Nghiên cứu thành phần hóa học quả cây hồng bì (clausena lansium (lour ) skeels) ở nghệ an

Việc nghiên cứu thành phần hoá học, hoạt tính sinh học của những cây cỏ nước ta trong những thập kỷ qua còn có nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu điều tra tài nguyên thiên nhiên cũ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC

QUẢ CÂY HỒNG BÌ ( CLAUSENA LANSIUM (LOUR.)

SKEELS) Ở NGHỆ AN

Chuyên ngành: Hóa học hữu cơ

Mã số: 60.44.01.14

LUẬN VĂN THẠC SỸ HÓA HỌC

Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Văn Lựu Học viên: Lê Mai Linh Giang

NGÖ AN - 2014

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được thực hiện tại phòng thí nghiệm chuyên đề Hóa hữu cơ Khoa hóa, Trung tâm kiểm định chất lượng an toàn thực phẩm và môi trường - Trường Đại Học Vinh, Viện Hóa học – Viện Hàn lâm và Công nghệ Việt Nam

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS.TS Hoàng Văn Lựu, Trường Đại Học Vinh đã giao đề tài tận tình hướng dẫn, tạo mọi điều kiện trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Trần Đình Thắng – Phó Trưởng Khoa Hóa Học – Trường Đại Học Vinh đã giúp đỡ và chỉ bảo tận tình cho tôi hoàn thành luận văn

TS Đỗ Ngọc Đài đã giúp đỡ tôi thu mẫu thực vật

Nhân dịp này, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô, cán bộ bộ môn hóa hữu cơ, khoa hóa học, các anh chị nghiên cứu sinh, học viên cao học, các bạn sinh viên trong phòng thí nghiệm chuyên đề hóa hữu cơ, gia đình và người thân đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Vinh, ngày 30 tháng 10 năm 2014

Học viên

Lê Mai Linh Giang

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 2

Chương 1: TỔNG QUAN 3

1.1 Chi Clausena 3

1.1.1 Đặc điểm thực vật và phân loại 3

1.1.2 Thành phần hoá học của một số loài trong chi Clausena: 3

1.1.3 Ứng dụng của các cây thuộc chi Clausena 27

1.2 Cây hồng bì 28

1.2.1 Thực vật học 28

1.2.2 Thành phần hoá học 29

1.2.3 Sử dụng và hoạt tính sinh học 35

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ THỰC NGHIỆM 36

2.1 Phương pháp nghiên cứu 36

2.1.1 Phương pháp lấy mẫu 36

2.1.2 Phương pháp phân tích, phân tách các hỗn hợp và phân lập các chất 36

2.1.3 Phương pháp khảo sát cấu trúc các hợp chất 36

2.2 Hóa chất, dụng cụ và thiết bị 36

2.2.1 Hoá chất 36

2.2.2 Các phương pháp sắc ký 36

2.2.3 Dụng cụ và thiết bị 37

2.3 Nghiên cứu các hợp chất từ quả cây hồng bì 37

Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 39

3.1.Xác định cấu tạo của hợp chất A 39

3.2 Xác định cấu tạo hợp chất B 45

KẾT LUẬN 54

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

TLC : (Thin layer Chromatography): Sắc ký lớp mỏng

CC : (Column Chromatography): Sắc ký cột thường

FC : (Flash Chromatography): Sắc ký cột nhanh

Mini-C : (Minicolumn Chromatography): Sắc ký cột tinh chế

UV : Ultraviolet

IR : (Infrared Spectroscopy): Phổ hồng ngoại

MS : (Mass Spectroscopy) Phổ khối lượng

GC-MS: (Gas Chromatography-Mass Spectrometry): Sắc ký khí khối phổ EI-MS : (Electron Impact Mass Spectroscopy): Phổ khối lượng va chạm điện tử 1

H-NM : (Proton Nuclear Magnetic Resonance Spectroscopy):

dd : doublet của doublet

dt : doublet của triplet

m : multiplet

TMS : Tetramethylsilan

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH

Trang

Bảng 3.1 Bảng phổ 13

C-NMR của hợp chất A 39 Bảng 3.2 Bảng phổ 13

C-NMR của hợp chất B 46

Hình 3.1 Phổ khối luợng của hợp chất A 41Hình 3.3 Phổ IR của chất A 42Hình 3.4 Phổ 1

H-NMR của hợp chất A 43Hình 3.5 Phổ 13

C-NMR của hợp chất A 44Hình 3.6 Phổ 13

C-NMR của hợp chất A 45Hình 3.7 Phổ UV-Vis của hợp chất B 47Hình 3.8 Phổ IR của hợp chất B 48Hình 3.9 Phổ 1

H-NMR của hợp chất B 49Hình 3.10 Phổ 1

H-NMR của hợp chất B 50Hình 3.11 Phổ 13

C-NMR của hợp chất B 51Hình 3.13 Phổ 13

C-NMR của hợp chất B 53

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nước ta có diện tích khoảng 330.000 km2, nằm ở trung tâm Đông Nam châu Á và trải dài trên 15o độ vĩ (1650 km), có khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình hàng năm khá cao (trên 22oC), lượng mưa hàng năm lớn (trung bình 1200-2800 mm), độ ẩm tương đối cao (trên 80%)

Những đặc thù về môi trường như vậy đã tạo cho nước ta một hệ thực vật phong phú và đa dạng Theo số liệu thống kê gần đây hệ thực vật Việt Nam có trên 10000 loài [8], trong đó có khoảng 3200 loài cây được sử dụng trong y học dân tộc và 600 loài cây cho tinh dầu Đây là nguồn tài nguyên thiên nhiên rất quý báu của đất nước

Các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học đang đóng một vai trò hết sức quan trọng trong đời sống con người Chúng được dùng để sản xuất thuốc chữa bệnh, thuốc bảo vệ thực vật, nguyên liệu cho công nghiệp thực phẩm, hương liệu và mỹ phẩm,… Ngày nay, thảo dược vẫn đóng một vai trò

vô cùng quan trọng trong việc sản xuất dược phẩm như là nguồn nguyên liệu trực tiếp, gián tiếp hoặc cung cấp những chất dẫn đường cho việc tìm kiếm các biệt dược mới Các số liệu cho thấy rằng, khoảng 60% các loại thuốc đang được lưu hành hiện nay hoặc đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng cuối cùng có nguồn gốc từ các hợp chất thiên nhiên

Việc nghiên cứu thành phần hoá học, hoạt tính sinh học của những cây

cỏ nước ta trong những thập kỷ qua còn có nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu điều tra tài nguyên thiên nhiên cũng như đóng góp vào việc định hướng sử dụng, bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật một cách hợp lý

Các loài trong chi Clausena thuộc họ Cam quýt (Rutaceae) có nguồn gen đa dạng, phân bố rộng Nhiều loài vẫn sinh trưởng bình thường ở trạng thái tự nhiên Đây không chỉ là nguồn nguyên liệu chứa tinh dầu, mà còn là

nguồn nguyên liệu chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học cao, có triển vọng trong y dược

Chính vì vậy chúng tôi chọn đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học

quả cây hồng bì (Clausena lansium (Lour.) Skeels) ở Nghệ An” từ đó góp

phần xác định thành phần hoá học và tìm ra nguồn nguyên liệu cho ngành hoá dược, hương liệu và góp phần phân loại bằng hoá học chi Clausena

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ của luận văn bao gồm:

- Chiết chọn lọc với các dung môi thích hợp để thu được hỗn hợp các hợp chất từ lá của cây hồng bì

- Phân lập và xác định cấu trúc một số hợp chất amit từ lá cây hồng bì

3 Đối tượng nghiên cứu

- Cây hồng bì (Clausena lansium (Lour.) Skeels) thuộc họ Cam quýt

(Rutaceae)

Chương 1: TỔNG QUAN 1.1 Chi Clausena

1.1.1 Đặc điểm thực vật và phân loại

Theo hệ thống phân loại thực vật của Engler, chi Clausena là chi nhỏ thuộc họ Cam (Rutaceae), phân họ Aurantioideae, phân nhóm Clauseneae Phân nhóm Clauseneae có ba chi: Clausena, Glycosmis và Murraya Trên thế giới chi Clausena có khoảng 50 loài, phân bố ở một số khu vực lục địa châu

Á, khắp vùng Đông Nam Á đến Đông Bắc Australia

Các loài trong chi Clausena là cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi thường xanh có nhiều lông, không có gai Lá kép lông chim gồm 7-11 lá chét, mọc so le, hình thuôn, nhọn ở gốc có mũi nhọn ở đầu, cuống lá hình trụ có lông ngắn, có tuyến mô Hoa mọc thành chuỳ ở ngọn hay ở nách lá Hoa lưỡng tính mẫu 4-5; đài 4-5, tràng 4-5, nhị (7-8 hoặc 10), sắp xếp thành 2 vòng không đều; bầu ngắn, nhẵn hoặc có lông, 2 noãn Quả hình trứng hay gần hình cầu, đường kính 0,8-2 cm, vỏ có nhiều tuyến chứa tinh dầu, 1-3 hạt

1.1.2 Thành phần hoá học của một số loài trong chi Clausena:

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu riêng biệt được công bố, cho đến nay vẫn chưa có tài tiệu tổng quan về thành phần hoá học và hoạt tính sinh học của chi Clausena

Dựa vào các các dữ liệu hiện có chúng tôi tổng kết tình hình nghiên cứu chi Clausena cho tới nay nhưng chỉ nêu cấu trúc và hoạt tính sinh học các hợp chất mới đã được phân lập từ chi Clausena

Cho đến nay đã có các nghiên cứu hoá học của 8 loài Clausena, bao

gồm: Clausena anisata (Willd.) Hook f ex Benth, C anisum-olens (Blanco) Merr., C dentata (Willd.) Roem., C duniana H Les., C excavata Burm f.,

C heptaphylla Wt &Arn, C indica (Dalzell) Oliv., C lansium (Lour.) Skeels,

C lenis Drake., C pentaphylla DC Những loài trên được thu hái ở các nước

nhƣ Ấn Độ, Trung Quốc, Đài Loan, Nhật, Thái Lan, Indonesia, Sri Lankan và Việt Nam

Hơn 120 chất mới đƣợc phân lập từ các loài thuộc chi Clausena, trong

đó cacbazol ancaloit và cumarin chiếm chủ yếu, ngoài ra còn có limonoit, terpenoit, amit và lactam

1.1.2.1 Các hợp chất ancaloit

a Các hợp chất cacbazol ancaloit

Cacbazol ancaloit lần đầu tiên đƣợc tìm thấy trong chi Clausena là

heptaphyllin (1) và đƣợc phân lập từ cây Clausena heptaphylla Wt &Arn

[45] Chất này có hoạt tính kháng khuẩn, đặc biệt mạnh đối với một số loài nhƣ: Bordentala chiseptica, Bacilus subtilis, Psendomonas aeruginosa…

Các dẫn xuất của heptaphyllin nhƣ 6-metoxyheptaphyllin (2) đƣợc

phân lập từ cây Clausena indica Olive, 7-metoxyheptaphylin từ cây Clausena harmandiana Pierre [46]

OH N

H

OH N

(4) từ rễ cây Clausena indica Olive Clausenapin (5) đƣợc tách từ lá loài

Clausena heptaphylla [44]

N H

R

3

(5) R= CH3: Clausenapin Năm 1992, Wu T.S và Furukawa H [96] phân lập được hai 4-

prenylcarbazol ancaloit mới, đó là clausin D (6) và F (7), chúng có hoạt tính

chống sự ngưng tụ tiểu cầu của thỏ và đây cũng là lần đầu tiên hoạt tính này của cacbazol ancaloit được phát hiện

Clausin V của rễ cây Clausena excavata ở Nhật Bản là đại diện đầu

tiên của cacbazol ancaloit không có oxy ở C-3 được tìm thấy trong tự nhiên, các chất đã biết trước đó đều có nhóm CHO, COOH hoặc COOCH3 (8-29)

Khi nghiên cứu vỏ thân cây trồng trong nhà kính ở Nhật Bản, đã tìm thấy cacbazol ancaloit không có oxy ở C-2 như clauszolin K và L, còn mẫu thu hái

ở Singapo thì không có [35]

OH

N H

H R1

2

3 6

7

8

Cùng với clausin V, clausenatin A (34) được phân lập ở đây cũng là đại

diện đầu tiên của cacbazol ancaloit có 23C được phát hiện ở chi Clausena

Điều khá thú vị là cây Clausena excavata của Singapo không có cấu trúc dạng này

Từ vỏ thân các cacbazol ancaloit mới đƣợc phân lập từ cây Clausena excavata trong hai năm (1996-1997), chúng chỉ khác nhau bởi nhóm thế H,

OH, CHO, OCH3, COOH, hay COOCH3 ở các vị trí 1, 2, 3, 6, 7 và 8 nhƣ clausin A, B, C, E, G, H, I, J, K, M, N, O, P, Q, R, V và clauszolin C, I, J, K,

L, M Các chất này có hoạt tính giảm mạnh sự ngƣng tụ tiểu cầu và có tác

dụng làm co mạch máu của thỏ (vasocontration) [27], [30], [34], [35]

Năm 2005, Potterat và cộng sự đã phân lập clausin Z (24), một

cacbazol ancaloit mới từ cành và lá cây Clausena excavata, hợp chất này có

hoạt tính ức chế CDK5

H OCH3 COOCH3 H OCH3 H Clauszolin C (25)

(30)

Từ lá cây Clausena heptaphylla Wt &Arn đã phân lập đƣợc hợp chất

cacbazol ancaloit mới là clausenal (31), từ vỏ cây Clausena anisata là clausenin (32) và clausenol (33), từ rễ cây Clausena harmandiana là 2-

hydroxy-3-formyl-7-metoxycarbazol (34)

2-Hydroxy-3-metoxycarbazol

formyl-7-(34)

Clausenaquinon A (35) là đại diện đầu tiên của carbazolquinon ancaloit

có trong tự nhiên cũng đƣợc phân lập từ vỏ thân cây Clausena excavata Wu

T S và cộng sự đã tổng hợp toàn phần clausenaquinon A từ methoxyquinon [101]

OH N

H

CHO

OH N

H

CH3O

O

CH3O

Ngoài cacbazol ancaloit có 13C, Ito C và cộng sự còn phân lập đƣợc

pyranocarbazol ancaloit có 18C từ vỏ rễ là, clauszolin B (38), clauszolin H và

có 23C là clauszolin A (37) Clauszolin H có vòng dimethylpyran ở C7-C8 và nhóm thế 3-CH3-2,8-dioxycarbazol là dạng cấu trúc lần đầu tiên đƣợc tìm thấy trong tự nhiên

CHO

OH

OH N

H

CHO

(39) Clauszolin D (40) Clauszolin F

OH OH

N H

CHO

Từ cây Clausena excavata, nhóm nghiên cứu của Ito C và Wu T S đã

tìm thấy pyranocarbazol ancaloit có vòng dimetylpyran ở C1-C2 nhƣ clauzolin

E (41), clauzolin G (42), clausin T (43), clausin W (44) và furanocabazol ở

N H

CHO

OH

O

1 2

(41) Clauszolin E (42) Clauszolin G

1 2

1 2

OH

N H

Ito C và cộng sự [37] đã phân lập từ cành cây C anisata của Thái Lan

3 cacbazol ancaloit mới là clausamin A (47), B (48) và C (49) Tất cả các hợp

chất này là 1-oxygenated và chứa 1 vòng lacton Clausamin A cũng tìm thấy

trong rễ cây C excavata, cùng với 4 hợp chất liên quan với cacbazol lacton,

clausevatin D (50), E (51), F (52) và G (53)

R

N

O O

OH H

và G (58) cũng đã đƣợc tìm thấy trong cây C anisata ở Thái Lan [14] Trong

phân tích mối quan hệ giữa hoạt tính và cấu trúc của những hợp chất này và các ancaloit liên quan đã chứng minh rằng nhóm prenyl ở vị trí C4 hoạt động đóng vai trò quan trọng của hoạt tính chống khối u

N H

(54) Clausamin D (55) R1=OCH3; R2=OH: Clausamin E

(56)R1=OH; R2=OH: Clausamin F

(57) R1=OCH3; R2=OOH: Clausamin G

Wu T S và cộng sự [94] cũng đã phân lập đƣợc clausemin A (58) là

binary cacbazol ancaloit và carbazomarin A (59) là cacbazol-pyranocumarin

dime từ cành vỏ rễ cây Clausena excavata

N

H OH

O H

O O

O

COOCH3

N

H OH

3 3

b Các hợp chất furoquinolin ancaloit

Năm 2003, Hao X J và cộng sự [28] đã phân lập một furoquinolin

ancaloit mới có tên là

(2S)-1-[(6,7-dimethoxyfuro[2,3-b]quinolin-4-yl)oxy]-3-methyl-butan-2-3-diol (60) từ phần trên mặt đất của cây Clausena dunniana

Levl ở Vân Nam, Trung Quốc

3

O OH

CH3N OCH

(60) (2S)-1-[(6,7-dimethoxyfuro[2,3-b]quinolin (61)O- demethylmurrayanin-4-

yl)oxy]-3-metyl-butan-2-3-diol

c Các hợp chất quinolon ancaloit

Từ dịch chiết cành và rễ cây Clausena anisata đã phân lập đƣợc

quinolon ancaloit mới là 1-methyl-3,4-dimethoxy-2-quinolon

(O-demethylmurrayanin) (61)

1.1.2.2 Cumarin

Năm 1967, các nhà khoa học Ấn Độ, Bose P K và cộng sự [44] đã

phân lập hai pyranocumarin là clausenin (62) và clausenidin (63) từ rễ cây

Clausena heptapylla Wt & Am và sau đó đã tổng hợp lại để khẳng định cấu

trúc

OH O

OH O

Govindachari T R và cộng sự [24] đã phân lập từ rễ cây Clausena

dentata (Willd.) R các hợp chất dentatin (64) và nordentatin (65)

Nordentatin có hoạt tính kháng khuẩn, đặc biệt mạnh đối với một số loài nhƣ Bordentala brochiseptica, Bacilus subtilis, Pneumococus Staphylococus

aureus Năm 1977, Popli S P và cộng sự cũng đã phân lập clausarin (66) từ

cây Clausena pentaphylla (Roxb.) DC

OR O

Xanthyletin (67) đƣợc phân lập từ Clausena willdenowii Wihgh &

Arn Dẫn xuất mới của Clausenindin là axit clausenidinaric (68) đƣợc Wu T

S và Furukawa H [96] phân lập từ vỏ rễ cây Clausena excavata Burm f

Clausarin, detatin và nordentatin là các pyranocumarin có nhóm thế vòng pyrano ở vị trí khác nhau

3 O OCH

O

COOH

Năm 1997, nhóm nghiên cứu của Wu T.S ở Đài Loan đã phát hiện

đƣợc hai pyranocumarin mới có nhóm thế prenyl từ vỏ rễ cây Clausena

excavata Burm, đó là claucavatin A (69) và claucavantin B (70) Khi nghiên

cứu vỏ rễ cây Clausena excavata Burm của Singapor, ngoài bảy carbazol

ancaloit mới, các tác giả Nhật Bản còn tìm đƣợc

5-geranyloxy-7-hydroxycumarin (71) [98]

OH O

OH O

H

O

(71) 5-Geranyloxy-7-hydroxycumarin

Các cumarin mới đã đƣợc phân lập từ lá cây Clausena anisata (Willd.)

Olive và đƣợc đặt tên là anisocumarin A (72), B (73), C (74), D (75), I (76) và

1

R 3

R2

3 6

H

1

2

Popli S P và cộng sự [74] đã phân lập đƣợc 1 monoterpenoit

furanocumarin lacton mới từ cây Clausena indica (Dalzell) Olive có tên là

indicolactonediol (78) và 3 monoterpenoit furanocumarin lacton mới từ cây Clausena anisata (Willd) Olive là indicolacton (79), anisolacton (80) và 2', 3'-

epoxyanisolacton (81)

O O O

O

H

O H

O O

O

O O O

O

O O O

(80) Anisolacton (81) 2',3'-Epoxyanisolacton

Năm 2000, Ito C và cộng sự [35] đã phân lập đƣợc 10 furanon-

cumarin là clauslacton A (82), B (83), C (84), D (85), E (86), F (87), G (88),

H (89), I (90) và J (91) từ lá cây Clausena excavata Burm f trồng trong nhà

kính ở Okitsu, Nhật Bản Các cumarin mới, có mạch nhánh terpenoit C10 với đoạn furanon (-lacton) Hơn nữa, trong các clauslacton A-D (82-85), mạch nhánh terpenoit liên kết với 7,8-dioxy cumarin qua vòng1,4-dioxan Đây là lần đầu tiên dạng cấu trúc này đƣợc phát hiện trong thiên nhiên

Nghiên cứu lá cây Clausena excavata Burm f thu hái ở Sumatra,

Indonesia, các nhà khoa học lại tìm thêm đƣợc bảy furanoncumarin mới nhƣ

O

OH O

H

O O

O

(82) Clauslacton A (83) Clauslacton B

OHOHO

H

O O

O

OH O

H

O O

O

O O

O

O O

O

O

O H

(95) Clauslacton N (96) Clauslacton O

3

O H

H O

(97) Clauslacton P (98) Clauslacton Q

Nhóm nghiên cứu Hao J X [25] xác định cấu trúc hợp chất

O-terpenoidal cumarin mới đƣợc đặt tên là Excavacoumarin A (98), B (99), C

(100), H (101), I (102) từ cây Clausena excavata Burm f ở Trung Quốc

O

O O

O O

Trịnh Thị Thuỷ và cộng sự [7] đã phân lập và xác định cấu trúc 13 hợp

chất cumarin mới đƣợc đặt tên là excavatin A (103), (104), C (105), D (106),

O

(103) Excavatin A (104) Excavatin B

O O

O O

O O

(111) Excavatin I (112) Excavatin J

O O

H

O O

Hợp chất claumarin A (116) và B (117) đã đƣợc phân lập từ cây

Gần đây, hai bicumarin, tên là cladimarin A (118) và B (119), đƣợc

tách ra từ cành cây Clausena excavata thu hái ở Indonesia Bicumarin trong

thiên nhiên, liên kết giữa hai phần cumarin bằng vòng axetal trong hợp chất

(118) và bằng liên kết este trong hợp chất (119) là hiếm gặp [83]

Một cumarin mới là một dime của seselin có tên là diseselin A (120)

đƣợc phân lập từ phần trên mặt đất của cây C lenis Drake [26]

H

H

H H

O O

O O O

O

(120) diseselin A

1.1.2.3 Amit

Dịch chiết lá của cây C indica ở các vùng khác nhau của Sri Lanka,

người ta đã phân lập dẫn xuất trytamin amit [78] chúng được xác định với

phần nửa axit khác nhau: amit của cinnamic axit có tên là balasubramit (121)

và prebalamit (122), amit của isovaleric axit có tên là madugin (123) và metylmadugin (124) Hợp chất balasubramit được đặc trưng bởi một vòng lactam 8 cạnh

N NHH

O

O Ph

O

H OH

NCH3O OH Ph

(121) Balasubramit (122) Prebalamit

N NRH

O

(123) R = H: Madugin

(124) R= CH3: Metyl, madugin

1.1.2.4 Terpenoit

Lá và quả của các loài trong chi hồng bì (Clausena) thường chứa tinh

dầu Tinh dầu của các loài Clausena anisumolens var anisum-olens ở

Philippin khá đa dạng; căn cứ vào hợp chất chính trong tinh dầu, người ta đã chia ra 3 dạng hoá học (chemotype): giàu anethol, giàu metyl chavicol, giàu anethol và metyl chavicol (ở dạng này trong tinh dầu chủ yếu gồm E-anethol (tới 90%) và metyl chavicol (10%)

Tinh dầu từ lá của loài Hồng bì núi (C anisata) từ các khu vực phân bố

khác nhau cũng gồm những thành phần hoá học khác nhau Với loài hồng bì

núi (C anisata) cũng gặp 3 dạng hoá học: giàu metyl chavicol (75-95%) gặp

ở Indonexia và Ghana: giàu metyl chavicol (80-100%) gặp tại Benin, Ghana

và Nigeria; dạng thứ 3 có thành phần hoá học phức tạp, gồm nhiều hợp chất với hàm lượng thay đổi từ 0,2-20,0% [6]

Các thành phần chính trong tinh dầu từ lá hồng bì dại (C excavata) của

Zimbabwe là: sabinen (33,0%), germacren D (17,0%), Z--ocimen (6,0%), germacren B (5,5%), (E)--ocimen (5,0%) và terpinen-4-ol (4,7%) còn tinh dầu trong lá hồng bì dại Camaroon lại gồm các chất: (Z)-tagetenon (26,8%), (E)-tagetenon (19,2%), (E)-nerolidol (11,5%) và germacren-D (9,2%) Tinh dầu từ hạt hồng bì thu được ở Benin tuy cũng có sự khác biệt về thành phần, nhưng giữa các dạng hoá học thì chưa rõ, thường gặp các loại tinh dầu chứa metyl chavicol (40,8%), myrcen (22,2%), (E)-anetol (16,3%), limonen (13,4%) và tinh dầu từ hạt thu được tại Cameroon lại chứa các thành phần chính sau: (Z)-tagetenon (15,3%), (E)-tagetenon (14,8%), (E)-nerolidol (10,3%), myrcen (7,4%), -caryophyllen (7,4%), 3

-caren (3,9%) và humulen (3,5%) Tại châu Phi, người ta dùng cành khô của loài hồng bì núi

-để xua muỗi Các thử nghiệm cũng đã chứng minh rằng tinh dầu có tác dụng hiệu quả trong việc diệt trừ côn trùng 6

Nguyễn Xuân Dũng và cộng sự [57] đã nghiên cứu tinh dầu lá cây C excavata mọc ở vườn Quốc gia Cúc Phương Thành phần chính là -phellandren (9,2%) và germacren B (11,8%)

Bốn furanoit terpnic, -clausenan (125), -clausenan (126), diclausena

A (127) và B (128) đã được phân lập từ tinh dầu lá cây Clausena willdenovii

[67]

O O

CH3

C

H3

O O

(127) Diclausenan A (128) Diclausenan B

Từ phần trên mặt đất của cây Clausena dunniana, gần đây, Hao X J và

cộng sự [31] đã tách đƣợc 1 dinorditerpen mới là

14,15-dinorclerod-3-en-2,13-dion (129), 8 clerodan diterpen mới là axit 15-oic (130), axit 2-(formyloxy)clerod-3-en-15-oic (131), axit 4,18- dihydroxyclerodan-15-oic (132), axit 4-hydroxyclerodan-15-oic axit (133),

2-(axetyloxy)clerod-3-en-3, 4-dihydroxyclerodan-15-oic (134), axit

3-hydroxy-clerod-4(18)-en-15-oic (135), ethyl clerod-4(18)-en-15-oat (136), etyl clerod-3-en-15-oat (137)

(129)14,15-dinorclerod-3-en-2,13-dion (130) axit en-15-oic R=AcO (131) axit 2-(formyloxy)clerod-3-en- 15-oic R=CHOO

(132) axit 4,18-dihydroxyclerodan-15-oic (133) axit

và B (139) cũng đƣợc phân lập từ phần trên mặt đất của cây Clausena

dunniana [31] Đây cũng là những công trình đầu tiên công bố về các hợp

chất diterpen phân lập từ chi Clausena

COOH

H HOOC

OH

OHC

OH O

Các hợp chất triterpenoit có khung limonoit nhƣ clausenolit (140) đã

đƣợc phân lập từ cây Clausena heptaphylla Wight & Arn, clausenolit-1etyl

ete (141) và clausenarin (142) từ cây Clausena anisata (Willd.) Hook f Ex Benth, 1-O-methyl clausenolit (143) từ cây Clausena excavata Burm f [69]

(141) R1= Et, R2=OH: Clausenolit-1-etyl ete

(142) R1= CH3, R2=H: 1-O-metyl clausenolit

Năm 2002, nhóm nghiên cứu của Hao X J ở Trung Quốc đã phân lập

5 tetranortriterpenoit mới từ cây C excavata Burm f là

(11)-21,23-dihydro-11,21-dihydroxy-23-oxoobacunon (144), dihydroxy-21-oxoobacunon (145), (1,11)-1,2,21,23-tetrahydro-1,11,23- trihydroxy-21-oxoobacunon (146), (1,11)-23-ethoxy-1,2,21,23-tetrahydro- 1,11-dihydroxy-21-oxoobacunon (147), axit (11)-1,2,21,23-tetrahydro- 11,23-dihydroxy-21-oxoobacunoic (148) Các tetranortriterpenoit đều có

O

O

O O

O O

O

H HO

khung 3,4-seco với một đoạn 4-hydroxybut-2-eno-4-lacton là rất hiếm gặp

trong chi Clausena [27]

O

O

O

O O

O O

O H

OH O

O

O

O

O O

O O

O H

O H

O

(144) (11)-21,23-dihydro-11,21- (145) (11)-21,23-dihydro-11,23-

-dihydroxy-23-oxoobacunon -dihydroxy-21-oxoobacunon

(146) R=H:(1  ,11  )-1,2,21,23-tetrahydro (148) axit (11  )-1,2,21,23- tetrahydro

-1,11,23-trihydroxy-21-oxoobacunon -11,23-dihydroxy-21- oxoobacunoic

(147) R=C2H5: (1,11)-23-ethoxy-1,2,21,23

-tetrahydro-1,11-dihydroxy-21-oxoobacunon

1.1.2.5 Cyclopeptit

Cyclopeptit phân bố rộng rãi trong thực vật bậc cao, nhƣng chi một số

rất ít cyclopeptit đƣợc phân lập từ họ Cam quýt (Rutaceae)

Năm 2005, nhóm nghiên cứu Hao X J [88] đã phân lập đƣợc một

cyclopeptit mới là clausenain I (149) từ cây Clausena anisum-olens Cấu trúc

của hợp chất này đƣợc xác định là cyclo (-Gly1-Ile2-Ile3-Val4-Leu5-Ile6-Ile7

-O

O

O

O O

O O

OH O H

O RO

O H O

O

O

O O

O OH

O H

O H

O

Leu8-Leu9-), đây cũng là hợp cyclopeptit đâu tiên được phân lập từ chi Clausena

Leu8

lle7

lle6

lle3lle2

Leu9

Leu 5

N H

N H

N H

N H

NH

NH

N H O

O

O O

O O O

N H

O O

N H

Val4Gly1

(149) clausenain I

1.1.3 Ứng dụng của các cây thuộc chi Clausena

Nhiều loài thuộc chi Clausena là cây thuốc quan trọng trong y học dân gian Đông Nam Á, Trung Quốc và Ấn Độ Một số loài được trồng rộng rãi để

lấy quả ăn Nước ép hoặc nước sắc từ rễ hoặc lá của một số loài như Clausena anisata, C excavata, C lansium được sử dụng rộng rãi để điều trị các bệnh

cảm lạnh, sốt, đau dạ dày, viêm xoang cũng như một số bệnh về đường tiêu hoá (táo bón và tiêu chảy)

Lá và quả của loài C anisata có chứa tinh dầu tương tự như loài C anisum-olens (loài đặc hữu ở Philipin)

Ở nước ta và một số nước khác quả hồng bì thường dùng để ăn và làm gia vị Các bộ phận khác của cây có thể dùng làm thuốc kích thích tiêu hoá

Lá thường dùng chữa sưng đau do viêm khớp hay bong gân và nấu nước trị ghẻ lở, mụn nhọn Ở Java, người ta dùng lá để trị ho và trừ giun Tại

Campuchia lá loài Clausena excavata cũng được dùng để trị giun cho gia súc,

vỏ cây được dùng để trị ho, đau bụng, kém ăn Tại châu Phi, dịch ép từ lá được dùng khử trùng, giảm đau, chữa vết thương và bỏng

Người Campuchia đã dùng lá loài Clausena excavata làm gia vị, quả ăn

được; các bộ phận khác của cây được dùng để giúp tiêu hoá Lá chữa đau do viêm khớp, bong gân và nấu nước trị mụn nhọt, ghẻ Người Malaixia dùng rễ

và lá nghiền ra đắp trị loét mũi và làm nước xông

Những loài thuộc chi Clausena mới được khai thác, buôn bán và sử dụng tại từng địa phương ở nước ta cũng như tại các nước trong khu vực

Các loài trong chi Clausena có nguồn gen đa dạng, phân bố rộng Nhiều loài vẫn sinh trưởng bình thường ở trạng thái tự nhiên Đây không chỉ là nguồn nguyên liệu chứa tinh dầu, mà còn là nguồn nguyên liệu chứa các hợp chất chứa cacbazol (kiểu ancaloit) có hoạt tính sinh học cao, có triển vọng trong y dược [6]

1.2 Cây hồng bì

(Clausena lansium) Hồng bì còn gọi là hoàng bì

Tên khoa học: Clausena lansium (Lour.) Skeels

Synonym: Clausena wampi (Blanco) Oliv thuộc họ Cam quýt

(Rutaceae)

1.2.1 Thực vật học

Hình 1: Cây hồng bì

Hồng bì là một loại cây cao 3-5m, cành sần sùi, do có nhiều hạch Lá kép dìa lẻ, dài 35cm, lá chét hình trứng, nguyên hay hơi khía tai bèo, phía cuống lá hơi tròn, nhẵn Hoa trắng mọc thành chùy ở ngọn, chuỳ thưa hoa, dài 25-50cm Quả màu vàng, hình cầu, đường kính 15mm, có lông 1-2 ngăn, 1 hạt, thịt ngon thơm Mùa hoa tháng 4, mùa quả tháng 6-10

Hồng bì được trồng ở nhiều tỉnh miền Bắc nước ta để lấy quả ăn, còn thấy mọc ở Ấn Độ, Malaysia, miền Nam Trung Quốc [1,6]

1.2.2 Thành phần hoá học

1.2.2.1.Cacbazol ancaloit

Ba cacbazol ancaloit mới: 3-formyl-metoxycacbazol; metyl metoxycacbazol-3-cacboxylat và 3-formyl-1,6-dimetoxycacbazol và hai dẫn

6-xuất cacbazol, 3-formyl carbazol (150) và metyl cacbazol-3-carboxylat, lần

đầu tiên tìm thấy trong thiên nhiên, đã được tách từ rễ cây hồng bì (Clausena lansium) cùng với các hợp chất đã biết các cacbazol ancaloit, murrayanin,

glycozolin và indizolin, heptaphyllin, 7-hydroxyheptaphyllin [60]

carbazol-3-cacboxylat (153)

6 6 5 12 11 4 3 3

2 1

1 10 13

7 8

OCH3 H CHO H Murrayanin (156)

(157)

Indizolin và một cacbazol ancaloit mới là

2,7-dihydroxy-3-formyl-1-(3’-metyl-2’-butenyl)carbazol (160) đƣợc phân lập từ cây hồng bì [60]

N H

OH O

H

CHO

(160) 2,7-dihydroxy-3-formyl-1-(3'-methyl-2'butenyl)carbazol)

1.2.2.2 Cumarin

RÔ c©y hång b× (Clausena lansium) chøa c¸c hîp chÊt chalepensin

(161), chalepin (162), gravelliferon (163), angustifolin (164) [19, 36, 58]

O O

O O O

H