Tài liệu Chương 12: Tái chế chất thải và ô nhiễm ở các làng nghề tái chế ppt

Trên cơ sở số liệu điều tra, tìm hiểu công nghệ sản xuất tại một số làng nghề tái chế điển hình, một cách tiếp cận tổng quát về lịch sử phát triển, công nghệ sản xuất, phân tích đầy đủ v

sự phát triển kinh tế nông thôn, đó là các làng nghề tái chế chất thải

Các làng nghề tái chế góp phần tận thu, tái sử dụng một lượng không nhỏ các chất thải từ sản xuất công nghiệp và cả sinh hoạt Công nghệ tái chế phát triển giúp giảm lượng chất thải, nâng cao hiệu quả kinh tế của quá trình sản xuất và làm giảm giá thành sản phẩm Sản xuất làng nghề với đặc điểm quy mô nhỏ (dưới dạng hộ gia đình) nằm rải rác trên khắp địa bàn làng xã; thiết bị - công cụ sản xuất còn lạc hậu, phần lớn là tự tạo hoặc cải tiến thủ công, đã phát sinh nhiều loại chất thải, mặt khác do phân tán nên các nguồn thải khó tập trung

xử lý Các hoạt động sản xuất tại các làng nghề này đã ảnh hưởng nghiêm trọng tới chất lượng môi trường và sức khoẻ của người dân

Trên cơ sở số liệu điều tra, tìm hiểu công nghệ sản xuất tại một số làng nghề tái chế điển hình, một cách tiếp cận tổng quát về lịch sử phát triển, công nghệ sản xuất, phân tích đầy đủ và chính xác nguồn phát sinh ô nhiễm môi trường đã được nhiều cơ quan nghiên cứu quan tâm Các biện pháp khắc phục, giảm thiểu và xử lý, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất tác động của chất thải tới môi trường, phù hợp với hoạt động sản xuất tại các làng nghề tái chế ở nước ta

đã được đề xuất

12.2 Các loại hình làng nghề tái chế

Làng nghề tái chế là nhóm làng nghề tận dụng phế liệu làm nguyên liệu cho sản xuất và nhờ đó giảm chi phí sản xuất , đồng thời giảm lượng chất thải

gây ô nhiễm môi trường Ngoài ra, khi các làng nghề tái chế chất thải phát triển

đã tạo việc làm cho hệ thống mạng lưới thu gom nguyên liệu, phế liệu và phế phẩm

Cũng như các loại hình làng nghề khác, sản xuất của làng nghề tái chế phát triển tự phát, được tổ chức theo quy mô hộ gia đình, thiết bị - công cụ sản xuất đơn giản, cũ , không đồng bộ, công nghệ lạc hậu, trình độ dân trí còn hạn chế, người dân làm việc chủ yếu theo thói quen, theo kinh nghiệm

Từ thực tế công việc sản xuất tại các làng nghề tái chế chất thải có thể chia ra thành 3 nhóm ngành tái chế cơ bản, gồm tái chế giấy, tái chế kim loại

và tái chế nhựa, thể hiện trên bảng 12.1

Theo số liệu gần đây nhất, hiện cả nước có 1450 làng nghề, thu hút hơn

10 triệu lao động, trong đó số làng nghề tái chế chất thải và phế thải chiếm khoảng 6,2% nhưng tập trung chủ yếu ở các tỉnh Miền Bắc ( miền Bắc chiếm 67,8% tổng số làng nghề tái chế trong nước) và tập trung chủ yếu ở các tỉnh thành xung quanh Hà Nội (như Hà Tây: 8; Bắc Ninh: 20; Nam Định: 9; Hà Nội: 4; Thái Bình: 5; ) Đa số các làng nghề ở miền Trung, miền Nam ra đời và phát triển muộn nên quy mô và lĩnh vực hoạt động không lớn

Với nhiều loại phương thức sản xuất khác nhau, các làng nghề ở cả ba miền đã tạo ra một lượng sản phẩm khá phong phú, đa dạng, đáp ứng được phần nào nhu cầu thị trường trong nước

12.2.1 Nhóm lμng nghề tái chế giấy

Tái chế giấy là một trong những nghề tiểu thủ công nghiệp được phát triển với quy mô lớn trên một số tỉnh, đặc biệt là các tỉnh thành phía Bắc; tập trung chủ yếu ở Tỉnh Bắc Ninh, điển hình là hai làng Dương ổ, Phú Lâm Sản

phẩm của các làng nghề này đa dạng cả về chủng loại, mẫu mã và chất lượng, nhưng chủ yếu là các loại: giấy dó, giấy vệ sinh, bìa cac-tông, giấy ăn và giấy vàng mã Ưu điểm của hình thức sản xuất giấy tái chế là tận dụng được các loại giấy khác nhau để tái sản xuất giấy, đáp ứng nhu cầu của thị trường, làm giảm lượng chất thải rắn, đồng thời tiết kiệm được nguyên liệu Bên cạnh những ưu

điểm đó thì làng nghề tái chế giấy với đặc điểm đất chật người đông, sản xuất quy mô nhỏ, các xưởng sản xuất được bố trí rải rác nên việc quản lý sản xuất và thu gom chất thải gặp rất nhiều khó khăn Mặt khác, người dân làm việc chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, các thiết bị cũ kỹ đã làm cho phương pháp sản xuất tại các làng nghề càng ngày càng trở nên lạc hậu, mang tính chắp vá thiếu đồng

bộ

Qua tìm hiểu công việc sản xuất và sản phẩm tái chế từ giấy phế liệu tại các làng nghề có thể phân chúng thành các nhóm ngành sau:

- Nhóm sản xuất giấy dó

- Nhóm sản xuất giấy vàng mã và vệ sinh

- Nhóm sản xuất giấy cac-tông

11.2.2 Nhóm lμng nghề tái chế kim loại

Nước ta có số lượng các làng nghề tiểu thủ công nghiệp sản xuất sắt thép rất lớn, hình thành và phát triển trên khắp cả nước, rải rác hoặc tập trung ở khắp các miền, các vùng lãnh thổ khác nhau như làng Vân Chàng, Xuân Tiến ở Nam

Định, làng Đa Sỹ ở Hà Tây, Làng Đa Hội ở Bắc Ninh, Làng La Khê ở Bình

Định, Nhờ công nghệ tái chế kim loại đã góp phần giải quyết lượng lớn sắt thép phế liệu, các đồ gia dụng, chi tiết máy bằng thép cũ hỏng, hay các vật dụng phế liệu từ kim loại, Từ các phế liệu này, hàng năm đã đưa ra thị trường tiêu thụ trong nước, đặc biệt là ở khu vực miền Bắc hàng trăm nghìn tấn sắt thép xây dựng, các sản phẩm mỹ nghệ, các đồ dùng, dụng cụ gia dụng, Hiện nay ở nước ta có một vài làng nghề tái chế phát triển rất mạnh và trở thành trung tâm sản xuất sắt thép của cả nước; còn lại hầu hết các làng nghề đều có quy mô sản xuất nhỏ hoặc rất nhỏ, phân bố rải rác khắp làng

Qua tìm hiểu công nghệ sản xuất tại các làng nghề tái chế kim loại, có thể phân hoạt động sản xuất của chúng thành các nhóm công nghệ sau:

- Nhóm công nghệ tái chế và gia công các mặt hàng sắt thép

- Nhóm công nghệ tái chế các kim loại màu

12.2.3 Nhóm lμng nghề tái chế nhựa

Nhìn chung ở Việt Nam, số lượng các làng nghề tái chế nhựa không nhiều Loại hình làng nghề này tập trung chủ yếu ở Miền Bắc như làng nghề tái chế nhựa Minh Khai (Như Quỳnh, Hưng Yên), Tràng Minh (Hải Phòng), Phú Xuyên (Hà Tây), Triều Khúc và Trung Văn (Hà Nội), Theo đặc điểm sản xuất, bên cạnh các hộ gia đình sản xuất các sản phẩm tái chế nhựa còn có một

số hộ gia đình tham gia thu gom, phân loại, vận chuyển nguyên liệu và sản phẩm

12.3 Sơ lược quá trình phát triển của các làng nghề

tái chế

Trong quá trình hình thành và phát triển, một số làng nghề tái chế chất thải bắt nguồn từ sự chuyển đổi linh động tại các làng nghề truyền thống có từ lâu đời, nhóm làng nghề này thường là các làng nghề tái chế giấy, tái chế kim loại Trong khi đó các làng nghề tái chế nhựa thải thường mới được hình thành

từ vài chục năm trở lại đây

Điểm qua quá trình phát triển của một số làng nghề tái chế chất thải điển hình cho thấy rõ điều này

- Tiêu biểu cho các làng nghề tái chế giấy là các làng nghề Dương ổ (Bắc Ninh): Làng nghề này có lịch sử lâu đời, bắt đầu hình thành khoảng từ thế

kỷ 15 Trước kia làng chuyên sản xuất giấy dó theo phương thức hoàn toàn thủ công với kỹ thuật mang tính gia truyền Sau này, thị trường tiêu thụ giấy dó bị thu hẹp do nhu cầu sử dụng giảm Nhưng dựa trên kinh nghiệm sẵn có và nhu cầu xã hội về các loại giấy, người dân ở đây đã nhanh chóng chuyển đổi loại hình công nghệ, sản phẩm bằng việc đầu tư các trang thiêt bị thích hợp để sản xuất giấy từ các loại giấy thải Hiện nay, làng nghề đã sản xuất ra nhiều loại sản phẩm giấy khác nhau từ giấy phế liệu như: giấy vệ sinh, giấy ăn, giấy vàng mã, bìa cac-tông,

- Điển hình cho loại hình tái chế kim loại là làng nghề sắt thép Đa Hội (Bắc Ninh): Đa Hội là làng nghề có truyền thống sản xuất sắt thép có cách đây

từ hơn 400 năm và gắn liền với người dân Đa Hội qua nhiều thế hệ và ngày càng phát triển Trước đây, chỉ có 20% số hộ làm nghề sản xuất sắt thép theo phương pháp nguội với các sản phẩm đơn giản như dao, cuốc, bản lề, then cửa, Đến nay có đến gần 95% số hộ làm nghề này Đa Hội đã trở

thành một trung tâm tiểu thủ công nghiệp chuyên sản xuất các loại sản phẩm cơ khí, xây dựng và dân dụng từ các loại sắt thép phế liệu

- Làng nghề tái chế chì Đông Mai (Hưng Yên): Làng nghề Đông Mai xưa có nghề đúc đồng truyền thống, nhưng sau đó nghề này mai một dần do mất thị trưonừg tiêu thụ Từ năm 1985 - 1986, hàng trăm hộ chuyển sang nấu tái chế chì vì nghề này đem lại lợi nhuận lớn, nguyên liệu lại rẻ và kỹ thuật

đơn giản Trong thời gian đầu nghề được phát triển mạnh, nhưng hiện nay

do nhu cầu thị trường giảm, nguồn cung cấp nguyên liệu và vốn đầu tư hạn chế nên tốc độ xuất có giảm

- Điển hình cho loại hình làng nghề tái chế nhựa là làng nghề Minh Khai (Hưng Yên): Làng nghề này được hình thành từ sự khởi đầu của một số người đi thu gom, đổi các loại phế liệu trong thời gian nông nhàn Vào năm

1967, cả làng chỉ có khoảng 5 người tham gia vào việc này Sau đó con số này ngày càng tăng theo thời gian, đồng thời trong quá trình thu gom, buôn bán họ đã học hỏi được nhiều kỹ thuật sản xuất các sản phẩm chất dẻo từ nhụa thải Đến năm 1990, ở làng Minh khai đã bắt đầu xuất hiện các máy móc đơn giản (máy xay, nghiền nhựa, ) Đến nay, làng nghề tái chế nhựa thải Minh khai đã thu hút một lực lượng đông đảo người dân tham gia làm nghề, ngoài ra còn tạo việc làm cho hàng nghìn lao động đến từ các nơi khác, số hộ tham gia làm nghề chiếm trên 90% Đồng thời, có mối quan hệ trao đổi hàng hóa, thông tin và kinh nghiệm sản xuất với nhiều làng nghề tái chế nhựa khác ở Hà Nội như làng nghề Triều Khúc, Trung Văn,

12.4 Vai trò của làng nghề tái chế trong x∙ hội

Hoạt động của các làng nghề tái chế đã góp phần tích cực trong việc tận dụng chất thải để tạo ra những sản phẩm có ích cho xã hội Vì vậy có vai trò quan trọng không chỉ đối với phát triển kinh tế nông thôn mà còn góp phần cải thiện môi trường Có thể thấy nôi bật trong các hoạt động sau đây:

12.4.1 Thu gom các loại chất thải

Nguyên liệu sử dụng cho công nghệ tái chế giấy, nhựa, kim loại chủ yếu

đều từ phế liệu như: giấy phế (giấy loại, bìa loại), nhựa phế liệu, sắt thép phế liệu, thể hiện trong bảng 12.2

Bảng 12.2 Các loại nguyên liệu sử dụng trong sản xuất

các sản phẩm tái chế [1, 2]

Nguyên liệu T

1 Tái chế Giấy Giấy loại, bìa loại, bìa carton,

Vỏ dó Bột giấy Tre, nứa, bã mía

Nhựa thông Javen Phèn Phẩm màu Xút

2 Tái chế Kim loại Sắt, thép, đồng, chì, nhôm phế liệu

Vỏ lon bia, nước giải khát,

Cr 3+

Ni 2+

CN

-H2SO4,

3 Tái chế Nhựa Nhựa phế liệu (Plastic):

Loại cứng: PP, PS (thùng, két, nắp chai nhựa,

rổ rá, )

Loại mềm: HDPE, LDPE (chai nhựa đựng hoá

mỹ phẩm, lồng bàn, đồ chơi, )

Bột màu Phụ gia

Việc thu gom các loại chất thải đã góp phần tích cực, đem lại hiệu quả kinh tế trong quản lý chất thải vì thu gom phế liệu để tái chế lại thành sản phẩm Có thể thấy qua một số ví dụ:

™ Làng nghề tái chế giấy:

Kết quả khảo sát một số làng nghề tái chế giấy thuộc tỉnh Bắc Ninh cho thấy lượng tiêu thụ giấy phế liệu khá lớn, làng nghề Dương ổ 20.600 tấn/năm, làng nghề Phú Lâm 16.000 tấn/năm, kèm theo đó là một lượng lớn hoá chất và phụ gia các loại Cùng với các làng nghề tái ché giấy khác, có thể coi như một lượng lớn giấy loại đã được thu gom đưa về làng nghề Một lực lượng lao động chuyên thu gom đã phát triển rộng khắp thành thị, thị trấn nhằm thu gom giấy, góp phần giải quyết công ăn việc làm, tận dụng lao động dư thừa ở nông thôn và thành thị Số liệu điều tra thể hiện trong bảng 12.3

Bảng 12.3 Nhu cầu nguyên vật liệu ở làng nghề Phú Lâm [3, 4]

Nhu cầu sử dụng

TT Tên nguyên liệu Định mức

chung (kg/tấn sp)

Làng nghề Phú Lâm (tấn/năm)

Làng nghề Dươngổ (tấn/năm) Giấy vụn, tre, nứa 1.200 ữ 1.300 16.000 20.600

™ Làng nghề tái chế kim loại

Kết quả điều tra một số làng nghề tái chế kim loại điển hình điển hình ở các tỉnh phía Bắc cho thấy: nhu cầu nguyên - nhiên liệu của các làng nghề này tương đối lớn Điển hình là làng nghề Vân Chàng tỉnh Nam Định nhu cầu nguyên liệu lên tới 68.000 tấn/năm, làng nghề Đa Hội - Bắc Ninh cần tới 300.000 tấn/năm Đó là các loại máy móc cũ, hỏng, các thiết bị gia đình, cửa bằng kim loại thải bỏ đã được thu gom vậ chuyển về làng nghề tái chế Làng nghề tái chế chì Đông Mai (Hưng Yên) tiêu thụ 14 tấn acqui hỏng mỗi ngày để sản xuất 7 - 8 tấn chì thành phẩm

Bảng 12.4 Nhu cầu nguyên vật liệu tại một số làng nghề

tái chế kim loại điển hình [5]

Lượng sử dụng

(năm)

Đa Hội Vân Chàng

1 Nguyên liệu chính (sắt, đồng, nhôm) Tấn 300.000 68.000

2 Hoá chất các loại (HCl,NaOH, Cr, Ni, CN - , H2SO2, ) Tấn 12 1.080

™ Làng nghề tái chế nhựa

Kết quả khảo sát một số làng nghề tái chế nhựa điển hình các tỉnh phía Bắc cho thấy nguyên liệu chính cho sản xuất là nhựa phế liệu Nhựa phế liệu

được thu gom từ nhiều địa phương như Hải Phòng, Thanh Hoá, Nghệ An, Sơn

La, Lạng Sơn thông qua mạng lưới thu mua phế liệu từ các tỉnh thành trong cả nước Nguyên liệu này có nguồn gốc khác nhau:

- Chất thải công nghiệp: vỏ ti vi, Radio,

- Chất thải nông nghiệp: Hộp đựng hóa chất, thuốc trừ sâu,

- Chất thải dịch vụ: Bơm tiêm, chai dung dịch truyền, các loại túi nilon, can, két,

- Chất thải sinh hoạt: các hộp đựng mỹ phẩm, chai đựng thực phẩm, nước uống

Nhìn chung các chất thải này khi thu gom thường được phân theo thành phần các loại nhựa: nhựa HDPE, PP, PS, PVC, PET,

Theo số liệu điều tra tại làng nghề tái chế nhựa điển hình như Minh Khai, Trung văn và Triều Khúc thì thành phần nguyên liệu và lượng sử dụng được thể hiện trong bảng 12.5

Bảng 12.5 Thành phần và khối lượng chất dẻo được thu gom và tái chế

Trung văn Tấn/năm

12.4.2 Tạo ra nhiều loại sản phẩm

Sản phẩm của làng nghề tái chế rất đa dạng về mẫu mã và phong phú về chủng loại Do sản xuất nhỏ hộ gia đình, tính tự lập cao và tập trung trong quy mô làng xã nên rất năng động, linh hoạt từ khâu thu mua nguyên liệu đến tiêu thụ sản phẩm Việc tiếp cận thị trường, tìm đầu ra cho sản phẩm hoặc tìm hiểu thị hiếu của người sử dụng được các làng nghề nắm bắt và tận dụng rất nhanh, linh hoạt Điều này được thể hiện rất rõ nếu một hộ làm ra sản phẩm mới mà có

thị trường tiêu thụ thì ngay lập tức sản phẩm đó cũng được một số hộ khác tham

gia sản xuất Qua đó cho ta thấy rất rõ tính năng động và sáng tạo của làng nghề

trong việc đa dạng hoá sản phẩm, đa dạng hoá thị trường và cũng cho ta thấy

được yếu tố nhu cầu của thị trường quyết định lên cơ cấu sản xuất và sản phẩm

của làng nghề Sản phẩm chính của các làng nghề tái chế thể hiện trong bảng

- Thép dẹt, thép cuộn, thép dây buộc,

- Đồ gia dụng: cuốc,xẻng,dao, kéo, đinh, kìm.,búa các loại,

- Thép kỹ thuật cao: sắt thép mạ,

2 Tái chế Kim loại

- Chì, nhôm, đồng,

- Túi nilon, màng nilon

- Dây thừng, dây đai,

3 Tái chế Nhựa

- Đồ gia dụng: mắc áo, suốt chỉ, cốc chén, thùng, xô

Ví dụ sản lượng sản phẩm của một số làng nghề tái chế giấy, kim loại

Bảng 12.8 Các loại sản phẩm của làng nghề tái chế kim loại [4, 5 ]

5 Dụng cụ gia dụng

(Xoong, ấm nước, chảo )

6 Lưới, dây thép, các loại

khác

12.4.3 Thu hút nguồn lao động vμ tăng thu nhập

Làng nghề tái chế là một trong những nghề thu hút khá nhiều lao động, ngoài những lao động tham gia sản xuất trực tiếp tại làng nghề, còn một lượng không nhỏ lao động gián tiếp là những người thu gom phế liệu từ khắp các tỉnh thành trong cả nước

% hộ SX/

tổng số hộ

Số lao

động (người)

% lao

động nữ

Dương ổ - Bắc Ninh Tái chế giấy 350 95 2.200 50

Phú lâm - Bắc ninh Tái chế giấy 13 - 600 40

Minh khai - Hưng yên Tái chế nhựa 716 90 3.250 45

Trung Văn - thanh Trì Tái chế nhựa 43 35 151 40

Đa hội - Bắc Ninh Tái chế kim loại 1500 95 3090 20

Vân Chàng - Nam Định Tái chế kim loại 615 90 2.992 55 Xuân Tiến - Nam Định Tái chế kim loại, đồng 2015 85,3 4954 5 Phước Kiều-Quảng Nam Tái chế đồng 39 44,8 104 50 Bao Vinh - Huế Tái chế kim loại 15 90 45 33

Cầu Vực - Huế Tái chế kim loại 58 90 135 15

Lý nhân - Vĩnh Phúc Tái chế kim loại 670 61 1610 20

Triều khúc - Thanh Trì Tái chế nhựa 77 42 300 30

Loại hình làng nghề tái chế không chỉ mang lại những lợi ích về xã hội và môi trường là tạo công ăn việc làm, tận dụng được các phế thải để tái sản xuất, giảm lượng chất thải phát sinh ra môi trường, mà nó đã và đang góp phần quan trọng vào công cuộc phát triển kinh tế của đất nước, đặc biệt là khu vực nông thôn

Kết quả điều tra cho thấy, thu nhập bình quân từ sản xuất làng nghề khá cao thường từ 3- 6 triệu đồng/năm/người Tổng doanh thu nhiều làng nghề rất cao so với sản xuất nông nghiệp và các loại hình dịch vụ khác, làng nghề Vân Chàng - Nam Định đạt 45 tỷ/ năm, làng nghề tái chế nhựa Minh Khai - Hưng Yên là 44 tỷ/năm

Bảng 12.10 Thu nhập từ sản xuất của một số làng nghề tái chế điển hình [3]

TT Làng nghề Lĩnh vực

hoạt động

Thu nhập bình quân

từ SX nghề (triệu/người/năm)

Từ các nguồn khác (triệu/người/n

ăm)

Doanh thu từ

SX nghề (Tỷ

đồng/năm)

1 Dương ổ - Bắc Ninh Tái chế giấy 4.2 1.6 24.8

2 Minh khai - Hưng yên Tái chế nhựa 4.7 1.4 44

3 Trung Văn-Thanh Trì Tái chế nhựa 3.6 2.1 3.1

4 Vân Chàng - Nam Định Tái chế kim loại 4.0 2.5 45

5 Phước Kiều - Quảng Nam Tái chế đồng 5.4 1.6 3

6 Bao Vinh - Huế Tái chế kim loại 5.7 1.0 0.648

7 Cầu Vực - Huế Tái chế kim loại 6.0 1.2 11

8 Xuân Tiến - Nam Định Tái chế kim loại 6.0 2 44

12.5 Vấn đề môi trường tại các làng nghề tái chế chất

thải

12.5.1 Môi trường tại các lμng nghề tái chế giấy

a Vấn đề nước thải

™ Nguồn phát sinh nước thải

Nước thải chủ yếu phát sinh từ một số công đoạn chính như ngâm tẩy và xeo giấy, ngoài ra từ khâu vệ sinh thiết bị, nhà xưởng, cũng sinh ra một lượng nước thải khá lớn