Rèn luyện năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học hóa học thông qua hệ thống bài tập nhóm halogen và oxi lưu huỳnh

Trong quá trình dạy học trường ph thông, nhiệm v quan trọng của giáo d c là rèn luyện tư duy cho học sinh mọi b môn, trong đ có b môn hoá học... Rèn luyện tính tích cực, trí thông minh s

tr h thự hiệ h t t ghiệp

T i i h th h thầ gi h họ – Trườ g ại họ

Vi h thầ gi tr g t Phư g ph p ạ họ đ gi p đỡ tạ điề

iệ th i h t i tr g tr h họ t p h th h h t t ghiệp

T i i h th h gi hiệ thầ gi họ i h trườ g T PT Lư g t h Nghệ đ gi p đỡ t i tr g tr h thự ghiệ

ư phạ đ h th h h

S g t i i g i ời h th h h t đ gi đ h ạ h g gười th đ t đ g i gi p đỡ t i tr g t tr h họ t p

ho th h h t t ghiệp

Ngh n ng th ng n m

Sinh viên

n n

M L

M U 6

1 L họ đề t i 6

2 M đ h ghi 7

3 Nhiệ ghi 7

4 Kh h th đ i tư g ghi 8

5 i th t h họ 8

6 Phư g ph p ghi 8

7 g g p i ủ đề t i 8

ƯƠN I Ơ S L LU N V T TI N 10

N g ự g tạ ủ họ i h h g i hiệ ủ g ự g tạ

h i tr đ h gi 10

1.1.1 N ng ự g tạ ủ họ i h 10

1.1.2 Nh g i hiệ ủ g lự g tạ ủ họ i h 14

1.1.3 h i tr đ h gi g ự g tạ ủ họ i h 16

Phư g ph p ạ họ h g hư g đ i i phư g ph p ạ họ hiệ nay 16

1.2.1 Phư g ph p ạ họ 16

1.2.2 Nh g hư g đ i i phư g ph p ạ họ 18

1.2.3 Phư g ph p họ t p h họ ủ họ i h 26

1.2.4 i t p h họ 29

Thự trạ g iệ r ệ g ự g tạ h họ i h tr g ạ họ h họ trườ g T PT 31

1.3.1 N i g phư g ph p điề tr thự trạ g r ệ g ự g tạ h S tr g ạ họ h họ trườ g T PT 31

1.3.2 Ng h ề g ự g tạ ủ họ i h tr g họ t p h họ trườ g THPT 33

TI U K T ƯƠN I 34 ƯƠN II M T S I N P P R N LU N N N L S N T O

SIN TRON TRƯ N T PT 35

M t iệ ph p r ệ g ự g tạ h họ i h T PT 35

2.1.1 Lự họ gi i g th h h p g phư g ph p ạ họ ph h p đ h i th h họ th h i th S ph h p i tr h đ S ………35

2.1.2 Tìm h g cách hình thành và phát tri n n g ực sáng tạo phù h p i b môn 36

2.1.2.1 Tạ đ g h g th h ạt đ g h th g tạ tạ t h h g

đề hằ ph t h đ tr t ệ ủ họ i h h ạt đ g g tạ 36

2.1.2.2 R ệ h họ i h phư g ph p tư hiệ 39

2.1.2.3 S g PP ph h p đ r ệ g ự g tạ h S 44

2.1.3 S d ng bài t p hoá họ hư t phư g tiệ đ phát tri g ực sáng tạo cho học sinh 46

2.1.4 Ki tr đ ng viên kịp thời và bi ư g đ h gi h ng bi u hiện sáng tạo của học sinh 47

2.1.5 Cho học sinh làm các bài t p l n, t p cho học sinh nghiên c u khoa học 47

ự g hệ th g h i i t p hằ r ệ g ự g tạ h họ i h 48

2.2.1 Ng t ự g 48

2.2.2 ệ th g h i i t p hư g h h g 50

2.2.3 ệ th g h i i t p hư g i – ư h h 70

2.3 ự g t gi i ạ i h họ 85

2.4 M t đề i tr 97

TI U K T ƯƠN II .106

ƯƠN T N I M SƯ P M .108

3.1 M đ h thự ghiệ .108

3.2 Nhiệ ủ thự ghiệ ư phạ .108

3.3 h ị thự ghiệ .108

3.4 Ki tr t thự ghiệ .110

TI U K T ƯƠN 116

K T LU N 117

T i iệ th h 119

MỞ ĐẦU

1 ọ

Nư ta đang trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá và h i nh p v i

c ng đồng qu c t Trong sự nghiệp đ i m i toàn diện của đ t ư c, đ i m i nền giáo

d c là trọng tâm của sự phát tri n Nhân t quy t định th ng l i của công cu c công nghiệp hoá, hiện đại hoá và h i nh p qu c t là con gười Công cu c đ i m i này đòi

h i nhà trường ph i tạo ra nh ng con người lao đ ng n ng đ ng, sáng tạo làm chủ đ t

nư c, tạo nguồn nhân lực cho m t xã h i phát tri n

Nghị quy t H i nghị lần th 8, Ban Ch p hành Trung ư g khóa XI (2013) ề

đ i i t iệ gi đ tạ : ti h g ủ ề gi Việt N đ đạt tr h đ ti ti tr g h ự M hư

ầ giáo d gười Việt Nam phát tri n toàn diện và phát huy t t nh t tiềm

g h g g tạo của mỗi h ; gi đ h T qu đồng bào;

s ng t t và làm việc hiệu qu i v i giáo d c ph thông, ầ t p trung phát tri n trí tuệ, th ch t, hình thành ph m ch t g ực công dân, phát hiện và bồi ưỡng

g hi đị h hư ng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao ch t ư ng giáo d c toàn diện Phát tri n kh g g tạo, tự học, khuy n khích học t p su t đời

i i t iệ gi đ tạ tr g đ đ i m i phư g pháp dạy học nhằm phát huy t i đ sự sáng tạo và g lực tự đ tạo của gười học, coi trọng thực hành, thí nghiệm, ngoại khoá, làm chủ ki n th c, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay… h h vì th trong thời gian gầ đây B Giáo d c tạo khuy n khích giáo viên s d ng các PPDH tích cực nhằm hoạt đ ng hoá gười học

Trong quá trình dạy học trường ph thông, nhiệm v quan trọng của giáo d c

là rèn luyện tư duy cho học sinh mọi b môn, trong đ có b môn hoá học Hoá học là môn khoa học thực nghiệm g n liền lý thuy t, vì th bên cạnh việc n m

v ng lý thuy t, gười học cần ph i bi t v n d ng linh hoạt, sáng tạo mọi v n đề thông qua hoạt đ ng thực nghiệm, thực hành, gi i bài t p

thực hiện đư c yêu cầu rèn luyện g lực sáng tạo của HS cần đ i m i PPDH các bài lên l p và s d ng bài t p hoá học trong hoạt đ ng dạy và học

trường ph thông Bài t p hoá học đ g vai trò vừa là n i dung vừa là phư g tiện đ chuy n t i ki n th c, rèn luyện tư duy và kỹ g thực hành b môn m t cách hiệu qu nh t Bài t p hoá học không ch củng c nâng cao ki n th c, v n

d ng ki n th c mà còn là phư g tiện đ tìm tòi, hình thành ki n th c m i Rèn luyện tính tích cực, trí thông minh sáng tạo cho HS, giúp các em có h ng thú học

t p, chính điều này đ làm cho bài t p hoá học ph thông gi m t vai trò quan

trọng trong việc dạy và học hoá học, đ c biệt là sử dụng h thống bài tập để rèn

luy n n ng lực sáng tạo cho học sinh trong quá trình dạy học

V i mong mu n tìm hi u và s d ng hiệu qu các bài lên l p, trong đ có các bài t p hoá học nhằm nâng cao ch t lư ng dạy học t r ư ờ g THPT, chúng tôi

đ lựa chọn đề tài: “Rèn luyện năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học

hóa học thông qua hệ thống bài tập nhóm halogen và oxi – lưu uỳn ” thu c

hư g tr h hóa họ n

2

Nghiên c u các biện pháp rèn luyện n ng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học hóa học hư g 5 – nh h g hư g 6 – o i ư h nh thu hư g trình hóa họ n, góp phần nâng cao ch t ư ng dạy học hoá học trong giai

đ ạn hiện nay

3 ệ

3.1 Nghiên c u lí lu n và thực tiễ ề đề rèn luyệ g lực sáng tạ cho họ sinh trong dạy họ hóa họ hư g 5 hư g 6 - h họ trườ g THPT

Tầm quan trọng ủ iệ rèn luyện g lực sáng tạ ủ họ sinh trong dạy

T họ ự g g hệ th g i t p tự tr ghiệ khách quan phầ i th h h g i ư h h th hư g tr h

h họ

3.3 Ki m tra h sát hiệ và tính h thi ủ nh ng iệ pháp đư đề t

lý t thực nghiệm ằ g toán họ th ng kê

4

- Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy họ hóa họ trườ g THPT.

- Đối tượng nghiên cứu: các iệ pháp rèn luyện g lực sáng tạ cho họ

sinh q u a hệ th g i t p trong dạy họ hóa họ hư g 5 – nhóm halogen và

hư g 6 – o i ư h h th hư g tr h h họ góp phầ nâng cao h t lư g dạy họ hoá họ trong giai đ ạn hiệ nay

5 ọ

Trong dạy học hoá học, n u lựa chọn nh ng biện pháp phù h p và áp d ng

nh ng biện pháp rèn luyện tích cực, chúng ta có th rèn luyện đư c ng lực sáng tạo của HS, từ đ nâng cao ch t lư ng học t p hoá học lên cao h n

6

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên c u các v n h thị ủ g Nhà nư , Giáo d c và tạ

Th m dò trao đ i ý ki i các giáo viên ạy hoá họ trườ g THPT

Lư g t h Nghệ ề iệ r ệ g ự g tạ ủ họ i h trongquá trình dạy họ trườ g ph thông

6.3 Phương pháp thực nghi m sư phạm

- h giá hiệu s g các iệ pháp đư đề x t đ rèn luyện g

Ư : SỞ Ý UẬ VÀ T Ự T Ễ

1.1 ự ọ ữ ệ ự

Xã h i m i hiệ ph i là xã h i dựa vào tri th c, dựa vào tư duy sáng tạ tài g sáng h ủ con gười Các PP tích cực, sáng tạ đ đ g đư áp

g vào trong h ạt đ g dạy họ m c đ khác nhau hư g hư thực ự hiệ

Vì v y, iệ đ i i giáo là m t trong nh ng yêu ầ p bách củ thời đại

gi i uy t v n đề này, gười GV không h là gười đ th ầ cung c p

i th c mà ph i rèn luyệ ồi ưỡ g cho HS g lực sáng tạ ra i

th c i phư g tiệ i mà trư đây hư từng có thông qua bài gi ng ủ GV

V y ng lực sáng tạ là gì?

1.1.1 ự ọ

1.1.1.1 K á n ệm về năng lực

“N g lực là nh ng kh g và kỹ học đư h sẵn có của cá th nhằ gi i quy t các tình h g đị h ũng hư ự ẵ sàng ề đ ng , xã h i

và h ng g các cách gi i quy t v đề m t cách có trách nhiệm và hiệ trong nh ng tình h g linh h ạt”[10]

iệ nay, người ta quan tâm hiề đ phát tri g lực hành đ ng V y

ng lực hành đ g là gì và có trúc hư th nào?

N ng lực hành động: Là h ng thực hiệ có hiệu và có trách nhiệm

các hành đ g đ gi i quy t các hiệ ĩnh vực ghề ghiệp xã h i hay cá nhân trên ủ nh ng hi bi t ĩ g ĩ và kinh nghiệm ũng hư ự sẵn sàng hành đ g

Cấu trúc của n ng lực h nh động: Là t ủ ự ph i h p g ực:

g ực chuyên môn, g lực phư g pháp, g lực xã h i và n ng lực cá nhân

+ N ng lực chuyên môn: Là h n g thực hiệ các nhiệm về chuyên môn

ũ g hư đ h gi t t h đ p phư g ph p đ t h

h h ề t h

+ N ng lực phương pháp: Là h n ng đ i i nh ng hành đ g có h ạ h

đị h hư g đ h trong công việc, gi i quy t các nhiệm và v đề đ t ra

+ N ng lực xã hội: Là h g đạt đư m đ h tr g nh ng tình h g xã h i

ũ g hư trong nh ng hiệ v khác nhau i ự ph i h p h t hẽ i nh ng thành viên khác

Trọ g tâm ủ ng lực xã h i là ý th c đư trách nhiệ ủ thân ũ g

hư ủ nh ng gười khác, tự hị trách nhiệm, tự t ch c; có h g thực hiệ các h h đ g xã h i, h n ng g tác gi i quy t xung đ t

+ N ng lực cá thể: Là h g suy nghĩ và đ h giá đư nh ng h i phát

tri ũ g hư nh ng gi i hạ củ mình; phát tri đư g khi cá nhân

ũ g hư xây dựng và thực hiệ h ạ h h s ng riêng; nh ng quan đi m,

h g ị hạ h i th i i ph g t i ti h …Theo từ đi n Bách

h t thư Li t p 42 có nêu: “S ng tạo là một loại hoạt động mà kết quả

của nó là một sản phẩm tinh thần hay vật chất có tính cách tân, có tính xã hội, có giá trị” Theo từ đi n ti ng Việt thông d ng thì: S g tạ “Tạo ra giá trị m i, giá

trị đ h h hại t th đi gười s d g đ i tư ng nh n hiệu

Th từ đi tri t họ th g tạ tr h h ạt đ g ủ gười tạ r

là truyề đạt k t qu ” [4]

Sáng tạo, nói m t h đ gi n là dám thách th c nh ng ý ki n và phong cách

đ đư c mọi gười ch p nh đ tìm ra nh ng gi i pháp ho c khái niệm m i Các

k t qu nghiên c u ch ra rằng hai bán cầu não x lý thông tin theo cách th c khác nhau: phần bên trái của bán cầu não x lý thông tin theo cách logic, phần bên ph i của bán cầu não t p trung vào phầ g tạo và trực quan

Như y hoạt đ g g tạ sinh lý thầ i h tư ủ gười

bị chi ph i b i m t trong hai bán cầu não Tâm lý họ đ ghi đi đ n k t

lu n rằng t t c mọi gười đều có kh g g tạo, ch khác nhau m đ g tạo nh h g tạo l n N đư c rèn luyệ th g ự g tạo sẽ phát tri n không ngừ g gư c lại n h g đư c rèn luyện thì sự g tạo sẽ dần mai

m t

1.1.2 N ững qu n đ ểm về năng lực sáng tạo ở ọc s n

Từ trên, chúng ta có th có nh ng quan niệm về g ự g tạo của

họ i h hư :

- N g ực tự chuy n t i tri th c và kỹ ng từ ĩ h ực quen bi t sang tình hu ng

m i, v n d ng ki n th đ họ tr g điều kiện, hoàn c nh m i

- N g ực nh n th y v đề m i tr g điều kiện quen bi t (tự đ t câu h i m i cho

mình và cho mọi gười về b n ch t củ điều kiện, tình hu ng, sự v t… N g lực nhìn th y ch g i củ đ i tư ng quen bi t

- N g ực nhìn th y c u trúc củ đ i tư g đ g ghi u Thực ch t là bao

t h h h g đ i hi g t c kh c, các b ph n, các y u t củ đ i tư ng trong m i tư g gi a chúng v i nhau

- N g ực bi t đề xu t các gi i pháp khác nhau khi ph i x lý m t tình hu ng

Kh g h đ ng các ki n th c cần thi t đ đư r gi thuy t hay các dự đ khác nhau khi ph i gi i m t hiệ tư ng

- N g ực xác nh n bằng lý thuy t và thực hành các gi thuy t (ho c phủ nh n

N g ực bi t đề xu t phư g th ghiệm ho c thi t k đồ thí nghiệm

đ ki m tra gi thuy t hay hệ qu suy ra từ gi thuy t ho đ đ t đại ư ng nào

đ i hiệu qu cao nh t có th đư c trong nh g điều kiệ đ h

- N g ực nhìn nh n m t v đề ư i nh g g đ h h t đ i

tư ng nh ng khía cạ h h h đ i hi th h N g ực tìm ra các

gi i pháp lạ, chẳng hạ đ i v i bài toán hóa học, có nhiề h h đ i v i việc tìm

ki m lời gi i g ực k t h p nhiề phư g ph p gi i bài t p đ tìm ra m t phư g ph p i đ đ

Như vậ n ng lực s ng tạo chính là khả n ng thực hi n được những điều sáng tạo Đó l biết cách làm thành thạo v luôn đổi mới, có những nét độc đ o riêng luôn phù hợp với thực tế Luôn biết v đề ra những cái mới khi chưa được học, nghe giảng, nghiên cứu tài li u hay tham quan về vấn đề đó m vẫn đạt kết quả cao [8]

i v i học sinh ph thông t t c nh ng gì mà họ “tự ghĩ r ” hi gi i

hư ạy, học i h hư đọ h hư i t đư c nhờ tr đ i v i bạ đề i hư

g t h g tạo Sáng tạ ư c nh y vọt trong sự phát tri g ực nh n

th c của họ i h Kh g đường logic d đ g tạo, b n thân học sinh

ph i tự tìm l y kinh nghiệm hoạt đ ng của mình Cách t t nh t đ hình thành và phát tri g ực nh n th g ự g tạo của họ i h đ t họ vào vị trí chủ

th của hoạt đ ng tự lực, tự giác, tích cực của b n thân mà chi ĩ h i n th c, phát tri g ự g tạo, h h th h đi đạ đ c Như y trách nhiệm chủ y u củ gười GV là tìm ra biện pháp h u hiệ đ rèn luyệ g ự g tạo cho học sinh từ khi c p h đ trường

1.1.3 Những bi u hiện v ự o c a học sinh

Trong quá trình họ t p ủ HS, sáng tạ là yêu ầ cao h t trong c p

đ h th c: bi t hi u, v g sáng tạo Tuy nhiên, ngay từ nh ng b i đầ lên

p h iệ mỗi HS đ có th có nh g i hiệ tích cực th hiệ g lực sáng tạ ủ mình Nh ng i hiện đ th là:

- Biết trả lời nhanh chính xác câu hỏi của GV, biết phát hi n những vấn đề

mấu chốt tìm ra ẩn ý (vấn đề) trong những câu hỏi bài tập hoặc vấn đề mở nào đó

Ví dụ: V i các câu h i, bài t p ễ gâ ự nhầ hư g HS n h

ki th c thì phát hiệ ra câu tr ời nhanh chóng và chính xác:

iề h i Fe(II) ta dùng ph ng hóa học nào trong các ph ng sau:

Ví dụ: Khi GV cho m t ạ g bài t p m i ho c m t câu h i m i chư từng g p

HS có th tự phân tích, phát hiệ ra v n đề t lõi và gi i quy t đúng hẳ g hạ

i bài t p sau: i i th h tại sao Clo có các oxi hóa -1; 0; +1; +3; +5; +7? Khi

đ HS có th phát hiệ r đề c t lõi là có th gi i thích dựa vào hình electr trạ g thái b n và trạ g thái kích thích

- Biết vận dụng tri thức thực tế để giải quyết vấn đề khoa học và ngược lại biết

vận dụng tri thức khoa học để đưa ra những sáng kiến những giải thích, áp dụng phù hợp

Ví dụ: Khi điề h t h t nào đ hư g hóa h t ầ thi t không có, họ

i h th thay bằ g hóa ch t khác hư g đ m yêu ầ HS dựa vào i

th c đ họ đ gi i thích nh ng v n đề x y ra trong c g nh ng hiệ tư g tự

nhiên hư: hiệ tư g ma tr i, ư axit, thạ h hũ tr g hang đ g

- Biết kết hợp các thao tác tư duy và các phương pháp phán đo n đưa ra kết

luận chính xác ngắn gọn nhất

Ví dụ: Khi học xong t bài họ hay t chư g HS i t tự phân tích, so sánh

v i bài họ trư đ khái quát hóa và đ ư ra m i liên hệ gi a các bài, các

hư g đ đư họ

- Biết trình b linh hoạt một vấn đề dự kiến nhiều phương n giải qu ết

Ví dụ: i v i m t bài toán HS có th đư ra r t nhiều cách gi i khác nhau

ho i m t câu h i th đư ra hiề phư g án tr ời

- Luôn biết đ nh gi v tự đ nh gi công vi c bản thân v đề xuất bi n ph p ho n

thi n

Ví dụ: Qua nh ng bài t p câu h i ủ GV, HS tự th y đư h g ư hư

đi ủ thân từ đ tìm ra cách h ph nh ng hư đi m và phát huy ư

đi m đ ầ h thiệ th h

- Biết c ch học thầ học bạn biết kết hợp c c phương ti n thông tin khoa học kĩ

thuật hi n đại trong khi tự học Biết vận dụng v cải tiến những điều học được

Ví dụ: HS có th tự họ trên các phư g tiệ thông tin đại chúng: trên

ạ g internet, trên báo, tivi, radio đ nâng cao n g lực ủ th n p

HS có th tr đ i cùng bạn bè nh ng điề họ đư h i thầy cô giáo nh ng điề còn kho n

- Biết thường xu ên liên tưởng

Ví dụ: HS có th nhìn các ự t các khái iệm, các định ghĩ dư i hiề g

đ h nhau hư hi làm bài t p ề chư g c u tạ nguyên t có nh ng bài t p hay, họ i h ghi h rồi đ chư g h h g h hư g oxi – ư hu nh có

nh ng bài t p ta cần ph i g liên tư g đ i th th hư g tạ nguyên t đ gi i thích

Trên đây, chúng tôi đ đề p đ t nh g i hiệ thườ g th ủ

nh g họ sinh thông minh, sáng tạ trong họ t p Tuy nhiên, nh ng bi hiệ

ủ g lực sáng tạ có đư th hiệ hay không, th hiện nhiề hay ít còn tu

th vào cách ki m tra, đ h giá ủ GV

1.1.4 ự ọ

N g lực sáng tạ ũng hư t kì m t l ại tư duy nào ũng ầ rèn luyện

m i có đư Vì v y, trách nhiệ ủ GV là tìm ra các iệ pháp đ rèn luyện g lực sáng tạ h HS ngay từ khi c p sách t i trườ g

ki m tra, đ h giá g lực sáng tạ ủ HS, GV cầ dựa vào nh ng i hiệ ủ g lực sáng tạ Các PP th như sau:

+ S g ph i h p các phư g pháp ki m tra, đánh giá khác nhau hư i t

đ p tr nghiệm khách quan, tự thí nghiệm,…

+ S g các câu h i đ i h i HS ph i suy l bài t p có yêu cầu t g h p khái quát hóa, v n g lí thuy t vào thực tiễ

+ Chú ý ki m tra tính linh h ạt h h hẹ trong thực hành, thí nghiệ (thí nghiệm hóa họ d ng các phư g tiệ trực quan)

+ T g cườ g g các bài t p h th c, các câu h i m (bài t p sáng tạo)

Từ đị h ghĩ trên, ta th phư g pháp dạy họ gồm PP dạy và PP họ

N u xét riêng hoạt đ ng dạy thì GV là chủ th của hoạt đ ng này, còn n i dung

S h i đ i tư ng của hoạt đ g đ

N u xét riêng hoạt đ ng học của HS thì họ là chủ th của hoạt đ ng và n i dung trí d đ i tư g đ chi ĩ h ạy là nhân t h hư g Từ đ S ừa là

đ i tư ng của dạy, vừa là chủ th của sự ĩ h h i, của quá trình chi ĩ h i dung

a Về tr h g ủ phư g ph p ạ họ h họ

Phư g ph p ạ họ h họ gồ phư g ph p ạ phư g ph p họ

i tư h h i ph hệ đ p hư g thườ g tư g t h t hẽ i h

tạ r hệ t ẹ phư g ph p ạ họ h họ

b h g ủ phư g ph p ạ họ h họ

Phư g ph p ạy học có hai ch g tư g t th ng nh t v i h ĩ h

h i n i dung trí d c do thầy truyề đạt và tự điều khi n quá trình chi ĩ h h i niệm của b n th đ ự th ng nh t củ phư g ph p ĩ h h i phư g pháp tự điều khi n sự ĩ h h i của b n thân

c Các tiêu chu đ h gi t h hiệu nghiệm củ phư g ph p ạy học

Có các quan đi m khác nhau ề đ h giá tính hiệ nghiệ ủ PP nói chung, PPDH nói riêng Theo GS Nguyễn Ngọ Quang, c i t c hi

ph i PP có th tì đư tiê h ề tính hiệ ghiệm ủ trong đ ph i

h mạnh đ h i tiêu chu vô cùng quan trọ g đó là:

- Tiêu h t ề tính hiệ nghiệm ủ PP là tính chân thực và tính đúng

đ : hủ th ph i hi u, ph i có i th c chân thực ề đ i tư g từ đ m i lựa

họ đư các thao tác đúng đ đ tác đ g lên đ i tư g nhằm tìm hi chi m ĩ h và i i đ i tư g

- Tiêu ch h i ề t h hiệ ghiệ ủ PP : tr g ọi trườ g h p ầ họ

đư PP ph h p i đ h i g th g h t i đ h i g

Có th nói ề tiêu h đ h giá tính hiệ nghiệm ủ PPDH theo cách khác: PPDH hiệu nghiệm là cách th c t ch c quá trình dạ họ sao cho đ m b o đồng thời nh ng phép biệ ch ng sau:

t c là s d ng nh ng biệ ph p ư phạm làm cho HS dễ ti p thu và s d ng

Phư g ph p ạ họ h họ ự t h p gi tư th t i thự ghiệ

h họ Từ đị h t h họ họ th t ti đ h họ đư

g iệ h g i h đ gi i t h g đề họ đ t r

Phư g ph p ạy học hóa học có nh g đ trư g :

Phư g ph p h n th c hóa họ đư c ph h tr g phư g ph p ạy học hóa học Từ đ c thù môn học hóa học là môn khoa học thực nghiệm k t h p v i tư

lý thuy t đ phư g ph p học t p có l p lu tr thí nghiệm – trực quan: 1/ p 8 p 9 hi t đầ i môn h họ iệ ạ họ ph i

t ph t từ trự i h đ g t i h g h i iệ trừ tư g ủa h họ

2/ Các l p 10, 11, 12 khi v n khái niệ đ phong phú thì HS có th v n d ng

nh ng khái niệ hư t công c đ tư

3/ Tr g phư g ph p ạy học hóa học, việc s d ng m i liên hệ nhân qu gi a

c u tạo và tính ch t hư t phư g ph p ạy họ n trong môn hóa học

i tư ng của hóa học là nh ng ch t c u tạo b i phân t , nguyên t ,

i … h g đều là nh ng phần t i h g t đư c bằng m t thường Do

đ h g t c ph i g đ n mô hình mô ph ng, thí nghiệ đ lý gi i nh ng hiệ tư g đ

Tóm lại phư g ph p ạy học hóa học chính là sự chuy n hóa củ phư g ph p

lý lu n hóa họ th g g h ủa tâm lý học, lý lu n dạy học

1.2.2 ữ ổ ọ

L t giáo n m 2005 đ h rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát

huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của

từng lớp học môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn lu n kỹ n ng vận dụng kiến thức v o thực tiễn tác động đến tình cảm đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”

iệ nay, chúng ta đang thực hiệ đ i i hư g trình và SGK ph thông

m trọ g tâm là đ i m i PPDH h có đ i m i PP dạy và học thì m i có

th tạ đư ự đ i m i thực ự trong giáo d c, i có th đ tạ l p gười

g đ g g tạ

Có th nói, c t lõi ủ đ i m i PPDH là hướng tới hoạt động học tập chủ

động chống lại thói quen học tập thụ động

Tuy nhiên, đ i i PPDH không có ghĩ là gạt các PPDH truyề th g mà

ph i g t cách có hiệ các PPD hiệ có theo quan đi DH tích cực k t h p i PPDH hiệ đại Có nhiề xu hư g đ i m i PP dạy học Sau đây là các xu hư g hủ y :

1.2.2.1 ọ ấ ọ â ( ặ ọ ờ

ọ )

ây là m t quan đi m đư c đ h giá là tích cực vì hư ng việc dạy học chú trọ g đ n gười học đ tìm ra nh ng PPDH có hiệu qu Quan đi m này đã chú trọng đ n các v n đề:

- Về ti ạ họ :

+ h ị h S th h g i đời g h i

+ Tôn trọ g h ầ h g th h g i h ủ họ i h

- Về i g: Chú trọng bồi ưỡng, rèn luyện ĩ g thực hành, v n d ng

ki n th c, g lực gi i quy t v n đề học t p và thực tiễn, hư ng vào sự chu n bị thi t thực cho học sinh hoà nh p v i xã h i

- Về phư g ph p:

+ Coi trọng rèn luyện cho HS PP tự học, tự khám phá và gi i quy t v n đề, phát huy sự tìm tòi, tư duy đ c l p sáng tạo của HS thông qua các hoạt đ ng học t p

HS chủ đ ng tham gia các hoạt đ ng học t p

+ GV là gười t ch c, điều khi n, đ ng viên, hu đ ng t i đ v n hi u bi t, kinh nghiệm của từng HS trong việc ti p thu ki n th c và xây dựng bài học

+ Giáo án đư c thi t k theo nhiều phư g án, đư c GV linh hoạt điều ch nh theo diễn bi n của ti t học v i sự tham gia tích cực của HS, thực hiện giờ học phân hóa theo trình đ , n ng lực của HS, tạo điều kiện cho sự phát tri n cá nhân

- Về hình th c t ch c: Không khí l p học thân m t tự chủ, b trí l p học linh hoạt phù h p v i hoạt đ ng học t p và đ c đi m của từng ti t học Giáo án bài dạy c u trúc linh hoạt có sự phân hoá, tạo điều kiện thu n l i cho sự phát tri n g khi u của cá nhân

Dạy họ l y HS làm trung tâm đ t ị trí ủ gười họ vừa là hủ th vừa là

m đ h i cùng củ quá trình dạy họ phát huy t i đ tiềm ng ủ gười

họ Do v y, vai trò tích cực, hủ đ g đ l p sáng tạ ủ gười họ đư phát huy N g ư ờ i GV đ g i trò là gười t ch hư g đ g i các

h ạt đ g đ p ủ HS, đ h th c các tiềm n ng ủ ỗi HS, giúp họ chu n ị tham gia vào c g

Như , h t ủ iệ ạ họ HS tr g t đ t gười họ ị tr

Vì v y, ph i h ị rèn luyệ m t cách có hệ th g h HS từ khi còn h đ mỗi cá nh ph i tì đư con đườ g riêng, g tạ ra m t phư g pháp i phù

h p i hoàn h riêng của mình Do đ , iệ xây dựng phong cách "học t p sáng

ại ti p t g tạ ra cái m i ầ hư mọi gười đề th y ự ầ thi t ph i

ch m d t tình trạ g họ t p th đ g má hiệ nay và tha th vào đ m t cách họ thông minh sáng tạo, b i v y, h nên đ m t i họ t p tồ tại trong nhà t r ư ờ g , đ là “họ t p sáng tạ ” và coi xây dựng phong cách “họ t p sáng

tạ ” là t lõi củ iệ đ i i PPDH

Tâm lí họ và Lí l dạy họ hiệ đại hẳng đị h: Con đường có hi u quả

nhất để làm cho HS nắm vững kiến thức và phát triển được n ng lực s ng tạo là phải đưa HS vào vị trí của chủ thể hoạt động nhận thức, thông qua hoạt động tự lực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức phát triển n ng lực sáng tạo và hình thành quan điểm đạo đức

c V i tr ủ gười gi i

Sự xác l p vị trí chủ th của gười học không hề làm suy gi m mà gư c lại còn nâng cao vai trò, trách nhiệm của gười thầy Trong khi khẳng định vai trò của gười GV không suy gi m, cần ph i th y tính ch t của vai trò này đ thay đ i: gười GV không ph i là nguồn phát thông tin duy nh t, không ph i là gười làm mọi việc c th trên l p Trách nhiệm của GV bây giờ là chỗ khác, làm chủ y u các việc sau:

- Thiết kế: L p k hoạch, chu n bị k hoạch dạy học c về các m t: đ h i

dung, phư g pháp, phư g tiện và hình th c t ch c

- Ủ thác, tạo động cơ: Bi n ý đồ dạy học của GV thành nhiệm v học t p tự

nguyện tự giác của HS, là chuy n giao cho trò không ph i nh ng tri th c ư i

ạ g có sẵn mà là nh ng tình hu ng đ trò hoạt đ ng và thích nghi

- Điều khiển: iề khi và t ch c cho HS h ạt đ g theo cá nhân hay nhóm,

điề khi n ề m t tâm lý, bao gồm ự đ ng viên, tr giúp và đ h giá

- Thể chế hóa: Xác h nh ng i th c i phát hiệ đồ g nh t h

h g i th c riêng mang màu cá th ph th hoàn h và thời gian

ủ từng họ sinh thành tri th c khoa họ ủ xã h i tuân thủ hư g trình và

đị h ị tri th c m i trong hệ th g tri th c đ có, hư g g và ghi

h ho c gi i phóng kh i trí h không còn ầ thi t

Người V ph i tạ ra nh g điề iệ t t nh t cho HS hoạt đ ng sáng tạ có

t HS ph i tự lực hoạt đ g đ tái tạ ra nh ng i th c và n ng lực mà loài gười đ t h luỹ đư đ bi n chúng thành ủ mình.Tuy nhiên HS không đủ thời gian và không có h g hoàn toàn tự lực thực hiệ điề đ hư m t nhà khoa

họ ầ ph i có ự gi p đỡ hư g của GV đ HS có th thực hiệ đư nhiệ họ t p m t cách t t h t trong m t thời gian g h t Vai trò của gười GV ại càng n ng ề quan trọng và ph c tạp h Trư kia, gười GV h cần n m v ng i dung môn họ đ gi g dạy, minh họ rõ ràng mạch ạ là đủ , hễ i th ạ họ đư giờ th i ạ họ i gười GV h g h g ph i g i g họ ph i hi HS; GV h g tr h h g điề h đ i t đ h ị t

h hư g h HS h ạt đ g g tạ đ họ đạt đư h g điề GV

đị h đ ại h họ h họ tự ph t hiệ th ầ thi t ti tư g th đạt đư

1.2.2.3 ọ ự

a Kh i iệ phư g ph p ạ họ t h ự

- PPDH tích cực là khái niệm nói t i nh ng PP giáo d c, dạy học theo hư ng phát huy tính tích cực, chủ đ ng sáng tạo của gười học Vì v y, PPDH tích cực thực ch t là các PPDH hư ng t i việc giúp HS học t p chủ đ ng, tích cực sáng tạo, ch ng lại thói quen học t p th đ ng

- PPDH tích cực chú trọng đ n hoạt đ ng học, vai trò của gười học theo các

đi m ti p c n m i về hoạt đ ng dạy học hư: "l y gười học làm trung tâm",

"hoạt đ ng hoá gười học", "ki n tạo theo mô hình tư g tác"

b Nh ng d u hiệ đ trư g ủ phư g ph p ạy học tích cực [12]

- Nh ng PPDH có chú trọng đ n việc t ch c, ch đạo đ gười học tr thành chủ

th hoạt đ ng, tự khám phá nh ng ki n th c mà mình hư bi t Trong giờ học,

HS đư t ch c, đ ng viên tham gia vào các hoạt đ ng học t p qua đ vừa n m

đư c ki n th c, ĩ g m i vừa n m đư phư g pháp nh n th c, học t p Trong PPDH tích cực việc t ch c đ HS họ đư c tri th c, ĩ g PP học t p luôn g n quyện vào nhau theo quá trình học ki n th c - hoạt đ ng đ n bi t hoạt

đ ng và mu n hoạt đ ng qua đ mà phát tri n nhân cách gười lao đ ng tự chủ,

ki n th c, cách tư duy, sự ph i h p hoạt đ ng trong m t t p th

- Nh ng PPDH có sự ph i h p s d ng r ng rãi các phư g tiện trực quan nh t là các phư g tiệ ĩ thu t nghe nhìn, máy vi tính, phần mềm dạy học đ p ng yêu cầu cá th hóa hoạt đ ng học t p theo ng lực và nhu cầu của mỗi HS, giúp các

em ti p c n đư c v i các phư g tiện hiện đại trong xã h i phát tri n

- Nh ng PPDH có s d ng các PP ki m tra, đ h giá đ dạng, khách quan, tạo điều kiện đ HS đư c tham gia tích cực vào hoạt đ ng tự đ h giá và đ h giá l n nhau N i dung, PP, hình th c ki m tra đ nh giá ph i đ dạng, phong phú v i sự

tr giúp của các thi t bị ĩ thu t, máy tính và phần mềm ki m tra đ đ m b o tính khách quan, ph n ánh trung thực tình trạng ki n th c của HS và quá trình đ tạo

Sự thay đ i khâu đ h giá sẽ có tác d ng mạnh mẽ đ n việc đ i m i PPDH theo

hư ng dạy học tích cực

Nh ng nét đ c trư g của PPDH tích cực đ th hiện đư quan đi m, xu

hư ng đ i m i PPDH hóa học Như v y, khi s d ng các PPDH trong DH hóa học chúng ta cần khai thác nh ng y u t tích cực của từng PP đồng thời cũng cần

ph i h p các PPDH v i phư g tiện trực quan, phư g tiện ĩ thu t, tính đ c thù của PPDH hóa học đ nâng cao tính hiệu qu của quá trình đ i m i PPDH hóa học

*) Dạy học nêu v đề và gi i quy t v đề

Khi dạy họ th phư g ph p ỗi GV cần chú ý thực hiện bài gi ng theo

Trong dạy học nêu và gi i quy t v đề gồm 4 m đ :

M đ 1: HS gi i quy t v đề theo sự hư ng d n củ V V đ h gi

M đ 2: HS gi i quy t v đề v i sự gi p đỡ của GV khi cần, GV cùng HS

đ h gi

M đ 3: HS phát hiện v đề n y sinh, lựa chọn v đề và gi i quy t v đề

V g S đ h giá

M đ 4: HS tự lực phát hiện v đề n y sinh trong hoàn c nh của mình ho c

c g đồng, lựa chọn v đề và gi i quy t v đề HS tự đ h gi i n b sung của GV khi k t thúc

*) Dạy học h p tác trong nhóm nh (từ 4 đ 6 gười)

C u tạo của m t ti t học theo nhóm nh có th hư :

- Phân công trong nhóm

- Cá nhân làm việ đ c l p rồi tr đ i ho c t ch c th o lu n trong nhóm

- C đại diện (ho c phân công) trình bày k t qu làm việc theo nhóm

Dạy học theo dự án có m t s đ đi m sau:

+ ị h hư ng vào HS:

- h đ n h g th gười học, tính tự lực cao

- Người họ đư c c ng tác làm việc, lựa chọn nhiệm v phù h p

+ ị h hư ng vào thực tiễn:

- G n liền v i hoàn c nh

- Có ý th c thực tiễn xã h i

- K t h p gi a lý thuy t và thực hành

- Dự án mang n i dung thích h p

+ ị h hư ng vào s n ph m: Các s n ph m đư c tạo ra không gi i hạn trong

nh ng thu hoạch lí thuy t mà còn tạo ra s n ph m v t ch t của hoạt đ ng thực tiễn, thực hành

Trong DH hóa học trường THPT, tu điều kiện c th về s v t ch t,

kh g của GV và đ i tư ng HS mà áp d ng PPDH cho phù h p đ đạt đư c ch t

ư ng và hiệu qu

1.2.3 ọc tập hóa học c a học sinh

1.2.3.1 Tầm quan trọng c ọc tập [9]

Con gười mu n tồn tại đều ph i học, học su t đời dựa trên b n tr c t: học

đ bi t, học đ làm, học đ cùng s ng v i nhau và học đ làm gười Việc học

ư c t đ g có nh ng chuy n đ ng mạnh mẽ, vừa ph n ánh sự phù h p v i tri t lí giáo d c, vừa phù h p v i nh ng m c tiêu phát tri n của đ t ư c mà m t trong nh ng y u t m i đư c đề ra ại h i IX của ng (4/2001) và chi n ư c phát tri n giáo d c 2001-2010, là ph i thực hiện "mọi gười đi học, học thường xuyên, học su t đời, c ư c tr thành m t xã h i học t p" Vì th , g lực của con gười ph i đư c nâng lên mạnh mẽ nhờ vào t r ư c h t g ư ờ i học "bi t cách học" và g ư ờ i dạy bi t "dạy cách học" ghĩ của việ đ i m i PPDH

ư c ta r t to l n, không ch cho giáo d c nhà trường mà còn cho giáo d c xã h i

iều c t lõi là mọi gười ph i bi t cách tự học

c Thông qua các dạng hoạt động

- Tr lời câu h i điền từ điền b g điền tranh, l p bi đồ

- Làm thí nghiệm, lý gi i và thông báo k t qu , th o lu n, tranh cãi

- Gi i bài toán nh n th c, bài toán tình hu ng, bài toán các hiệ tư ng thí nghiệm, bài toán nh n bi t… nghiên c đi n hình

d Bằng những hình thức tổ chức hoạt động

Cá nhân - C p h i gười - Nh 4 đ 6 gười - Làm việc c l p - Tr h i…

e Học cách thu thập thông tin

GV cần ph i dạy cho HS cách thu th p thông tin và coi đây hư là m t hình th c dạy PP tự học cho HS Mu n thu th p t t các thông tin, mỗi HS cần:

* Học cách nghe gi ng, ghi bài trên l p

- T ng SGK, sách bài t p đồng thời ph i có ghi và làm bài K t h p cao h t đồng thời thính giác, thị giác g g đ hi rõ đề h t trọ g t chi ph i các đề khác

- Nhanh chóng xác định đư thủ th t nghe và ghi bài, phù h p i mỗi môn

họ th m chí đ i i ỗi thầy cô giáo

* ọ h họ i

- Học c ch tự học: Chú ý cách họ th hư g th t tư duy từ th p cao

theo sáu thang h th c h tư duy theo Bloom: h i t thông hi ng

- ọ cách đọ sách và ghi chép đ lưu gi thông tin, đ sung bài gi g

đ tự họ nâng cao tri th c và g lực

- Cần rèn luyện thường xuyên thói quen nêu th c m c, nêu v đề th o lu n

- Cần học cách tóm t t tài liệ đọ đư c, làm t ng k t hệ th ng hóa ki n th c của

m t hư g, m t s hư g ho c c học kì, c học Chú ý so sánh, khái quát hóa T p phân tích, t ng h p, bình lu n, nêu chính ki n của b n thân

g Học cách lập kế hoạch cá nhân

Mu đạt đư c nh ng k t qu ng n hạn, dài hạn, mu đư c m c tiêu ph n

đ u thì mỗi HS ngay từ khi trong gh h trường ũ g ầ gi p đỡ đ các em có th

tự hoạ h định k hoạch riêng của mình và c g ng thực hiện t t các k hoạ h đ Nói tóm lại:

- Quy t định hiệu qu học là nh ng gì HS làm ch không ph i nh ng gì GV làm

- Hoạt đ ng ph i nhằ ĩ g g ực b ph n của m ti h h nhằm vào n i dung ki n th c

- Hoạt đ ng trên l p ph i chu n bị cho hoạt đ ng tự học sau bài học trên l p

1.2.4 B ậ ọ

1.2.4.1 Đị ĩ

Theo từ đi ti g Việt: “Bài t p là yêu ầ củ hư g trình cho HS đ

g nh ng điề đ học và ầ gi i quy t v đề ằ g phư g pháp khoa học”

M t tài iệ lý dạ họ thườ g dùng th t g “bài toán hoá họ ” đ

ch h ng bài t p đị h ư g - đ là nh ng bài t p có tính toán - khi HS ầ thực hiệ h ng phép tính nh t định

Theo các nhà lý l dạy họ Liên Xô ũ bài t p bao gồm câu h i và bài toán, mà trong khi hoàn thành chúng, HS vừa đư vừa hoàn thiệ t tri

th c hay m t kỹ ng nào đó, bằng cách tr lời miệng, tr ời i t h kèm theo thực nghiệm

nư ta, trong sách giáo khoa h sách tham h th t g “bài t p”

đ ư dùng theo quan đi m này

- Dựa vào loại ki n th tr g hư g trình (dung dị h điệ h đ ng học, nhiệt hoá học, ph n ng oxi hoá - kh )

- Dự đ đi m bài t p:

+ Bài t p định tính (gi i thích hiệ tư ng, nh n bi t điều ch , tách hỗn h p ) + Bài t p đị h ư g ư g ư gi i bằng trị s trung bình, gi i bằ g đồ thị ) Tuy nhiên gi a các cách phân loại không có ranh gi i rõ rệt gười ta phân loại

đ nhằm ph c v cho nh ng m đ h h t định

1.2.4.3 Tác d ng c a bài tập hóa học

- Bài t p hoá họ t trong nh ng phư g tiệ hiệu nghiệm b n h t đ dạy

HS g các i th c đ học vào thực t g xu t và t p

n g h i ê n c u khoa họ i nh ng i th c đ thu đ ư qua bài gi g thành

i th c ủ chính mình Ki th c ẽ đư h lâu hi đư g thườ g xuyên

- sâu, m r g ki th c đ họ t cách sinh đ ng, phong phú Ch có

d ng ki n th c vào gi i bài t p HS m i n m v ng ki n th c t cách sâu s c

- Phát tri g ực nh n th c, rèn trí thông minh cho HS M t s bài t p có tình

hu g đ c biệt, ngoài cách gi i th g thường còn có cách gi i đ đ u HS có tầm nhìn s c s o

Thông thườ g nên yêu ầ HS gi i ằng nhiề cách, có th tìm cách gi i

ng h t hay nh t - đ là cách rèn luyệ trí thông minh cho HS Khi gi i bài toán

ằ g hiề h ư i góc đ khác nhau thì h n ng tư duy ủ HS t ng lên g p hiề lần i t HS gi i nhiề bài toán ằ g m t cách và không phân tích đ

n i đ h

- Bài t p hoá họ còn đư g hư t phư g tiệ nghiên c u tài iệ

m i khi trang ị i th c i giúp HS tích cực, tự lực ĩ h h i i th c m t cách sâu và ề v ng iề này th hiệ rõ khi HS làm bài t p thực nghiệm định ư g

- Bài t p hoá họ phát huy tính tích cực, tự lực ủ HS và hình thành PP họ t p

Bản thân một bài tập hoá học chưa có tác dụng gì cả không phải một bài tập

ho học “hay” thì luôn có tác dụng tích cực! Vấn đề phụ thuộc chủ ếu là người sử dụng nó Làm thế nào phải biết trao đúng đối tượng, phải biết cách khai thác tri t để mọi khía cạnh của bài toán, để học sinh tự mình tìm ra cách giải lúc đó bài tập hoá học thật sự có ý nghĩa

1.3 T ự ệ ệ ự ọ ọ

ọ ở ờ T T

1.3.1 Nộ u tra thực tr ng rèn luyệ ực sáng t o cho HS trong d y học hóa học ở ờ T PT

1.3.1.1 ộ

h g t i đ ti h h điều tra việc dạy và học hóa học trong họ –

4 trườ g T PT Lư g t h Nghệ ằ g h g phư g ph p :

- Tìm hi u qua Hiệ trư g h trườ g đ n đư t h h h h g v t

ch t, phòng thí nghiệ phư g tiện dùng cho gi ng dạy và học t p của nhà trường Tham kh o ch t ư g S họ trư thông qua s sách và các bài ki m tra họ trư

- Tìm hi tr đ i i các GV b môn dạy hóa họ đ n đư thực trạng học t p củ S phư g ph p ạy học của GV hóa học, n đư th n l i và khó kh ủa GV và HS trong quá trình xây dựng ki n th c, kỹ g ủa bài

- Ti p xúc và trò chuyện v i HS các l p 10, 11, 12, nghiên c u v ghi chép và các bài làm củ S đ n đư điều kiện học t p t tư tình c m, nhu cầu học

t p b môn củ S đ đi m tư duy và PP học t p hóa học của HS

- Ra m t s bài ki m tra nhằm phát hiệ đi m y đi m mạ h tr g tư duy hóa học củ S đồng thời đ h gi đầu vào của HS

- h g t i đ ti h h điề tr i 6 V ạ h họ trườ g T PT Lư g

1 tr g thời gi th g th g th g 4 đ i ề iệ r

ệ g ự g tạ h S tr g ạ họ h họ i i g :

+ Nh ng bi u hiện củ g ực sáng tạo của HS trong DH môn hóa học

+ Các biện pháp rèn luyệ g ực sáng tạo cho HS trong DH môn hóa học

+ Thực trạng rèn luyệ g ực sáng tạo cho HS trong DH môn hóa học trườ g

đ g đ i phó, không chịu khó nghe gi ng và tìm các PP học t p phù h p v i mình

b Đ

Qua việ điều tra cho th hiề V đ h ng nỗ lự đ gk trong việc nâng cao ch t ư g dạy họ V thườ g h đ n yêu cầu bồi

ưỡ g g ực sáng tạo cho HS, soạn gi g th hư g đ i m i PP dạy học, PP

gi i bài t p t ng h p dựa trên nh ng ki n th c củ i t đ gi n qua việc hình thànhm t đồ, PP dạy m t bài lý thuy t có thí nghiệ h đ n việc bồi

ưỡ g HS gi ihóa học C p THPT

Tuy nhiên, qua các ti t dạ ự giờ h h g t i h n th y v n còn

m t ph V ạ th th i ũ đ th ần ch là truyền th ki n th

hư ph t h đư t h t h ực học t p đ c biệt là rèn luyệ g ực sáng tạo cho

HS Trong giờ học bài m i V thườ g h đ t nh ng câu h i có tính ch t d n

d t, g i m ki n th c ch t hi đ t nh ng câu h i liên hệ gi a ch t này v i ch t khác ho c m i liên hệ gi a ki n th đ g học v i thực t đời s ng làm cho môn hoá học xa v i điều kiện thực t của HS Trong giờ luyện t p hay ôn t p t ng k t nhiều GV ch ôn lại ki n th ũ th S K h g h ng câu h i m hay cho

nh ng bài t p có nhiề phư g tr lời, ch gi i bài t p th phư g đ định sẵn, ít khi khuy n khích HS nêu nhiều cách gi i, th m chí m t s GV p đ t cách gi i đ i v i HS của mình Vì v S thườ g h xem xét v đề theo m t đườ g h t định không chị đ ghĩ Nghiệp v ư phạ đ c biệt là kỹ

g th ghiệ hư g n thí nghiệm, kỹ g d g phư g tiện DH hiệ đại hư hi i t h g t g hư th h thạo Việc ph i h p hài hòa các PP DH tích cực còn hạn ch

Việc dạy của GV còn nhiều tồn tại nên tạo cho HS PP học t p th đ ng, ch cần học thu c nh ng gì thầy cô cho ghi chép, không chịu suy lu n đ ng não Do v y, khi g p ph i nh ng tình hu ng m i, nh ng bài t p đ i h i ph i có sự tư g tạo thì HS lung túng không tr lời đư

kh c ph đư t h trạng trên thì ngay từ bây giờ gười V ph i điều ch nh lại PP DH của mình sao cho có hiệu qu nhằm bồi ưỡ g ph t h đư t h t h

cự đ c l p sáng tạo và hình thành cho HS PP học t p đ nhằm m ti đ tạo ra

Ư II: MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆ Ă LỰC SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC Ở TRƯ NG THPT

ộ ệ ệ ự ọ T T

M t trong nh ng m tiêu ủ giáo hiện đại là t p trung h n a vào

iệ h h thành các n ng lực: g lực nh th c, g lực hành đ g, n ng lực thích ng cho HS Do đó ngoài nh ng i th c, kỹ g c mà HS cần đạt

đư , ầ chú ý hiề t i iệ hình thành các kỹ g d g ki n th c, ti hành nghiên c u trong họ t p h họ hư: quan sát, phân ại ghi chép thông tin,

đề ra gi thuy t h họ gi i uy t đề ti n hành thí nghiệm hóa họ từ đ

gi đ ph c tạp , đ HS tự phát hiệ gi i uy t m t cách đ c p, sáng tạ các v n đề có liên quan t i hóa học Quá trình DH không h nhằm m tiêu duy

h t là giúp HS h th c đư m t i th c kỹ n g th mà bằ g cách

ạy nào đ các em phát huy tích cực đ p, phát tri g lực tư duy sáng tạ

và ầ dầ hình thành nhân cách ủ g ư ời lao đ g m i nhằm đ p g đư yêu cầu ủ xã h i Như y, nhiệm ủ gười GV không h dừng lại iệ truyề th ki n th c cho HS mà ph i ồi ưỡ g rèn luyệ n g lực đ p, sáng tạ gay từ khi còn họ ph thông đ đ tạ ra m t th hệ tư g lai có đầy

đủ ph m ch t, trí t ệ sáng tạ có h g thích ng cao trong mọi hoàn h g p

ph i trong c s ng

2.1.1 ự ọ ộ logic ộ dung thích h p và ử pháp ọ phù h p chuy t khoa ọ thành th HS, phù h v i trình

ộ HS

Hóa họ là t khoa họ thực nghiệm dựa trên ủ thuy t Lý

thuy t và thực nghiệm b sung, hoàn thiệ cho nh hư g trong đ lý thuy t có

vai trò chủ đạ lý thuy t giúp cho HS có t c lý đ d ng vào nghiên c u thực nghiệm, dùng thực nghiệm ki m ch ng lý thuy t Việ nghiên

c u các đề lý thuy t ủ hư g trình là t khó kh r t l hi hình thành nh ng khái niệm m i và khó, ầ ựa chọ logic i dung h p p lu

h t hẽ t p trung vào i dung t õi chuy i th c khoa họ thành ki

th c ủ HS, GV còn ầ ph i thi t t h c, điề hi h ạt đ ng ủ HS đ

đạt đư m c tiêu th mỗi i mỗi hư g, mỗi phầ họ th

có th chuy ki th c khoa họ thành ki th c HS, phù h p v i HS, GV

ầ :

- Thi t giáo án c n th n, chu đáo

- T ch c các hoạt đ ng trên p đ HS h ạt đ g theo cá nhân h theo nhóm

- ị h hư g, điề ch nh các h ạt đ g ủ HS: chính xác hóa các khái niệm hóa

họ các t ề các hiệ tư g h t hóa họ mà HS tự tìm tòi đư

GV cung p thêm thông tin mà HS không th tự tìm tòi đư thông qua các h ạt

- Tạ điề iệ cho HS đư g nh ng tri th c ủ mình đ gi i quy t

t đề có liên quan t i hóa họ trong đời s ng, xu t

- Tạ điều iệ đ HS tham gia tự đ h giá và đ h giá nhau trong quá trình

họ t p

2.1.2 Tìm ữ g cách hình thành và phát tri n n g ực sáng o phù h p i bộ môn

Như chúng ta đ i t đ trư g ủ môn hóa họ là thực nghiệm, dùng thực nghiệm đ i m ch ng lí thuy t Vì v y, trong quá trình dạy học, ngoài iệ cung p i th c lí thuy t, gười GV cần tích cực s g thí nghiệm hóa

họ các phư g tiệ dạy họ các bài t p thực t đ giúp HS n m h hi rõ

h n lí thuy t đ họ đồ g thời hình thành và phát tri g lực sáng tạ ủ HS

Có th thực hiện iệ pháp trên ằng 3 cách sau đây:

2.1.2.1 T ộ ú ộ ậ ì

ấ ằ ộ ệ ọ ộ

Lý ạy họ hiệ đại xem h ng thú là y u t có ý ghĩ to không h trong quá trình DH mà đ i i ự phát tri to iệ ự hình thành nhân cách

ủ họ sinh N HS đư đ p quan sát, so sánh, phân tích, khái quát hóa các hiệ tư g thì các em ẽ hi u sâu từ đó h ng thú ủ mình m t cách rõ rệt Kinh nghiệm thự tiễ ạy họ và t q các nghiên c u thực nghiệm cho

th đ hình thành, phát tri h ng thú h th c củ HS cầ có các điều iệ sau đây:

- Giáo viên tổ chức những tình uống có vấn đề đòi ỏi dự đoán, đưa ra những giả t uyết, ý kiến trái ngược làm cho HS phát huy tối đa hoạt động tư duy tích cực của mình

Người V có th xây dựng tình h g có v n đề phát tri thành bài toán

h th c đ đư HS vào trạ g thái hào h ng, ẵ sàng đem h t s c mình gi i

quy t đề i i hóa họ gười t thườ g xây dựng m t ki u tình hu ng sau: tình h g ghịch lý, tình hu g t tình h g lựa chọ tình h g nhân

+ Tình huống nghịch lý và bế tắc: V đư ra tình hu g hư vô lý, trái gư c,

không phù h p v i nh ng nguyên lý, học thuy t S đ đư học mà từ đ S khám phá nh ng ki n th c m i, nh ng lý thuy t m i

Ví dụ: Khi dạy bài axit sunfuric trong hư g trình hóa học 10 THPT:

GV có th tạ ra tình h g có đề khi nghiên c u tính h t hóa họ ủ axit sunfuric (H2SO4 hư :

Bước 1: Tái hiệ i th c ũ có liên quan: Axit H2SO4 loãng tác g i kim

ại (đ ng trư hiđr trong dãy h ạt đ g ủ kim ại) và gi i phóng hiđr

Bước 2: Làm x t hiệ mâu th n:

Làm thí nghiệm bi u iễ ề tác ng của axit H2SO4 loãng v i đồ g Kh g

th hiệ tư g g r

Làm thí nghiệm bi iễ ề tác g ủ axit H2SO4 đ nóng i đồ g Th y có

ph n ng hóa họ x y ra Như g khí tạ ra không ph i là H2 mà là SO2

Bước 3: Phát i đề: H2SO4 đ nóng tác g i Cu là kim loại đ ng sau hiđr trong dãy hoạt đ g hóa họ ủ kim ại Nguyên nhân sự không phù

h p i điề đ i t ề tác d g ủ it i kim loại là đ ? Ngoài nh ng tính

h t b ủ m t axit, axit sunfuric đ nóng còn có thêm tính h t g i?

+ Tình uống lự chọn: GV cho HS lựa họ trong nh ng con đườ g có th có

m t con đườ g duy nh t đ m iệ gi i quy t đư nhiệm đ t ra

Ví dụ: GV có th tạ ra t h h g có đề khi nghiên c u phư g ph p điề h

đây t hiện tình h g lựa họ vì n u HS n m không ch c i th c

ẽ không i t khí thoát r h g khí nào V i HS n m h i th c đ họ thì

th tr lời là đ p án : h điề h th ph g tr h

h i ư

+ ìn uống n ân quả: Có th tạ ra tình h g đề khi HS ph i tìm

đườ g ng g ki n th c tr g họ t p trong thực tiễ ho c tìm ời gi i đ p cho

h i “tại sao"

V : Khi họ i ư h h V th đư r h i: gi i th h tại ư

h h tr ề t h họ hiệt đ thườ g hư g hi đ g t r h h ạt

đ g?

S: V g i th ề tạ ph t t h h t t ủ ư h h đ

gi i th h: điề iệ thườ g ư h h tạ ạ g g S8 ề Khi đ nóng, vòng S8 ị g tạ g t ư h h h ạt đ g

- ến hành dạy học ở mức độ thích ợp nhất đối với trình độ phát tr ển của HS

HS ẽ chi m lĩ h i th c m t cách h ch tư duy ủ họ ẽ đư phát tri họ tích cự , tự lực h ạt đ g nh th c tr g họ t p tạ điề iệ t t

nh t cho HS h ạt đ g có k t qu trong họ t p thì gười GV ph i làm t t các iệ sau:

+ N m v ng n i dung môn họ

+ i rõ ề h c nh và lực họ ủ các em HS

+ S d ng các PPDH có tác g kích thích h ạt đ g họ t p luôn tạ cho

HS trạng thái khó kh vừa s c

- Tạo ra không khí có lợi cho lớp học làm cho HS t íc t được đến lớp, mong đợ đến giờ học

M v y gười GV ph i tạ ra ự giao ti p th i gi a thầy và trò, gi a trò

và trò ằ g trình đ khoa họ và ư phạ ủ mình GV tạ đ ư uy tín cao

ằ g tác phong gầ gũi thân t GV chi đư ự tin c y ủ HS ằ g cách

t ch c và điề hi h p lý các hành đ g ủ từng cá nhân i t p th HS, GV

ẽ tạ ra đư h ng thú cho l p và niềm vui họ t p của từng HS

K t họ t p ủ HS h đạt t cao khi mà họ thích thú ti t họ môn

họ đ Uy tín và PPDH củ gười GV có tác đ g mạ h đ n các em HS, do

v y, việ V hủ đ g tạ r t không h họ t p làm kích thích h ng thú củ

HS ẽ đem ại t t t t trong h th c ủ HS

Ví dụ: Khi dạy ề t h h t hóa họ ủ axit H2SO4 thì tùy vào h n ng h

th ủ S các p c th mà GV có th ng PP nghiên c t h p i thí nghiệm ki m ch ng h ng PP nghiên c u, thí nghiệm ki m ch ng và đàm

th ại g i

2.1.2.2 R ệ ọ ệ

Là môn khoa họ thực nghiệm dựa trên c s ủ lý thuy t, do đ hóa họ có

r t hiề h ng trong iệ hình thành và phát tri tư duy cho HS iệ dạy và họ h họ đư t ch c đúng đ

Tư duy, nghĩ là suy nghĩ l p lu n m t cách hệ th ng, logic và có ch ng c là

m t đ c tính quan trọng của trí tuệ con gười Người ta có th học đư c các kỹ g

tư duy và nó giúp cho con gười tr nên đ đ sáng tạ và cách tân trong gi i quy t đề V v y nhiệm ủ gười GV ph i rèn luyện cho HS tư duy

có hiệ trong đ ầ đ iệt chú ý rèn luyện cho HS t thao tá tư duy

hư: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa và các PP hình thành nh ng phán đ i: suy lý quy nạp suy lý diễn dịch và suy lý tương tự

2.1.2.2.1 Phân tích và tổng h p

a Phân tích

“Là quá trình tách các ph ủ ự t hiệ tư g tự hi ủ hiệ thực

i hiệ và th tính ủ chúng ũ g như các m i liên hệ và quan hệ

gi a chúng theo m t hư g h t định” [5]

Tu l a t i th hiện hình th c phân tích c tính thực tiễ hay trí t ệ đ

đạt đư nh ng i th c s đẳ g ti t i i th c sâu Quá trình h ạt đ g phân tích ũ g đi từ phi iệ t i toàn iệ nghĩ đi từ phân tích th , phân tích

c c từ g phầ và cu i cùng là sự phân tích hệ th ng

b Tổ

Là h ạt đ g tư du t h p các ph các y u t đ đư nh n th c đ

h th c đư cái toàn b

Theo đị h ghĩ trên, t g h p không ph i là m t c g đ gi n ủ hai hay hiề ự t không ph i là ự liên t máy móc các ph thành h h th Sự

t g h p chân chính là m t h ạt đ g tư duy xác đị h đ biệt đem ại t

i ề ch t g p t ự hi bi t m i nào đ ề hiệ thự

Phân tích t g h p là nh ng y t ủ h ạt đ g tư duy ây là hai quá trình có liên hệ iệ ch ng Phân tích đ t g h p có và t g h p đ phân tích đạt đư hiề sâu ch t hiệ t ư g ự t Sự phát tri ủ phân tích và t g h p đ m hình thành của toàn tư duy và các hình th c tư duy

tư g cùng l ại đ gi g nhau và khác nhau hỗ nào Như v y, so sánh không

nh ng phân iệt và chính xác hóa khái niệm mà còn giúp hệ th ng hóa chúng ại Thườ g dùng hai ại so sánh: so sánh tuần tự, so sánh đ i hi

+ So sánh tuần tự: là ự so sánh trong đ nghiên c u xong từng đ i tư g rồi so

sánh i nhau

Ví dụ: Khi nghiên c u kim l ại s t (sau khi đ nghiên c u kim loại nhôm) ta th

so sánh kim loại s t i kim ại nhôm

+ So sánh đối chiếu: nghiên c u hai đ i tư g cùng t lúc h khi nghiên c u

đ i tư g th hai gười ta phân tích thành từng ph rồi đ i chi i từng