngữ nĩi và viết cho HS
2.Yêu cầu thực tiễn:
a) Đối với giáo viên:
- Liệt kê các bài học cĩ thể áp dụng PP BTNB
- GV cần chuẩn bị trước các thí nghiệm dự kiến để cĩ kết quả như mong muốn
- Vận dụng tối đa những nguyên vật liệu sẵn cĩ, dễ kiếm
- Sử dụng CNTT cho bài dạy áp dụng PP BTNB đúng lúc, đúng chỗ, hợp lí
- Với một số thí nghiệm đơn giản, GV cĩ thể giao việc cho HS bằng những phiếu giao việc, tự HS chuẩn bị các vật liệu cho nhĩm của mình
* Xây dựng tiết học theo các gợi ý:
- Mục tiêu bài học
- Hoạt động cĩ thể áp dụng PP BTNB
- PP thí nghiệm sử dụng
- Thiết bị cần cĩ
- Những thí nghiệm cĩ thể thực hiện
* Tổ chức lớp học:
- Sắp xếp bàn ghế cho phù hợp với số HS
- Chia nhĩm từ 4-6 em/nhĩm
- Cĩ chỗ dành riêng để vật liệu lớp học
* Trong quá trình giảng dạy
+ Lưu ý khi lựa chọn quan niệm ban đầu để đưa ra thảo luận:
- Khơng chọn hồn tồn các quan niệm đúng
- Tuyệt đối khơng bình luận hay nhận xét gì về tính đúng sai của các ý kiến ban đầu
- Lựa chọn các quan niệm vừa đúng vừa sai
- Chọn vị trí thích hợp đề gắn các bài vẽ của học sinh…
+ Khơng nên sử dụng SGK khi học bằng PP BTNB
+ Khơng nêu tên bài học trước khi học (với những bài thể hiện nội dung bài học ở đề bài)
+ Lựa chọn hoạt động phù hợp với PP BTNB để áp dụng, khơng nhất thiết hoạt động nào cũng áp dụng PP
+ Lưu ý về Kĩ thuật thảo luận nhĩm
* Lựa chọn phương pháp thí nghiệm phù hợp:
- PP quan sát tranh ảnh, quan sát vật thật
- PP mơ hình
- PP nghiên cứu tài liệu
- PP thí nghiệm trực tiếp
- Sử dụng PP thường xuyên để rèn thĩi quen cho HS Rèn cho học sinh kĩ năng diễn đạt rõ ràng, ngắn gọn để đảm bảo thời gian Sưu tầm tài liệu, sách, tranh ảnh
… phục vụ cho bài học
Trang 4b) Đối với học sinh:
- Cần chuẩn bị bài trước ở nhà
- Cần tích cực đưa ra các đề xuất và phương án kiểm chứng giả thuyết
VI- Quy trình thực hiện tổ chức chuyên đề:
Bước 1:
Đưa ra tình huống xuất phát và câu hỏi nêu vấn đề
Bước 2:
Hình thành biểu tượng ban đầu của học sinh
Bước 3:
Đề xuất giả thuyết và phương án kiểm chứng giả thuyết
Bước 4:
Tìm tịi nghiên cứu
Bước 5:
Kết luận, hệ thống hĩa kiến thức
VII- Biện Pháp thực hiện :
Bước 1:
Giáo viên chủ động đưa ra tình huống xuất phát như là một cách dẫn nhập
và bài học
Tình huống xuất phát phải ngắn gọn, gần gũi dễ hiểu đối với học sinh Tình huống xuất phát nhằm đưa ra câu hỏi nêu vấn đề (câu hỏi nêu vấn đề phải là câu hỏi mở tuyệt đối khơng được dùng câu hỏi đĩng) Tuy nhiên cĩ những trường hợp khơng nhất thiết phải cĩ tình huống xuất phát mới đề xuất được câu hỏi nêu vấn đề (tùy vào từng kiến thức và từng trường hợp cụ thể)
Bước 2:
Giáo viên khuyến khích học sinh nêu những suy nghĩ, nhận thức ban đầu của mình trước khi được học kiến thức mới
Giáo viên cĩ thể yêu cầu học sinh nhắc lại kiến thức cũ liên quan đến kiến thức mới của bài học để làm bộc lộ quan niệm ban đầu của học sinh
Giáo viên cĩ thể yêu cầu học sinh trình bày quan niệm ban đầu thơng qua lời nĩi, viết hoặc vẽ để biểu hiện suy nghĩ
Bước 3:
Từ các câu hỏi được đề xuất, giáo viên nêu câu hỏi cho học sinh, đề nghị các
em đề xuất các giả thuyết và thiết kế phương án thực nghiệm tìm tịi – nghiên cứu
để kiểm chứng
Nếu ý kiến của của học sinh nêu lên cĩ ý đúng nhưng ngơn từ chưa chuẩn xác hoặc diễn đạt chưa rõ thì giáo viên nên gợi ý và từng bước giúp học sinh hồn thiện diễn đạt Giáo viên cũng cĩ thể yêu cầu học sinh khác chỉnh sửa cho rõ ý
Giáo viên cĩ thể nhận xét trực tiếp nhưng yêu cầu học sinh khác cho ý kiến
về phương pháp mà học sinh đĩ nêu ra thì tốt hơn
Sau khi học sinh đề xuất được các phương án thực nghiệm tìm tịi – nghiên cứu, giáo viên nêu nhận xét chung và quyết định tiến hành phương án kiểm chứng phù hợp nhất
Bước 4:
Trang 5Nếu phải làm thí nghiệm thì ưu tiên thực hiện thí nghiệm trực tiếp trên vật thật Một số trường hợp khơng thể tiến hành trực tiếp trên vật thật cĩ thể trên mơ hình hoặc cho học sinh quan sát trên tranh vẽ
Đối với quan sát giáo viên ưu tiên quan sát vật thật trước sau đĩ mới cho học sinh quan sát trên tranh vẽ hay mơ hình
Khi tiến hành thí nghiệm hoặc quan sát giáo viên cần nêu rõ yêu cầu và mục đích tiến hành trước khi cho học sinh tiến hành thí nghiệm hoặc quan sát
Khi tiến hành thí nghiệm hoặc quan sát giáo viên yêu cầu học sinh phải ghi lại kết quả( bằng lời hay vẽ sơ đồ)
Khi học sinh làm thí nghiệm giáo viên bao quát lớp, quan sát từng nhĩm Nếu thấy nhĩm hoặc học sinh nào làm sai thì giáo viên chỉ nhắc nhở trong nhĩm
đĩ hoặc riêng học sinh đĩ
Bước 5:
Sau khi thực hiện thực nghiệm tìm tịi – nghiên cứu, các câu trả lời dần dần được giải quyết Giáo viên cĩ nhiệm vụ tĩm tắt, kết luận và hệ thống lại để học sinh ghi vào vở coi như là kiến thức của bài học
Giáo viên khắc sâu kiến thức cho học sinh bằng cách cho học sinh nhìn lại, đối chiếu lại với các ý kiến ban đầu để tự phát hiện ra mình sai hay đúng và tự sữa chữa thay đổi một cách chủ động
Nếu kiến thức phức tạp và dài giáo viên cĩ thể in sẵn tờ rời tĩm tắt kiến thức của bài học để phát cho học sinh dán vào vở thực hành hoặc tập hợp thành một tập riêng để tránh mất thời gian ghi chép
VIII- Kết luận:
Thực tế khi áp dụng thí điểm phương pháp này ở trường THCS Suối Ngơ,
HS tỏ ra hứng thú, thích tìm tịi, khám phá Mặc dù tiết học kéo dài nhưng HS khơng cĩ dấu hiệu mệt mỏi, căng thẳng Bởi quá trình học tập cứ luơn hấp dẫn, các
em làm việc liên tục, luơn cĩ những điều mới mà càng nghiên cứu, càng tìm hiểu,
HS càng thấy thích thú Với phương pháp bàn tay nặn bột, động cơ người học được hình thành thơng qua hoạt động trên lớp học, HS được rèn luyện kĩ năng sống, kĩ năng quan sát, kĩ năng thực hành, kĩ năng trình bày, thuyết trình, Điều quan trọng nữa là HS cĩ niềm tin vào chính bản thân mình thơng qua phương pháp này
Suối Ngơ, Ngày 13/2/2014
Người viết
Nguyễn Dương Phương Tân