Tìm hiểu ý nghĩa của hình tượng dải yếm trong ca dao tình yêu, ta không chỉ nhận ra rằng tình yêu của những người tưởng chừng chỉ biết mỗi việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy ấy lại [r]
Trang 1Hình tượng dải yếm trong ca dao tình yêu
Published on 10/05,2011
1 Là một bộ phận không nhỏ của thơ ca dân gian, ca dao tình yêu đã
để lại trong tâm hồn người đọc những ấn tượng đậm đà sâu sắc Đó là tiếng tơ đàn muôn điệu chắt lọc từ trái tim yêu của nam nữ thanh niên nông thôn vừa mộc mạc hồn hậu, vừa tinh tế thanh cao Tình yêu ấy được bộc lộ bằng nhiều cách khác nhau, song cách thông qua các vật dụng thông dùng của cá nhân thu hút sự chú ý hơn cả Ở đó, dải yếm được sử dụng như một ám ảnh nghệ thuật, một tín hiệu thẩm mĩ độc đáo mà có lẽ hiếm có sự vật nào có được
2 Đọc ca dao tình yêu, dễ thấy dải yếm là vật dụng trang sức gần gũi,
thân thiết không chỉ có chức năng che chắn, bảo vệ mà còn góp phần tôn lên vẻ đẹp của người con gái So với áo khăn gương lược, nó có
vẻ gần gũi với thịt da, mang hơi ấm mùi hương nên gợi sức quyến rũ nhiều hơn cả Nhắc đến dải yếm là nhắc đến người con gái xinh đẹp
có sức thu hút như những thỏi nam châm: Mỗi tranh vẽ một cô tiên/
Cô đàn cô sáo, cô gõ sênh tiền đẹp sao/ Cô nào yếm cũng lòng đào/
Cô nào mắt cũng như sao trên trời Với những đôi trai gái yêu
nhau, dải yếm là cái cớ để họ giao duyên tình tự, thể hiện khát vọng, ước mơ theo cách của riêng mình : Ước gì sông hẹp một gang/
Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi
Khi yêu nhau, mỗi người đều có quyền mơ ước nhưng có lẽ ước
mơ "bắc cầu dải yếm" là điều ước hay nhất, đẹp nhất, nên thơ và gợi
cảm nhất Khao khát được gần nhau cho thỏa nhớ mong đã thúc giục
"người nữ kiến trúc sư thiên tài này" thiết kế nên chiếc cầu dải yếm độc đáo dành tặng riêng cho người yêu của mình Chỉ có nghệ thuật dân gian mới có thể sáng tạo ra một cái cầu như thế Chỉ khi luôn nghĩ đến người yêu, luôn nuôi khát vọng yêu thương cháy bỏng, chân
thành, người thiếu nữ mới làm nên điều kì diệu như vậy "Khi yêu cũng
như khi say, con người thường thoát li điều kiện thực tế vào suy nghĩ một cách tự do, hồn nhiên theo khát vọng mãnh liệt của trái tim mình" (1) Thiết nghĩ, khát khao bắc chiếc cầu dải yếm của cô gái đâu
chỉ là mong muốn thu hẹp khoảng cách địa lí thông thường mà còn là khát vọng xoá bỏ ranh giới ngăn cách trong tình yêu, ước mong về một tình yêu đủ đầy, trọn vẹn cả thể xác lẫn tâm hồn - một khát vọng mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc Nói như một nhà nghiên cứu, khi còn sống, đó là những ước mơ mãnh liệt, những khát khao cháy
bỏng của người con gái (Ước gì dải yếm em to, Để em buộc lấy mũi
Trang 2đò kéo lên, Ước gì dải yếm em bền, Để em buộc lấy kéo lên trên bờ)thì đến khi chết ước mơ lại càng kì diệu đẹp đẽ hơn(2)
Kiếp sau đừng hóa ra người
Hóa ra dải yếm buộc người tình nhân
3 Tình yêu được ví như trái cây, phải trải bao năm nhung tháng nhớ,
qua nắng giận mưa hờn để đến mùa ửng chín ngọt ngào Nếu dải yếm
là biểu tượng cho vẻ đẹp người con gái, vì đó mà trở thành cái cớ để
những chàng trai cô gái gặp gỡ, giao duyên thì cố nhiên dải yếm còn
là biểu tượng thiêng liêng, kì diệu cho một tình yêu thuỷ chung son sắt, vững bền : Mình về có nhớ ta chăng/ Ta như lạt buộc khăng
khăng nhớ mình/ Ta về ta cũng nhớ mình/ Nhớ yếm mình mặc, nhớ tình mình trao.
Tình yêu luôn đồng hành với nỗi nhớ Yêu cuồng nhiệt thì nhớ cũng
nát tan Chỉ qua cách xưng hô tha thiết, thân mật "mình - ta" đã thể hiện
tình yêu sâu đậm Tình yêu ấy còn hiện hình trong trí nhớ
của "ta" mang về Nỗi nhớ không mông lung xa vời, không ảo ảnh vô định mà cụ thể rõ ràng bởi xuất phát từ một tình yêu có thật : "Nhớ
yếm mình mặc, nhớ tình mình trao" Thật tinh tế, dung dị Thật thông
minh, kín đáo Chàng trai đã thổ lộnhững tín hiệu ngầm chỉ hai người biết Yếm mình mặc có màu sắc gì, mùi hương gì - chỉ
có ta và mình biết, còn tình mình trao cũng chỉ có mình và ta mới
thấu hiểu
Tình yêu vốn là điều khó nói, bởi nó lắm sắc thái, tầng bậc mà mỗi người đều có cách yêu và biểu hiện tình yêu của riêng mình Ông
hoàng của thơ tình đã từng quả quyết : "Làm sao cắt nghĩa được tình
yêu" "Em cũng không biết nữa/ Khi nào ta yêu nhau" - chẳng phải tín đồ
ngoan đạo của ái tình giáo - nữ sĩ Xuân Quỳnh, cũng đã từng bất lực thổn thức đó sao ? Cô gái trong bài ca dao dưới đây thật độc đáo khi
bộc lộ niềm thương nỗi nhớ : Thương anh chẳng biết để đâu/ Đùm
đầy dải yếm lâu lâu lại nhìn Yêu anh mới để tình yêu ấy vào nơi dải
yếm - bởi đó là tâm điểm của tình yêu, nỗi nhớ Dải yếm còn gì khác hơn là biểu tượng cho tình yêu thắm thiết, mãnh liệt vững bền ? Nhìn dải yếm là nhìn thấy tình mình trong đó Hồn nhiên, chân thành song không kém phần đắm say, lãng mạn, nồng nàn của tuổi trẻ Tình yêu giúp con người ta lớn hơn mình đã lớn, trưởng thành hơn mình đã
trưởng thành, và làm được những việc tưởng chừng không thể : Đêm
nằm đắp chục chiếc chăn/ Làm sao sánh được ấm bằng yếm em.
Trang 3Táo bạo và mạnh dạn hơn, một chàng trai khác đã khẳng định sức
mạnh vô song mà dải yếm tình yêu mang lại : Trời mưa, trời gió kìn
kìn/ Đắp đôi dải yếm hơn nghìn chăn bông.Kì diệu thay, chính trong
cái lạnh lẽo, rét mướt kèm theo nỗi buồn và cảm giác cô đơn kéo dài của tiết trời khắc nghiệt ấy, chàng trai lại cảm thấy ấm áp vì bên anh
đã có đôi dải yếm của người yêu, vì tim anh đã đầy ắp tình yêu và kì
vọng vào một tương lai tốt đẹp vững bền : "đắp đôi dải yếm hơn nghìn
chăn bông" Dẫu biết rằng chàng trai thi vị hóa, lí tưởng hóa, thoát li
khỏi hiện thực cuộc sống để tận hưởng sự ấm áp kì lạ từ đôi dải yếm của người yêu song ta cũng phải thừa nhận rằng : chính tình yêu đã làm cho cuộc đời anh "nở hoa kết trái" Phải chăng câu ca dao muốn gửi đến thông điệp : Hãy biết trân trọng tình yêu Vì chính sức mạnh
tình yêu sẽ "sưởi ấm tâm hồn, xua tan cái cái lạnh lòng đáng sợ"(3)
giúp con người vượt lên trên khó khăn, thử thách của đời sống ?
Đến với bài ca dao khác, ta sẽ cảm nhận được sức mạnh mới mà đôi
dải yếm mang lại :Thuyền anh mắc cạn lên đây/ Mượn đôi dải yếm
làm dây kéo thuyền Thật ngộ nghĩnh và dễ mến Một cái cớ được đặt
ra thật lạ mà có lẽ chỉ có trong ca dao, ở lối tư duy đặc biệt của người đang yêu Ai cũng biết dải yếm đâu thể dùng làm dây huống hồ lại
làm dây kéo thuyền mắc cạn Thực ra đây chỉ là ngụy cớ vì nó ngược
với logic thông thường Đằng sau cái cớ tưởng chừng "vớ vẩn" này còn gì khác hơn là thừa nhận sự quan trọng của đôi dải yếm ? Chỉ có đôi dải yếm em đeo mới giúp được thuyền anh vượt qua khó khăn Và cũng chỉ nhờ yếm em, thuyền anh mới có thể sinh tồn, trở về nơi sông
bể Thế cho nên yếm em chính là tình em Thuyền anh, vì thế cũng trở
thành thuyền tình khát khao vượt qua sông ngăn bể cách để cập bến tình duyên Mượn chuyện dải yếm để khẳng định chân lí : "Sức mạnh của tình yêu là vô địch" (4) Chỉ có tình yêu mới mang lại ý nghĩa đích thực của cuộc sống, đưa con người về với cộng đồng dân tộc, với quê hương xứ sở của mình, chỉ khi ấy con người mới thật là mình
Tình yêu cần thiết cho cuộc sống, nhưng không phải tình yêu nào cũng cập được bến bờ hạnh phúc - "hôm nay yêu, mai có thể xa rồi" Bài ca dao đối đáp của đôi nam nữ khởi đầu với một tình yêu sâu đậm nhưng kết cục trái ngang, phũ phàng sẽ giúp ta tìm ra sự hợp lí trong
sự chuyển đổi sắc hoa:- Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc tím/ Em lấy
chồng rồi trả yếm cho anh/ - Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc xanh/ Yếm
em em mặc, yếm gì anh anh đòi! Sắc màu của hoa cúc đã trở thành
sắc màu của thái độ, của ảo giác tâm trạng Lẽ thường, họ cúc vàng nở
ra hoa cúc vàng, nhưng ở đây với cô gái - "hoa cúc vàng nở ra hoa cúc
tím"; với chàng trai -"hoa cúc vàng nở ra hoa cúc xanh" Sự biến đổi
Trang 4màu hoa cốt để nói về dải yếm - cũng là tình yêu của họ Dải yếm ngày nào cùng trân trọng, nâng niu, kỉ vật chứng giám cho lời thề non
hẹn biển của tình yêu son sắt (Dưới mặt đất chói lòa yếm đỏ/ Trên
bầu trời rạng tỏ mây xanh) giờ trở thành vật trao qua trả lại Với cô
gái, tình yêu không còn thì kỉ vật còn đâu ý nghĩa ban đầu của nó Giữ làm chi cho buồn lòng Trước khi lấy chồng, cô muốn "xoá hết nợ nần" nhỡ lắm muộn phiền cho ngày sau Cách duy nhất cô quyết định : "trả yếm lại cho anh" - mong quên được quá khứ Còn chàng
trai nào có vui gì khi tình yêu không thành "Hoa cúc vàng" dưới ánh mắt đầy tâm trạng "nở ra hoa cúc xanh" Chàng trai không nhận yếm
em trả lại vì cớ "yếm em em mặc, yếm gì anh anh đòi" Chừng như
người con trai muốn khẳng định tình yêu ấy là có thật dẫu duyên không thành Mong dải yếm luôn bên em che chắn, bảo vệ và tô điểm cho em dẫu quãng đời còn lại của em không còn anh sánh bước Riêng anh không đòi hỏi gì thêm nữa vì "tình đã cho không lấy lại bao giờ"
4 Vậy đấy, cái cớ để bộc lộ tâm tư, cái cách bộc lộ tâm trạng của
người chớm yêu, đang yêu và đã yêu thông qua dải yếm mà chúng tôi
đã khảo sát cho thấy dải yếm có tầm quan trọng đặc biệt trong ca dao tình yêu Tác giả dân gian đã khéo léo thổi hồn mình vào dải yếm thanh mảnh, biến nó thoát khỏi chức năng thông thường để thể hiện tình cảm nỗi niềm khát khao tình yêu, hạnh phúc và óc thông minh, hóm hỉnh của mình Nhìn từ góc độ thi pháp, dải yếm - cũng như thuyền, bến, áo, khăn, - hoàn toàn có thể trở thành một biểu tượng
trong ca dao tình yêu, biểu tượng vẻ đẹp của người con gái, của tình yêu thủy chung sâu nặng, son sắt, vững bền
Mỗi lần thưởng thức thơ ca dân gian là mỗi lần ta lắng lòng và nghe thấy trong đó tiếng tơ đàn muôn điệu của quần chúng nhân dân lao động Tìm hiểu ý nghĩa của hình tượng dải yếm trong ca dao tình yêu,
ta không chỉ nhận ra rằng tình yêu của những người tưởng chừng chỉ biết mỗi việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy ấy lại rất đẹp và đáng trân trọng biết bao mà còn thấy rất rõ đời sống văn hóa tinh thần của
họ Đó là đời sống của những con người quanh năm "cấy cày ruộng sâu, ở trong làng bộ" (thuộc nền văn minh nông nghiệp lúa nước) Đó
là lối hát giao duyên đối đáp của người bình dân xưa Đó còn là chất hóm hỉnh, chân thành, bộc trực mà không kém phần khéo léo, hồn nhiên mộc mạc mà tinh tế sâu sắc Đó là sự quý trọng tình cảm, lối sống chung thuỷ nghĩa tình, là khát vọng đời sống hạnh phúc gia đình đậm tính nhân bản, nhân văn Đó còn là dấu ấn của chế độ mẫu hệ -thiên tính nữ của cội nguồn dân tộc
Trang 5Lê Tấn Thích
TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1)Hoàng Tiến Tựu : Bình giảng ca dao - NXB giáo dục 2000 tr.46 (2)Nguyễn Xuân Lạc : Văn học dân gian Việt Nam trong nhà trường - NXB Giáo dục - 1998 tr.177
(3), (4) Trần Thị Trâm : "Điều kì diệu của đôi dải yếm" - Tuyển tập mười năm Tạp chí văn học và tuổi trẻ - NXB giáo dục - 2003 tr 82,
84
Nguồn : http://tapchivan.com