Quảng nam trong cuộc vận động cách mạng tháng tám (1939 1945)

Ở Tam Kỳ: Đã thành lập được chi bộ Đảng gồm 3 đảng viên do đồng chí Tư Định làm bí thư, cuối năm 1930 số lượng Đảng viên ở Tam Kỳ lên tới Như vậy, trong một thời gian ngắn, Đảng bộ Quảng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn này, tôi xin gửi lời cảm ơn đến Thầy giáo PGS.TS Trần Văn Thức, người đã trực tiếp hướng dẫn đề tài cho tôi với tất cả lòng nhiệt tình và sự quan tâm sâu sắc

Bên cạnh đó, tôi cũng gửi lời cảm ơn của mình đến Ban Tuyên giáo thành phố Đà Nẵng, ban Tuyên giáo Tỉnh Quảng Nam, Ban Khoa học quân sự - Phòng Tham mưu – BCH Quân sự Đà Nẵng, Ban Khoa học Quân sự Tỉnh Quảng Nam, Thư viện thành phố Đà Nẵng, Thư viện Tỉnh Quảng Nam, bạn bè, đồng nghiệp, luôn quan tâm, tạo điều kiện, chia sẻ, động viên tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận văn

Mặc dù đã rất cố gắng trong quá trình thực hiện nhưng luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót Tác giả mong nhận được sự góp ý của quý thầy, cô và bạn bè

Tôi xin chân thành cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Năm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Mục đích 6

3.2 Nhiệm vụ 6

3.3 Đối tượng 6

3.4 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 7

4.1 Nguồn tài liệu 7

4.2 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Bố cục luận văn 8

Chương 1: KHÁI QUÁT PHONG TRÀO ĐẤU TRANH CÁCH MẠNG CỦA NHÂN DÂN QUẢNG NAM TRƯỚC NĂM 1939 9

1.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống yêu nước đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam 9

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 9

1.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 10

1.1.3 Truyền thống yêu nước và cách mạng 12

1.2 Vài nét về phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Nam trước năm 1930 14

1.3 Phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam trong những năm 1930-1931 20

1.4 Phong trào cách mạng ở Quảng Nam trong những năm 1932-1935 23

1.5 Quảng Nam trong cuộc vận động dân chủ (1936-1939) 25 Tiểu kết chương 1 32 Chương 2: QUẢNG NAM VỚI QUÁ TRÌNH CHUẨN BỊ LỰC LƯỢNG TIẾN TỚI KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN (từ tháng 11/1939 đến tháng 3/1945) 34 2.1 Hoàn cảnh lịch sử 34 2.2 Chủ trương đấu tranh mới của Đảng Cộng sản Đông Dương và

sự vận dụng vào thực tiễn của Đảng bộ Quảng Nam 37

2.2.1 Chủ trương giương cao ngọn cờ giải phóng dân tộc của Đảng Cộng sản Đông Dương 37

2.2.2 Đảng bộ Quảng Nam khôi phục cơ sở cách mạng, thực hiện chủ trương chuyển hướng chỉ đạo chiến lược của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương 41

2.2.3 Phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam và quá trình chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền 52

Tiểu kết chương 2 59 Chương 3: QUẢNG NAM TRONG CAO TRÀO KHÁNG NHẬT CỨU NƯỚC VÀ TỔNG KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN (Từ tháng 3-1945 đến tháng 9-1945) 62 3.1 Những diễn biến mới của tình hình quốc tế và trong nước 62

3.1.1 Tình hình chính trị mới 62 3.1.2 Hội nghị của Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương và “chỉ thị Nhật- Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” 64

3.2 Cao trào kháng Nhật cứu nước và quá trình chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền 65 3.3 Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền của nhân dân Quảng Nam năm 1945 71

3.3.1 Quyết định tổng khởi nghĩa giành chính quyền của Đảng

Cộng sản Đông Dương 71

3.3.2 Diễn tiến cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Quảng Nam 76

3.3.2.1 Hội An - phát súng đầu tiên giành chính quyền trong toàn tỉnh 76

3.3.2.2 Uỷ ban bạo động Điện Bàn lãnh đạo giành chính quyền trong toàn huyện 81

3.3.2.3 Uỷ ban bạo động Duy Xuyên lãnh đạo giành chính quyền trong toàn huyện 83

3.3.2.4 Uỷ ban bạo động Đại Lộc lãnh đạo giành chính quyền trong toàn huyện 85

3.3.2.5 Uỷ ban bạo động Quế Sơn lãnh đạo giành chính quyền trong toàn huyện 88

3.3.2.6 Uỷ ban bạo động phủ Tam Kỳ lãnh đạo giành chính quyền trong toàn phủ 90

3.3.2.7 Uỷ ban bạo động huyện Thăng Bình lãnh đạo giành chính quyền trong toàn huyện 93

3.3.2.8 Uỷ ban bạo động khởi nghĩa huyện Tiên Phước lãnh đạo cướp chính quyền trong toàn huyện 94

Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 112

PHỤ LỤC 119

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỷ XX đã ghi dấu những chiến công hiển hách của dân tộc Việt Nam trong sự nghiệp chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập dân tộc Hòa với những chiến công của nhân dân cả nước trong sự nghiệp kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, giành chính quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, nhân dân Quảng Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Quảng Nam (Tứ Xuyên lúc bấy giờ) đã góp phần không nhỏ vào thắng lợi chung của cả dân tộc

Tháng 2-1930, sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đáp ứng những đòi hỏi của thời đại để chấm dứt thời kỳ khủng hoảng về mặt đường lối

và thổi vào phong trào cách mạng Việt Nam luồng sinh khí mới Đảng sau khi

ra đời đã nhanh chóng nắm lấy ngọn cờ lãnh đạo phong trào cách mạng, không ngừng phát triển và mở rộng về số lượng Đảng viên và địa bàn hoạt động, các chi bộ cơ sở Đảng vì thế cũng được hình thành, đảm nhiệm vai trò lãnh đạo cách mạng ở mỗi địa phương Sau khi phát xít Nhật nhảy vào Đông Dương, dân ta sống trong tình cảnh một cổ hai tròng, khó khăn lại càng khó khăn hơn, yêu cầu đặt ra cho Đảng cần phải đưa ra sự chỉ đạo kịp thời phù hợp hơn với diễn tiến trên chiến trường Hội nghị Trung ương VI (11/1939) đến hội nghị Trung ương VIII (5/1941) đã hoàn thiện quá trình chuyển hướng chỉ đạo chiến lược của cách mạng Việt Nam

Vậy tinh thần đường lối mới của Đảng Cộng sản Đông Dương được triển khai xuống các cơ sở trên địa bàn cả nước nói chung và với Đảng bộ Quảng Nam nói riêng như thế nào? Kết quả mà nhân dân Quảng Nam giành được trong thời kỳ cách mạng Tháng Tám ra sao? Những vấn đề trên sẽ được

tác giả trả lời trong đề tài nghiên cứu “Quảng Nam trong thời kỳ cách mạng

Tháng Tám (1939-1945)” Đề tài này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn

mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc

Về mặt khoa học: Trên thực tế, các công trình nghiên cứu về cuộc vận

động Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Nam chưa nhiều, bị chia nhỏ và phân tán điều này sẽ gây cản trở cho những ai muốn tiếp cận một cách tổng quát về cuộc vận động ở địa phương này Chính vì vậy, đề tài luận văn sẽ góp phần làm

rõ cuộc vận động cách mạng được diễn ra ở Quảng Nam từ năm 1939 đến năm

1945, thông qua đó, tác giả phân tích, đánh giá những đóng góp của nhân dân Quảng Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ địa phương trong việc làm nên thắng lợi chung của dân tộc Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài cũng là cơ hội

để chúng ta có thể đi đến những nhận thức sâu sắc hơn về chủ trương khởi

nghĩa từng phần, giành thắng lợi bộ phận đi đến tổng khởi nghĩa của Đảng

Cộng sản Việt Nam trong Mùa thu Tháng Tám 1945 Chủ trương chủ động nắm bắt tình hình mới được Đảng bộ Tứ Xuyên thể hiện như thế nào trong suốt tiến trình chuẩn bị cướp chính quyền và đưa ra lệnh tổng khởi nghĩa Hơn thế nữa, hiểu và đánh giá một cách toàn diện về phong trào đấu tranh cách mạng tại một địa phương cụ thể sẽ giúp ta xây dựng những quan điểm khoa học vững chắc, khẳng định về vai trò lãnh đạo tiên quyết của Đảng và sức mạnh nhân dân trong những thắng lợi của dân tộc

Về mặt thực tiễn: Luận văn sẽ là nguồn tài liệu hữu ích để giáo viên sử

dụng trong việc biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông Bên cạnh đó, công trình nghiên cứu còn hướng tới mục tiêu giáo dục tư tưởng, truyền thống yêu quê hương đất nước cho thế hệ trẻ

Với những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài Quảng Nam trong cuộc vận

động Cách mạng Tháng Tám (1939-1945) làm đề tài luận văn Thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ trước đến nay các công trình nghiên cứu về cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Nam nói riêng, ít nhiều đã được đề cập đến trong lịch sử dân tộc hay được phản ảnh lẻ tẻ trong các tài liệu lịch sử địa phương bởi một số tác giả và nhóm tác giả tiêu biểu sau:

Các tác giả:

- Ngô Văn Minh, Cách mạng Tháng Tám tại các tỉnh ven biển Nam

Trung Bộ Nxb Đà Nẵng, 2005 Tác giả đã nghiên cứu về phong trào cách

mạng ở các tỉnh ven biển duyên hải Nam Trung bộ nói chung, bước đầu đề cập cuộc vận động Cách mạng Tháng Tám ở Quảng Nam

- Ngô Văn Minh, Đồng chí Võ Toàn với cách mạng Tháng Tám năm

1945 ở Quảng Nam Tạp chí Xây dựng Đảng số 8-2014 Tr 17-18 Thông qua

những hồi ký của đồng chí Võ Chí Công, trên cơ sở đó tác giả đã trình bày những đóng góp của đồng chí đối với cuộc vận động cách mạng Tháng Tám diễn ra ở Quảng Nam

- Nguyễn Thái (chủ biên), Lịch sử Đảng bộ Thị xã Hội An 1930-1945,

tập I Nxb Đà Nẵng, 1989 Tác giả đã trình bày cơ bản diễn tiến cách mạng ở

Thị xã Hội An trong Cách mạng Tháng Tám-1945

- Phạm Thành, Lịch sử đấu tranh cách mạng huyện Đại Lộc

1930-1954, tập I In tại Xí nghiệp in báo Quảng Nam- Đà Nẵng, 1990 Tác giả đã

trình bày cơ bản sự ra đời và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ huyện Đại Lộc giai đoạn (1930-1954)

- Bùi Xuân, Lịch sử Đảng bộ Quảng Nam- Đà Nẵng (1930-1975) Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006 Tác giả đã trình bày cơ bản sự ra đời và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ Quảng Nam- Đà Nẵng giai đoạn (1930-1975)

Nhóm tác giả:

- Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng bộ Quảng Nam- Đà Nẵng, Cuộc vận

động mặt trận dân chủ Đông Dương (1935-1939) trên địa bàn Quảng Nam-

Đà Nẵng (D-2 XII) Xuất bản 1980 Ban nghiên cứu đã trình bày những hoạt

động của Mặt trận dân chủ Đông Dương trong cuộc vận động cách mạng ở Quảng Nam- Đà Nẵng giai đoạn (1935-1939)

- Ban nghiên cứu lịch sử Đảng bộ Quảng Nam, Sơ thảo Lịch sử Đảng bộ

Quảng Nam thời kỳ vận động cách mạng 1936-1939(D-I XII) Xuất bản 1970

Ban nghiên cứu đã trình bày một số phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Nam thời kỳ vận động cách mạng giai đoạn (1936-1939)

- Ban nghiên cứu lịch sử Đảng cộng sản tỉnh Quảng Nam- Đà Nẵng,

Lịch sử Đảng bộ Quảng Nam- Đà Nẵng (1930-1975) Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, 1986 Ban nghiên cứu đã trình bày khái quát quá trình ra đời và lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ Quảng Nam giai đoạn (1930-1975)

- Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng bộ, Uỷ ban bạo động phủ Thăng Bình

Bản sao tại Đà Nẵng 1/8/1984 lưu giữ tại Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng bộ, Ban tuyên giáo thành phố Đà Nẵng Ban nghiên cứu đã sao lại tài liệu những hoạt động của Uỷ ban bạo động phủ Thăng Bình trong Cách mạng Tháng Tám-1945

- Ban nghiên cứu lịch sử Đảng huyện Duy Xuyên, Sơ thảo lịch sử

Đảng bộ huyện Duy Xuyên tập I (1930-1945) Nxb Đà Nẵng, 1985 Ban

nghiên cứu đã trình bày cơ bản sự ra đời và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ huyện Duy Xuyên giai đoạn (1930-1945)

- Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng huyện Thăng Bình, Lịch sử Đảng bộ

Thăng Bình 1930-1975 Nxb Đà Nẵng, 1986 Ban nghiên cứu đã trình bày cơ

bản sự ra đời và quá trình lãnh đạo cách mạng của phủ Thăng Bình giai đoạn (1930-1975)

- Ban nghiên cứu lịch sử Đảng, Lịch sử Đảng bộ Quảng Nam- Đà

Nẵng (1939-1945) sơ thảo Nxb Đà Nẵng, 1986 Ban nghiên cứu đã trình bày

những bước chuyển đường lối chiến lược cùng những hoạt động của Đảng bộ Quảng Nam- Đà Nẵng giai đoạn (1939-1945)

- Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng huyện Thăng Bình, Lịch sử đấu tranh

cách mạng xã Bình Dương 1930-975 Nxb Đà Nẵng, 1985 Ban nghiên cứu

đã trình bày cơ những hoạt động của Đảng bộ xã Bình Dương trên cơ sở chỉ

đạo của Đảng bộ Thăng Bình giai đoạn (1930-1975)

- Nhà xuất bản Chính trị Quốc Gia, Đồng chí Võ Chí Công- người

chiến sĩ cách mạng kiên cường nhà lãnh đạo xuất sắc Nxb Chính trị Quốc

Gia- Sự thật, 2012 Nhà xuất bản đã trình bày những đóng góp của đồng chí

Võ Chí Công đối với cách mạng Việt Nam

- Thành ủy Tam Kỳ - Huyện ủy Núi Thành - Huyện ủy Phú Ninh, Lịch

sử Đảng bộ huyện Tam Kỳ (1930-1975) Công ty CP In & DV Đà Nẵng, Đà

Nẵng, 2007 Ban nghiên cứu đã trình bày cơ bản lịch sử ra đời và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ huyện Tam Kỳ giai đoạn (1930-1975)

- Thường vụ Huyện uỷ Tuy Phước, Lịch sử Đảng bộ Tuy Phước

1930-1945 Nxb Tổng hợp Nghĩa Bình, 1988 Ban nghiên cứu đã trình bày cơ bản

lịch sử ra đời và quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ Tuy Phước giai đoạn (1930-1975)

Một số tài liệu khác như: Nghị quyết, chỉ thị, báo cáo sơ kết, báo cáo tổng kết của Tỉnh ủy Quảng Nam, Đặc Khu ủy Quảng Đà, Ban Cán sự Tỉnh đội Quảng Nam, Đảng ủy Mặt trận 4, Ban Chính trị/Tỉnh đội Quảng Nam, Ban Chính trị/Mặt trận 4, Ban Chính trị một số đơn vị tập trung của hai tỉnh Quảng Nam và Quảng Đà… lưu trữ lưu tại Ban Khoa học Quân sự/Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Nam, Đà Nẵng Các tài liệu trên về cơ bản trình bày một số đường lối, quyết định của Ban Thường vụ Trung ương Đảng, Thường

vụ Tỉnh uỷ về những vấn đề của cách mạng Việt Nam và cách mạng Quảng Nam- Đà Nẵng giai đoạn (1930-1975)

Những tài liệu trên là cơ sở để tôi tham khảo thêm vào đề tài của mình

Có thể nói, cho đến hiện nay vẫn chưa có một công trình chuyên khảo nào nghiên cứu về cuộc vận động Cách mạng tháng Tám ở Quảng Nam (1939- 1945) giúp người quan tâm có thể hiểu rõ về nghệ thuật cách mạng, sự tài tình trong đường lối lãnh đạo cách mạng của Đảng bộ địa phương Hy vọng rằng,

đề tài luận văn của tôi được thực hiện sẽ bổ sung những kiến thức, những thông

tin cần thiết về một chặng đường hào hùng của lịch sử Đảng bộ Quảng Nam Góp phần làm sáng tỏ nghệ thuật chỉ đạo cách mạng của Đảng bộ nói riêng và

sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam nói chung trong những bước chuyển quan trọng của lịch sử

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích

Làm rõ những hoạt động đấu tranh của nhân dân Quảng Nam trong cuộc vận động Cách mạng Tháng Tám 1945 Từ đó rút ra những điểm nổi bật trong phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Nam với những địa phương khác, đồng thời chỉ ra vai trò, đóng góp của Quảng Nam trong thắng lợi chung của dân tộc

- Tái hiện lại phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Nam thông qua những sự kiện lịch sử tiêu biểu

- Rút ra nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử trong cuộc vận động Cách mạng Tháng Tám của nhân dân Quảng Nam (1939-1945)

địa bàn Quảng Nam trong khoảng thời gian trên

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tài liệu

Để hoàn thành luận văn, tôi đã sử dụng các nguồn tư liệu sau:

- Tài liệu gốc: Văn kiện Đảng, các văn bản gốc về các chủ trương, chỉ thị của Đảng bộ Quảng Nam trong cuộc vận động giải phóng dân tộc 1939-1945

- Tài liệu lưu trữ: các tài liệu lưu trữ tại Phòng khoa học- Công nghệ

và Môi trường quân khu V, thư viện quân khu V, Bảo tàng quân khu V, thư viện tỉnh Quảng Nam, Phòng tư liệu ban tuyên giáo tỉnh Quảng Nam, Phòng

tư liệu ban tuyên giáo thành phố Đà Nẵng, phòng công tác Đảng- Công an tỉnh Quảng Nam, thư viện trường Trung cấp cảnh sát giao thông

- Tài liệu nghiên cứu: Các công trình khoa học trong và ngoài nước, các bài báo, tạp chí nghiên cứu về Quảng Nam, đặc biệt là trong giai đoạn 1939-1945

4.2 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, các quan điểm chỉ đạo của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh

Luận văn sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phương pháp lịch sử, phương pháp logíc, Ngoài ra, để làm rõ các vấn đề nghiên cứu, tác giả còn kết hợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như: phương pháp so sánh, tổng hợp, đối chiếu, phân tích…

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn trình bày có hệ thống quá trình thành lập Đảng bộ Quảng Nam, trên cơ sở đó phân tích ý nghĩa sự ra đời và phát triển của chi bộ Đảng nơi đây

- Luận văn trình bày có hệ thống và toàn diện về những chủ trương chuyển hướng chiến lược mang tính sáng tạo, táo bạo của Đảng bộ địa phương trên cơ sở bám sát tinh thần đường lối cách mạng của Ban thường vụ Trung ương Đảng tại các hội nghị Trung ương lần thứ VI (1939) và Hội nghị

Trung ương lần thứ VIII (1941)

- Luận văn cung cấp nguồn tư liệu phong phú về phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam từ sau khi Đảng được thành lập, đặc biệt thời kỳ vận động cách mạng Tháng Tám từ 1939 đến 1945

- Đánh giá đường lối lãnh đạo của Đảng bộ Quảng Nam, những điểm nổi bật trong thời kỳ vận động cách mạng Tháng Tám (1939-1945) ở địa phương Đóng góp của địa phương đối với cách mạng cả nước trong thời gian này

- Đề tài là nguồn tài liệu cung cấp cho giáo viên tham khảo, phục vụ giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông

Chương 1 KHÁI QUÁT PHONG TRÀO ĐẤU TRANH CÁCH MẠNG CỦA NHÂN DÂN QUẢNG NAM TRƯỚC NĂM 1939

1.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội và truyền thống yêu nước đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Quảng Nam là một trong 13 tỉnh của Trung Bộ, có diện tích 11.656.4km2, nằm trên vĩ độ 15013’ – 16012’ Bắc, kinh độ 107013’ - 108044’ Đông, nằm giữa trục giao thông Nam – Bắc về đường sắt, đường bộ, đường thuỷ và đường hàng không của cả nước và khu vực Đông Nam Á [45, tr 47]

Về mặt địa hình, Quảng Nam có đủ các vùng thượng du trùng điệp núi non, trung du với đồi gò và thung lũng nối tiếp, xen kẽ nhau, đồng bằng và vùng cồn cát ven biển Vùng đồng bằng Quảng Nam thuộc loại tương đối phì nhiêu ở miền Trung, trong đó có một diện tích đáng kể đã được khai thác sớm

từ thời Chăm Pa, trước khi có người Việt đến định cư

Về khí hậu: chế độ nhiệt ở Quảng Nam lệ thuộc nhiều vào khí hậu nhiệt đới gió mùa: gió mùa đông bắc, gió mùa tây nam, gió mùa đông – đông

nam và chế độ mưa Mùa lạnh: Sự giảm thấp nhiệt độ do sự xâm nhập của gió

mùa đông bắc, trong các tháng mùa lạnh ở các vùng trong tỉnh, nhiệt độ trung bình tháng 12, tháng 1 là từ 180

C-200C Nhiệt độ thấp nhất tuyệt đối có thể xuống đến 10,20C (tại vùng đồng bằng ven biển), dưới 100C đối với vùng núi, đặc biệt vùng núi cao có thể xuống đến 10

C Mùa nóng: Nhiệt độ tăng tương

đối nhanh trong thời kỳ chuyển tiếp từ mùa nóng sang mùa lạnh (tháng 4, tháng 5) Nhiệt độ trung bình nhiều năm ở các vùng đồng bằng khoảng 220

C – 260

C

Tỉnh Quảng Nam là tỉnh duy nhất ở miền Trung, có thể đi thuyền từ đầu tỉnh đến cuối tỉnh bằng đường thuỷ nội địa qua sông Hàn, sông Vĩnh

Điện, sông Thu Bồn, sông Trường Giang đến vũng An Hoà, ngược lên thị trấn An Tân, hoặc ra cửa Kỳ Hà đến Dung Quất (Quảng Ngãi)

Lòng đất Quảng Nam chứa nhiều khoáng sản như vàng, than đá, sắt, đồng, chì, kẽm, đá vôi, đá cẩm thạch… nhưng trữ lượng từng loại khoáng sản không lớn nên việc khai thác không đem lại hiệu quả kinh tế cao Riêng vàng

nằm rải rác ở nhiều nơi, nhiều núi, khe suối… Lê Quý Đôn trong Phủ biên

tạp lục đã miêu tả khá cụ thể việc khai thác ở các núi Trà Nô, Trà Tế thuộc

nguồn Thu Bồn

Rừng núi Quảng Nam chiếm 75% diện tích tự nhiên, cao hơn so với tỷ

lệ trung bình của cả nước (61%), hầu hết rừng núi nằm ở phía Tây của tỉnh, trong đó đất rừng chiếm 580.300ha Rừng núi Quảng Nam là nơi có lượng mưa bình quân cao nhất nước, đã trở thành khu vực tích nước và điều tiết dòng chảy của hệ thống sông suối dày đặc vào mùa khô, phục vụ giao thông vận tải, nước tưới cho cây trồng trong chăn nuôi và nguồn nước cho sinh hoạt của người dân

1.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Theo sử cũ, “Quảng Nam được hình thành từ thời Hồng Đức thứ hai (1471), khi vua Lê Thánh Tôn lập ra Thừa tuyên Quảng Nam đạo, đạo thứ 13 trong bản đồ Đại Việt”[16, tr.5] Quảng Nam có Hội An là một thành phố cổ kính, ra đời từ ba thế kỷ trước, cùng 1 lúc với Kinh Kỳ và Phố Hiến nổi tiếng phồn thịnh một thời Quảng Nam phía Bắc giáp với Đà Nẵng- một trung tâm kinh tế sầm uất được thực dân chú tâm đầu tư, phía Nam giáp với Quảng Ngãi Địa hình Quảng Nam núi rừng chiếm diện tích lớn, có đường giao thông quốc lộ chạy qua và giao thương với các tỉnh tây Nguyên Những điều kiện tự nhiên trên đã giúp cho Quảng Nam có điều kiện mở rộng giao lưu với nhiều thị trường trong nước và nước ngoài “Năm 1930, theo thống kê của Pháp- Quảng Nam đã có 739.000 dân”[16, tr.6], thực dân Pháp vẫn duy trì bộ máy của Nam triều, nhưng vẫn đặt dưới quyền kiểm soát của Nhà nước bảo

hộ do một viên cống sứ người Pháp đứng đầu Cũng giống như các tỉnh thành khác, Quảng Nam dưới chế độ khai thác của thực dân Pháp, nhân dân vô cùng cực khổ, các chính sách khai thác bóc lột về kinh tế, quản lý về chính trị, nô dịch về văn hoá đã biến Quảng Nam thành một trong số những bức tranh ảm đảm chung của Đông Dương “Trên địa bàn Quảng Nam chính quyền thực dân đã cho xây dựng 2 nhà tù là Hội An và Nhà lao tỉnh Về kinh tế, tư bản Pháp đã chiếm hầu hết nền kinh tế với 7% diện tích đất phục vụ cho việc lập đồn điền, địa chủ bóc lột nông dân bằng cách cướp đoạt ruộng đất, phát canh thu tô, cho vay nặng lãi, địa chủ ở Quảng Nam chiếm đến 85.220ha ruộng đất, bằng nửa số ruộng đất trong tỉnh” [1, tr.12] Năm 1920, viên công sứ Quảng Nam đã báo cáo với cấp trên của y rằng mặc dù mất mùa và nạn đói hoành

hành dữ dội trong tỉnh, việc thu thuế vẫn được tiến hành bình thường

Ách áp bức của thực dân và phong kiến làm cho đời sống của mọi tầng lớp nhân dân lao động đều khó khăn nguyện vọng độc lập, tự do, hạnh phúc càng trở thành nhu cầu bức thiết của tất cả mọi người dân Việt Nam và người dân xứ Quảng cũng không ngoại lệ

Những điều kiện tự nhiên xã hội trên đã tác động không nhỏ tới văn hoá, phong tục tập quán xây dựng nên những nét đặc trưng của con người xứ Quảng Nhân dân Quảng Nam nói riêng đã xây dựng được cho mình một đời sống văn hoá có những sắc thái riêng trong lối ứng xử, trong dân ca và nhạc

vũ Do tính đặc thù về điều kiện tự nhiên, không giống các tỉnh đồng bằng

Bắc Bộ “xa rừng nhạt biển”, cũng chẳng giống các tỉnh Nam Bộ với đặc

trưng văn hoá miệt vườn, kênh rạch, Quảng Nam nói riêng các tỉnh ven biển Nam Trung Kỳ nói chung với địa hình nhỏ hẹp, lưng tựa vào núi, mặt áp biển nên trong đời sống văn hoá đều có sự đan xen của các sắc thái văn hoá: rừng, đồng bằng, đô thị, ven biển “Do khác với ngoài Bắc địa bàn tụ cư và khai thác lâu đời của người Việt, cũng khác với trong Nam được khai phá muộn hơn, lối sống của người dân vùng này chất phác cần, kiệm, không quá câu nệ,

lễ nghi, nhưng cũng không quá phóng khoáng” [46, tr.34] Nhìn chung ngoài tinh thần yêu nước và tính năng động cách mạng, con người ở nơi đây cứng cỏi, trực tính thiên về biện bác lý sự, trọng việc nghĩa, có ý thức cộng đồng, đùm bọc giúp đỡ lẫn nhau lúc khó khăn hoạn nạn

Những đức tính trên ít nhiều tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến nét riêng trong quá trình đấu tranh cách mạng của nhân dân địa phương, tính cách mạng không những được thể hiện trong việc đi đầu trong các phong trào yêu nước của những giai đoạn trước mà còn được thể hiện trong suốt các thời kỳ cách mạng từ 1930-1945 Đó là thái độ quyết đoán, chủ động, sáng tạo trước những thời điểm có tính bước ngoặt của lịch sử, thẳng thắn, dứt khoát trong đấu tranh tư tưởng đối với các lập trường chính trị cải lương, đế quốc

1.1.3 Truyền thống yêu nước và cách mạng

Từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam đến khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, nhân dân các tỉnh Nam Trung Kỳ nói chung và Quảng Nam nói riêng liên tiếp dấy lên nhiều phong trào yêu nước chống Pháp

Hưởng ứng chiếu Cần Vương, dưới sự lãnh đạo của Trần Văn Dư, Nguyễn Duy Hiệu, nhân dân Quảng Nam đã phát động được một phong trào đấu tranh mạnh mẽ Phong trào yêu nước dưới sự dẫn dắt của Nguyên Duy Hiệu đã làm chủ được Quảng Nam trong vòng 3 năm, tiến hành thu thuế cấp bằng, phát ấn triệu tổ chức trừ gian, chống trộm cắp Phong trào Cần Vương ở Quảng Nam đến giữa năm 1887 hoàn toàn tan rã [16, tr.85]

Những năm đầu tiên của thế kỷ XX, phong trào yêu nước ở khu vực này mang màu sắc mới, thể hiện bằng những cuộc vận động giải phóng dân tộc theo khuynh hướng dân chủ tư sản, mở đầu bằng phong trào vận động Duy Tân của Phan Châu Trinh- người con đất Quảng kết hợp với phong trào Đông Du của Phan Bội Châu với việc xuất hiện hàng loạt các hội thương, hội diễn thuyết, trường tân học, Nông đoàn, Hợp xã đã tạo nên một không khí mới ở các tỉnh mà trước hết là sự đổi mới về tư duy “Quảng Nam trở thành

nơi hoạt động chủ yếu của cả hai phái, nên hoạt động ở đây thời kỳ này vừa

có các phong trào theo xu hướng võ trang khởi nghĩa, vừa có hoạt động cải cách về kinh tế, văn hoá, tư tưởng Phan Châu Trinh sinh ra và lớn lên ở Quảng Nam, chính vì vậy mà chúng ta dễ hiểu được rằng đây cũng chính là đại bản doanh của phái cải cách do những hoạt động trực tiếp của Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng là những nhà cải cách có tiếng trên địa bàn vào thời điểm lúc bấy giờ, tại 3 trường học lớn là Diễn Phong, Phúc Bình và Phú Lâm” [16, tr.27], đặc biệt ở làng Phú lâm được xem là một làng kiểu mẫu của phong trào cải cách ở Quảng Nam Sự phát triển mạnh mẽ của các phong trào yêu nước trên đã tạo tiền đề cho phong trào chống sưu thuế bùng nổ dây chuyền khắp các tỉnh, từ Quảng Nam đến Bình Thuận, lan ra tận các tỉnh phía Bắc Trung Kỳ trong năm 1908 Phong trào chống thuế ở Quảng Nam đã lôi cuốn trên 10 tỉnh vào làn sóng đấu tranh chống thuế ồ ạt, rung động khắp nước Bọn thực dân, phong kiến thêm một lần khiếp sợ lực lượng nông dân Ngoài ra, Quảng Nam còn là nơi tích cực hưởng ứng phong trào của Việt Nam Quang phục Hội với sự tham gia của vua Duy Tân mà người đứng đầu phong trào không ai khác chính là Thái Phiên, Trần Cao Vân

Ở vùng đồng bào các dân tộc ít người cũng liên tiếp nổ ra những cuộc đấu tranh vũ trang chống Pháp, năm 1900- 1901 nghĩa quân Xê đăng do Thăng Mậu lãnh đạo hai lần nổi dậy khởi nghĩa ờ Trà My, đồng bào Cờtu-

huyện Giằng tấn công đồn An Điềm, thực dân Pháp đã phải thừa nhận rằng:

“đại bộ phận các làng Xê đăng vẫn chưa quy thuận…vùng người Cờtu, Xê

đăng vẫn sống trong những làng độc lập, vô chính phủ, nguy hiểm, những hoạt động vũ trang chống đối tiếp diễn” [25, tr.18] Các phong trào trên diễn

ra trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang có những chuyển biến mạnh mẽ, tính chất phong kiến ngày càng mờ nhạt, thay vào đó tính chất thuộc địa trở nên nổi bật và trở thành nhân tố chi phối sự vận hành của xã hội Giai cấp phong kiến đã thối nát và phản động, ngọn cờ dân tộc chủ yếu do các sỹ phu yêu

nước hoặc một số lãnh tụ nông dân lãnh đạo vì chưa có sự cố kết và được dẫn dắt bởi một Đảng chính trị nên các cuộc đấu tranh ấy đã không thành công Với rất nhiều những yếu điểm, con đường đấu tranh theo kiểu phong kiến dần không còn là sự lựa chọn của nhân dân Việt Nam nói chung, nhân dân Quảng Nam nói riêng

Mặc dù chịu nhiều thất bại, các phong trào kháng chiến chống Pháp tại Quảng Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã phản ánh truyền thống đấu tranh bất khuất rất oanh liệt của nhân dân trong tỉnh Truyền thống yêu nước

đó là cơ sở chính trị vô cùng quan trong làm cho phong trào cách mạng của nhân dân ta tiếp thu nhanh chóng đường lối cách mạng của giai cấp công nhân Việt Nam trong những năm tiếp theo

1.2 Vài nét về phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Nam trước năm 1930

Cách mạng Tháng Mười Nga bùng nổ và giành thắng lợi là một bước ngoặt vĩ đại, mở ra một thời đại mới cho phong trào cách mạng thế giới Với thắng lợi này giai cấp công nhân thế giới bước lên vũ đài chính trị, đảm nhận

sứ mệnh lịch sử vẻ vang của mình

Tại Quảng Nam ảnh hưởng của phong trào cách mạng thế giới, phong trào cách mạng trong nước mang lại bầu không khí phấn khởi, tin tưởng, làm bừng sáng truyền thống đấu tranh anh dũng của người dân đất Quảng Vào những năm 1925, 1926, 1927 hoà nhịp với phong trào yêu nước đang diễn ra rầm rộ khắp Trung, Nam, Bắc, nhân dân Quảng Nam đã tổ chức nhiều hoạt động sôi nổi, thông qua các hình thức đấu tranh phong phú như phong trào ký đơn ân xá cụ Phan Bội Châu, cuộc vận động truy điệu nhà ái quốc Phan Châu Trinh… lôi cuốn nhân dân hưởng ứng nhiệt liệt

Trong lúc đó, nhiều tờ báo công khai có nội dung tiến bộ được phổ

biến như tờ Tiếng chuông rè, Tân thế kỷ… thu hút đông đảo bộ phận thanh

niên, công nhân, nông dân tham gia phong trào đấu tranh Thông qua những

tác phẩm lý luận, các tác phẩm văn học dịch và cả những ấn phẩm của những lãnh tụ Việt Nam tiêu biểu, chủ nghĩa Mac - Lê nin đã được truyền bá vào Việt Nam và được tiếp nhận dưới nhiều mức độ khác nhau Năm 1927 đã đánh dấu bước phát triển vượt bậc của cách mạng Quảng Nam với việc bùng

nổ phong trào bãi khoá ở Huế đã gián tiếp dẫn tới sự ra đời của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên ở Quảng Nam- Đà Nẵng Như vậy, làn sóng yêu nước sôi sục vào giữa những năm 1920 đã làm bừng tỉnh nhân dân Quảng Nam nói riêng, thôi thúc quần chúng nhất là tầng lớp trí thức tiểu tư sản, học sinh và công nhân hăng hái tìm con đường cứu nước mới Đây được xem là tiền đề rất thuận lợi để truyền bá chủ nghĩa Mác- Lê nin Dưới nhiều hình thức truyền

bá khác nhau, từ việc sử dụng báo chí công khai, mang nội dung tư tưởng tiến

bộ đến sự lưu hành bí mật các sách báo cách mạng, công tác phổ biến tư tưởng vô sản là trở thành một quá trình tác động hữu cơ, làm xoay chuyển dần nhận thức của lớp quần chúng tiên tiến Việc thành lập tổ chức Thanh niên Cách mạng đồng chí hội ở Quảng Nam là một bước ngoặt lịch sử, quyết định việc tuyên truyền Chủ nghĩa cộng sản vào mọi tầng lớp nhân dân Tư tưởng Mác- lê Nin dần dần bám rễ sâu vào quần chúng, biểu hiện sinh động là

sự phát triển về chất của phong trào công nhân bằng việc chuyển mình từ đấu tranh tự phát sang đấu tranh tự giác… Tiêu biểu phải kể đến các cuộc đấu tranh của công nhân mỏ vàng Bồng Miêu 1928, công nhân vệ sinh Hội An Với truyền thống yêu nước hào hùng của nhân dân xứ Quảng, phong trào yêu nước và phong trào công nhân đã hấp thụ được tư tưởng cách mạng mới, các

tổ chức tiền thân của Đảng đã lần lượt thành lập trong tỉnh Trong đó có sự tham gia của nhà chí sỹ cách mạng Đỗ Quang, sau khi được cử đi học ở Quảng Châu, ông trở về nước và được giao nhiệm vụ dẫn dắt và thành lập chi

bộ Đảng ngay trên mảnh đất quê hương Quảng Nam Bên cạnh chi bộ của Đỗ Quang, còn có thêm một tổ chức Thanh niên Cách mạng đồng chí hội do Nguyễn Tường đứng đầu Tại Hội An có chi bộ do Phan Thêm tổ chức đã

được tiếp xúc với sách báo tiến bộ trong đó có tác phẩm Việt Nam hồn Đầu

năm 1928, một Hội nghị có tính chất Đại hội, với đại diện của Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội dự được diễn ra Đại hội đã bầu ra Ban chấp hành tỉnh bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội Quảng Nam gồm: Đỗ Quang, Phan Long, Thái Thị Bôi, Nguyễn Thái, Lê Văn Hiến, Nguyễn Tường, Phan Thêm do Đỗ Quang làm bí thư Đến tháng 5 năm 1929,

tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội đã phát triển ra một số huyện nông thôn, số lượng hội viên cả Quảng Nam, Đà Nẵng có đến 50 đồng chí (Đà Nẵng 2 chi bộ 27 hội viên, Hội An 2 chi bộ 15 hội viên, Điện Bàn 7 hội viên, Tam Kỳ 1 hội viên) [16, tr.21] Tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội ra đời, hệ tư tưởng vô sản ngày càng có sức thu hút lớp thanh niên học sinh, giáo giới yêu nước vào hoạt động cách mạng, thông qua

họ mà vận động thợ thuyền, dân cày, dân nghèo thành thị Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội là tổ chức chính trị có ảnh hưởng rộng rãi nhất lúc bấy giờ ở Quảng Nam Tổ chức này đã phổ biến, tuyên truyền sâu rộng

tác phẩm Đường Kách Mệnh để nhân dân có nhận thức sâu sắc hơn về con

đường cách mạng của dân tộc Thơ ca cách mạng được phổ biến, chủ nghĩa Tam dân, chủ nghĩa Găng đi được giải thích để phân biệt sự khác nhau giữa cách mạng tư sản dân quyền và cách mạng vô sản

“Đến nửa cuối những năm 20 tình hình chính trị chung trong nước có những chuyển biến mới Ba tổ chức cách mạng ra đời: Hội Việt Nam Cách mệnh thanh niên, Tân Việt cách mạng Đảng, Việt Nam quốc dân Đảng Cả 3

tổ chức đều đưa chương trình chính trị của mình ra tranh thủ quần chúng, nhưng chỉ có Hội Việt Nam cách mệnh Đảng phát triển mạnh ở các tỉnh Nam Trung Kỳ, đặc biệt phát triển tại Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định Mùa

hè năm 1928 tỉnh bộ Tân Việt Quảng Nam được thành lập, đây được xem là một trong những nền tảng góp phần cho sự ra đời của chi bộ Đảng ở Quảng Nam sau này Thực tiễn đấu tranh đã góp phần nâng cao ý thức giai cấp, tinh

thần giác ngộ của nhân dân đặc biệt là công nhân, làm cho họ thấy được sức mạnh đoàn kết, đoàn kết càng chặt chẽ, càng mở rộng, sức mạnh càng tăng cường Rõ ràng các cuộc đấu tranh của công nhân Quảng Nam trong những năm 1927-1930 đều có sự lãnh đạo của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, sự vận động, giúp đỡ của hội viên các hội ái hữu, công hội, tuy mức độ chi phối lãnh đạo ở mỗi thời điểm là không giống nhau nhưng nổi bật nhất vẫn là vai trò của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và các công hội Đó

là động lực chính thúc đẩy phong trào phát triển mạnh mẽ, các cuộc đấu tranh trở thành trường học cách mạng, rèn luyện mỗi cán bộ Đảng viên, gạn lọc, bổ sung cho phong trào những người trung kiên, sẵn sàng cống hiến cuộc sống cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp Quá trình chuyển biến nhận thức của công nhân, nông dân, trí thức… phản ánh sinh động xu thế đi lên tất yếu của phong trào, đòi hỏi phải có sự lãnh đạo của tổ chức tiên phong của giai cấp công nhân, tức Đảng Cộng sản để đáp ứng yêu cầu phát triển của lịch sử “Đầu năm 1928, cuộc hội nghị có tính chất Đại hội, có đại diện của Tổng bộ Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội dự, đại hội đã bầu ra Ban chấp hành tỉnh bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội Quảng Nam gồm: Đỗ Quang, Phan Long, Thái Thị Bôi, Nguyễn Thái, Lê Văn Hiến, Nguyễn Tường, Phan Thêm do Đỗ Quang làm bí thư” [6, tr.31] “Đến tháng 5 năm 1929, tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội đã phát triển ra một số huyện nông thôn, số lượng hội viên cả Quảng Nam, Đà Nẵng

có đến 50 đồng chí (Đà Nẵng 2 chi bộ 27 hội viên, Hội An 2 chi bộ 15 hội viên, Điện Bàn 7 hội viên, Tam Kỳ 1 hội viên) ” [16, tr.41] Tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội ra đời, hệ tư tưởng vô sản ngày càng

có sức thu hút lớp thanh niên học sinh, giáo giới yêu nước vào hoạt động cách mạng, thông qua họ mà vận động thợ thuyền, dân cày, dân nghèo thành thị

“Trong lúc phong trào cách mạng Quảng Nam đang trên đà phát triển

và hoạt động hăng say thì Tổng bộ Việt Nam thanh niên kêu gọi thành lập

Đông Dương Cộng sản Đảng, giữa năm 1929 Tổng bộ Tân Việt cách mạng đã chủ trương cải tổ Đảng Tân Việt thành Đông Dương Cộng sản liên đoàn” [62, tr.37] Trước ảnh hưởng của Đông Dương Cộng sản Đảng, Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội đã quyết định cải tổ bộ phận còn lại của Hội, chủ yếu ở Nam Kỳ thành An Nam Cộng sản Đảng, tại Trung Kỳ, Tân Việt cách mạng Đảng cũng họp hội nghị thành lập Đông Dương Cộng sản liên đoàn Cả 3 tổ chức cộng sản đều nhận mình là Đảng chân chính của giai cấp công nhân, đều ra sức đi vào xí nghiệp để vận động công nhân, đều tìm cách tranh thủ sự thừa nhận của Quốc tế cộng sản Trong khi tuyên truyền cách mạng, kết nạp Đảng viên, vận động quần chúng, ba tổ chức cộng sản ấy

đã không tránh khỏi công kích lẫn nhau và tranh giành ảnh hưởng trong quần chúng, lúc này đây phong trào cách mạng của quần chúng công nông ngày càng phát triển, đòi hỏi phải có một sự lãnh đạo thống nhất Được sự tin tưởng của Quốc tế Cộng sản, đầu năm 1930 đồng chí Nguyễn Ái Quốc thay mặt Quốc tế Cộng sản về Hương Cảng- Trung Quốc trực tiếp chủ trì hội nghị hợp nhất 3 tổ chức cộng sản trên [48, 67] Tin vui ấy bay về Quảng Nam- Đà Nẵng, làm cho những người cộng sản, thợ thuyền, dân cày và quần chúng lao khổ hết sức hoan hỉ Ngày 28 tháng 3 năm 1930, Ban chấp hành lâm thời Tỉnh

đã ra thông cáo cho nhân dân toàn tỉnh biết về việc Đảng bộ được thành lập Ban chấp hành tỉnh uỷ lâm thời do đồng chí Phan Văn Định làm bí thư, đồng chí Phạm Thâm làm phó bí thư và một số đồng chí được chỉ định bổ sung vào Ban chấp hành, về sau lại được xứ uỷ tăng cường thêm cán bộ tạo điều kiện

mở rộng của Đảng tận các vùng nông thôn Đảng bộ tỉnh thành lập đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân trong tỉnh, chấm dứt thời kỳ khủng hoảng về đường lối, về lãnh đạo và sớm đi vào trào lưu cách mạng vô sản của thời đại

Sau khi được thành lập, các chi bộ Đảng trên địa bàn tỉnh nhà nhanh chóng được thành lập, tạo thành một hệ thống thống nhất từ tỉnh tới cơ sở, cụ

thể như sau:

“Tại Điện Bàn: Đến tháng 9/1930 tổ chức Đảng nơi đây đã phát triển thành 5 chi bộ khác nhau: Như chi bộ Bất Nhị, Cẫm Lậu, Hà Mật, Thanh Chiêm- Đông Yên, Hà Thanh- Bích Trâm- La Thọ, với số lượng 22 đảng viên” [16, tr.52]

“Ở Duy Xuyên trên chiếc thuyền đậu trên sông Bà Rén, chi bộ Đảng Tân Mỹ Đông được thành lập gồm 4 đảng viên, đồng chí Lê Tuất được cử làm bí thư chi bộ Đến đầu tháng 10-1930, Duy Xuyên đã có 5 chi bộ là Tân

Mỹ Đông, Mã Châu, Đông Yên, Trà Kiệu, Thi Lai với 29 đảng viên, các tổ chức nông hội và cứu tế đỏ của Đảng phát triển rất mạnh và bí mật Phong trào quần chúng của nhân dân Duy Xuyên được xem là mạnh và điển hình trong toàn tỉnh” [12, tr.41]

“Ở Quế Sơn: Chi bộ Đảng ghép giữa Phú Trạch- Phương Trì- Hoà Mỹ

do đồng chí Đoàn Xuân Trinh làm bí thư chi bộ, trong năm 1930, Quế Sơn đã

có 2 chi bộ Đảng, 11 Đảng viên và một số tổ Nông hội đỏ do Đảng viên tuyên truyền tổ chức

Ở Tam Kỳ: Đã thành lập được chi bộ Đảng gồm 3 đảng viên do đồng chí Tư Định làm bí thư, cuối năm 1930 số lượng Đảng viên ở Tam Kỳ lên tới

Như vậy, trong một thời gian ngắn, Đảng bộ Quảng Nam đã có Tỉnh

uỷ, Thị uỷ và các tổ chức cơ sở Đảng ở nhiều phủ, huyện với 17 chi bộ, 90 đảng viên và hàng trăm quần chúng được kết nạp vào các tổ chức công hội, nông hội, cứu tế đỏ, phụ nữ… dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, phong trào Cách mạng của nhân dân Quảng Nam đã phát triển mạnh mẽ, nhanh chóng

rộng rãi và vững chắc Có thể nói, “ngày 28 tháng 3 năm 1930 - ngày chính thức thành lập Đảng bộ tỉnh là cái mốc lịch sử mở ra một thời kỳ mới chuyển hẳn phong trào cách mạng của tỉnh Quảng Nam sang một giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ, tiến lên chủ nghĩa xã hội dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân và Đảng tiền phong của nó” [27, tr.53]

1.3 Phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam trong những năm 1930-1931

Nửa đầu năm 1930 sang đầu năm 1931 từ Quảng Nam đến Bình Thuận đều hình thành được hệ thống Đảng bộ Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Quảng Nam, trên đà phát triển của phong trào đấu tranh trong tỉnh, các tổ chức quần chúng phát triển mạnh, quần chúng cách mạng lên đến hàng chục ngàn người, tổ chức cơ sở Đảng Cộng sản được củng cố và phát triển rộng khắp các phủ, huyện, và được tôi luyện qua quá trình lãnh đạo quần chúng đấu tranh

Sau khi được thành lập dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng bộ Quảng Nam, hoạt động nổi bật của Đảng bộ tỉnh là tuyên truyền, hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng Cộng sản Việt Nam nhân ngày quốc tế lao động 1 tháng 5 năm

1930, dấy lên một làn sóng đấu tranh dân tộc và dân chủ mạnh mẽ, “từ thành thị như Hội An đến nông thôn như Duy Xuyên, Điện Bàn, Đại Lộc, Quế Sơn, Thăng Bình đều tổ chức treo cờ Đảng và rải truyền đơn ở những nơi đông người, những khẩu hiệu chung như đánh đổ đế quốc Pháp và Nam triều phong kiến; giảm sưu, giảm thuế; hưởng ứng phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh” [40,

tr.34] Lần đầu tiên cờ đỏ búa liềm xuất hiện, báo hiệu một bước ngoặt lịch sử

trong phong trào cách mạng của nhân dân Quảng Nam Hưởng ứng phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, dưới sự lãnh đạo của đảng bộ Quảng Nam, phong trào cách mạng trên địa bàn cũng vì thế phát triển Đi đôi với công tác tuyên truyền, Đảng bộ đã tổ chức các hội quần chúng, mở rộng diện tập hợp lực lượng cách mạng, các Công hội, Nông hội, cứu tế được chuyển thành các

Công hội đỏ, Nông hội đỏ, Cứu tế đỏ và lựa chọn thêm những người giác ngộ

để phát triển hội viên, tiêu biểu ở Hội An, Đại Lộc, Điện Bàn, Duy Xuyên Tuy nhiên, sau khi thực dân Pháp đàn áp phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, chính quyền thực dân tại Quảng Nam đã triệt để thực hiện chính sách khủng

bố trắng, ráo riết truy bắt những người cách mạng và quần chúng yêu nước làm cho hoạt động của các cơ sở Đảng trên địa bàn tỉnh gặp thêm nhiều khó khăn và trở ngại Nhiều Công hội, Nông hội, tổ chức Đảng và Đảng bộ bị phá

vỡ, các hình thức tra tấn dã man được thi thố công khai như bắt mang gông tạ, quỳ trên sạn, đánh bằng roi mây trói, cùm tréo, cùm ngựa… ở các nhà lao chật ních tù chính trị, gần một nửa tổng số là đảng viên, số còn lại là hội viên các đoàn thể và quần chúng cách mạng Tuy nhiên, chính lúc các Đảng viên kiên trung nhất của Tỉnh uỷ bị bắt và bị giam ở nhà lao Hội An, đây cũng chính là điều kiện để những người con ưu tú đất Quảng có thêm thời gian nghiên cứu và biên soạn tài liệu huấn luyện Chi bộ Đảng ở đây đã thể hiện những quan điểm đúng với lập trường của tầng lớp trí thức, phê phán tình trạng thiếu nhận thức trong chi bộ Đảng khiến cho trình độ trí thức của Đảng kém dẫn tới công tác tuyên truyền, huấn luyện cũng theo đó mà thiệt thòi, phê phán lối đấu tranh bạo động thái quá làm cho quần chúng sinh ra tư tưởng hiếu sát, mất hẳn tính chất quần chúng Đối với địa chủ, phong kiến tài liệu của chi bộ cũng đã lưu ý bộ phận phú nông vẫn có tính chất cách mạng, vì đang bị mấy lần áp bức

về kinh tế, chính trị, nên dễ thu hút vào cuộc đấu tranh của nhân dân

Mặc dù trong giai đoạn đầu tiên, Đảng bộ Quảng Nam phải trải qua nhiều thiệt hại trước sự đàn áp, truy kích của thực dân Pháp, nhưng ảnh hưởng Đảng đã ăn sâu bắt rễ trong quần chúng công nông, dân nghèo thành thị, chính vì vậy những người có tinh thần yêu nước, được cảm tình Đảng đã tìm mọi cách liên kết nhằm gây dựng lại cơ sở Trường hợp nhóm thanh niên cách mạng làng An Hoà huyện Tam Kỳ là một điển hình Nhóm thanh niên này không bị bắt trong phong trào cách mạng 1930-1931 đã tự duy trì hoạt

động và chuyển lên thành tổ cứu tế đỏ hoạt động theo điều lệ và chánh cương của Đảng Tổ chức cứu tế đỏ này còn giúp các xã lân cận lập thêm 14 tổ cứu

tế đỏ thu hút trên 70 hội viên Một số hội viên vận động được một số cuộc đấu tranh của nhân dân làm đường sắt Tam Kỳ, có cuộc thu hút đến 500 công nhân tham gia, và đã cử người vào Quảng Ngãi tìm tổ chức Đảng nhờ thế được kết nạp và chuyển thành chi bộ Đảng vào cuối năm 1932 Đây là chi bộ đầu tiên sau thời kỳ 1930-1931 Sang năm 1931, ở Hội An những anh em còn lại dù bị mật thám theo dõi, vẫn tuyên truyền giác ngộ cách mạng cho một số quần chúng ở thị xã và khu vực huyện Điện Bàn, đồng thời tìm cách liên hệ với cơ sở Sài Gòn để tìm tổ chức Đảng Các tổ chức trên mới thành lập thì ngay lập tức bị thực dân đàn áp và bị vỡ Sau đổ vỡ của Đảng bộ Tỉnh, tuy một số nơi hoạt động xây dựng lại phong trào, nhưng nhìn chung, phong trào toàn tỉnh thời kỳ này tạm lắng xuống

Trong tù, sau thời gian ổn định tư tưởng cho nhau, anh chị em tù chính trị trong nhà lao tỉnh đã dấy lên một làn sóng đấu tranh quyết liệt đòi phải cải thiện chế độ khắc nghiệt của nhà tù đế quốc: tù bị cùm cả ngày lẫn đêm, không có nước sinh hoạt tối thiểu… Đấu tranh để nuôi dưỡng tinh thần cách mạng cho nhau, xua tan không khí khủng bố của kẻ thù và xây dựng cho quần chúng bên ngoài nhà lao niềm tin tưởng vào đấu tranh cách mạng, người vào

tù vẫn hoạt động, vẫn đấu tranh… Các cuộc đấu tranh của những người cộng sản trong nhà lao tỉnh đã có tiếng vang lớn để lại trong quần chúng nhiều ấn tượng tốt đẹp về Đảng và làm cho số tù kinh tế, binh lính gác lao phải kính

nể Trong nhà tù đế quốc, người cộng sản vẫn giữ vững niềm tin vào tương lai, vào quần chúng, vào sự tất thắng của Chủ nghĩa Cộng sản, vẫn tiếp tục hoạt động cách mạng, tiếp tục đấu tranh đem lại quyền lợi chung cho những

tù nhân, đưa lại tia sáng cho cuộc sống tối tăm đau khổ và biến nhà tù thành trường học rèn luyện phẩm chất chiến sĩ Cộng sản

Như vậy, ngay sau khi thành lập, chi bộ Đảng Quảng Nam đã bị thực dân Pháp truy kích, dù có tinh thần và quyết tâm của toàn dân, toàn quân nhưng vì chưa có kinh nghiệm nên chi bộ Quảng Nam đã gặp nhiều khó khăn trong những ngày đầu tiên Tuy vậy, phong trào cách mạng 1930-1931 ở Quảng Nam vẫn để lại dấu ấn đậm nét trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng của nhân dân Quảng Nam Dưới ngọn cờ vẻ vang của Đảng, sức mạnh truyền thống của các phong trào yêu nước trước đây tưởng chừng như bị vùi dập trong máu lửa, đã được thổi bùng và nhân lên thành lực lượng cách mạng to lớn Lực lượng đó trong trận thử sức đầu tiên với quân thù tuy có bị tổn thất, vẫn hun đúc nên những nhân tố cơ bản, quyết định thắng lợi cho những phong trào đấu tranh rộng lớn, phong phú hơn, quyết liệt hơn trong những năm về sau của Quảng Nam Phong trào trong giai đoạn này đã khẳng định năng lực lãnh đạo

và quyền lãnh đạo cách mạng của giai cấp công nhân thông qua đội tiên phong

là Đảng Cộng sản, chi bộ Đảng ở địa phương, thời kỳ 1930-1931 đánh dấu sự trưởng thành của một lực lượng lớn mới hình thành, đội ngũ công nông liên minh dưới sự lãnh đạo của Đảng, của giai cấp công nhân, đây là thời kỳ công nhân và nông dân sát cánh và trực tiếp đương đầu với kẻ thù giai cấp, kẻ thù dân tộc… một cuộc thử thách toàn diện, đầu tiên

1.4 Phong trào cách mạng ở Quảng Nam trong những năm

1932-1935

Sau phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, thực dân Pháp không còn chủ quan như trước nữa, điều này minh chứng bằng hàng loạt những chính sách

khủng bố trắng bắt bớ người dân vô tội, truy lùng cộng sản ráo riết đã gây nên

những tổn thất nặng nề cho các cơ sở cách mạng trên toàn quốc Quảng Nam cũng không nằm ngoài những tầm ngắm của thực dân Pháp, đầu năm 1932 tỉnh uỷ lâm thời Quảng Nam sau vô số những nổ lực đã được thành lập lại Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh uỷ, các cơ sở Đảng, các tổ chức quần chúng cách mạng ở một số nơi như Tam Kỳ, Điện Bàn, Duy Xuyên… được củng cố và

bắt đầu một thời kỳ mới Cũng vào thời kỳ này, số tù chính trị án nhẹ, số trốn thoát trên đường đi đày, số bị trục xuất ở Nam Kỳ đều lần lượt trở về Ngay sau khi ra tù hoạt động của các đồng chí cộng sản đã gây ảnh hưởng tốt đối với phong trào, địa phương nào có nhiều chính trị phạm ở đó phong trào nhanh chóng phát triển, Sở mật thám Trung Kỳ đã phải thừa nhận: “một trong những nguyên nhân gây ra các cuộc đấu tranh liên tiếp của công nhân là do có nhiều chính trị phạm được thả tự do và bị quản thúc ở Đà Nẵng” [39, tr.73] Nhiệm vụ chủ yếu của giai đoạn 1932-1935 là đấu tranh khôi phục phong trào, xây dựng lại hệ thống tổ chức Đảng và các hội quần chúng, đấu tranh chống những khuynh hướng chính trị đối lập và phản động… Trên tinh thần

đó tới giữa năm 1933, tỉnh uỷ lâm thời Quảng Nam hoạt động trở lại, ở nông thôn nhiều tổ chức biến tướng hoạt động hợp pháp như các hội cấy gặt, trợ tang… được thành lập và trở thành lá chắn cho hoạt động bí mật của Đảng Ở thành phố nhờ tiếp xúc của các đồng chí vừa mới ra tù, cùng với số đồng chí còn lại cho nên phong trào được khôi phục dần Những hoạt động có tính chất cứu trợ lẫn nhau giữa những người được trả tự do và những đồng chí còn bị giam thực chất đây cũng là một hình thức mở rộng phạm vi hoạt động, lợi dụng điều kiện để bàn bạc, tăng cường quan hệ công tác của các chiến sĩ cộng sản Nhiều các hoạt động tiếp xúc giúp đỡ lẫn nhau đã nung nấu tinh thần, nâng cao trách nhiệm và nhiệt tình đối với cách mạng ở mỗi người Điều này

đã buộc giới cầm quyền của thực dân Pháp phải thừa nhận rằng: “đây là thời

kỳ những người lao động ở Đông Dương đã có ý thức về sức mạnh của họ, họ gia nhập các hội bí mật” [39, tr.74] Trong thời gian 1932-1933, Quảng Nam liên tiếp mất mùa, nhưng chính quyền thực dân vẫn ráo riết thực hiện thu các loại thuế vô lý như thuế thân, thuế chợ, thuế đò, thuế muối… Chính nguyên nhân này đã chi phối tới khẩu hiệu đấu tranh của nhân dân Quảng Nam, nhân dân thiên về giải quyết những vấn đề kinh tế trong thời điểm lúc bấy giờ Tuy nhiên, dưới sự đàn áp dã man của kẻ thù, số lượng Đảng viên bị bắt giam

ngày một tăng lên và cuối năm 1935 Đảng bộ Quảng Nam đã buộc phải giải tán, mất liên lạc với Trung ương [8, tr.53]

Vượt qua giới hạn của cuộc đấu tranh đòi quyền lợi kinh tế, nhiều cuộc đấu tranh chính trị, với hình thức rải truyền đơn vào dịp kỷ niệm ngày thành lập Đảng, kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga được tổ chức tại Đà Nẵng, Hội An, Tam Kỳ, Quế Sơn và một số địa phương khác Thời kỳ 1932-

1935 tuy ngắn ngủi nhưng kết quả mang lại có ý nghĩa to lớn Phong trào khẳng định thành quả của cao trào cách mạng 1930-1931, ra đời trong hoàn cảnh ngặt nghèo trước sự khủng bố tàn bạo của kẻ thù, sự đe doạ của chính quyền sở tại và trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, mất mùa, đói kém, thiếu

sự lãnh đạo công khai trực tiếp của Đảng… tưởng rằng không đứng vững nhưng phong trào cách mạng Quảng Nam vẫn có bước đi lên rõ rệt

1.5 Quảng Nam trong cuộc vận động dân chủ (1936-1939)

Cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933 đã để lại hậu quả nghiêm trọng, quần chúng lao động ở nước ta trở thành lực lượng để chính quyền thực dân

và đế quốc áp dụng các chính sách khai thác bóc lột sức lao động và tài nguyên thiên nhiên hòng có thể hàn gắn vết thương chiến tranh ở các nước chính quốc “Cùng với các chính sách sưu, thuế vô lý đã làm đẩy mâu thuẫn

dân tộc và mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt hơn, tức nước vỡ bờ quần

chúng nhân dân, đặc biệt là giai cấp công nhân trên địa bàn tỉnh đã thực hiện nhiều cuộc biểu tình đòi tăng lương, giảm giờ làm…nhưng hết thảy đều bị chính quyền thực dân đàn áp” [48, tr.45] Cuối năm 1935, Đảng bộ tỉnh Quảng Nam- Đà Nẵng bị mật thám Pháp đánh phá, ban Tỉnh uỷ lâm thời bị bắt, cơ sở Đảng bị vỡ nặng Trong lúc này, ở chính quốc có nhiều chuyển biến về mặt chính trị Mọi tầng lớp nhân dân đều đặt niềm tin, hy vọng vào một sự đổi mới, nhất là từ khi mặt trận Bình dân Pháp được thành lập (1-1936) và Chính phủ phái tả lên cầm quyền tại Pháp (6-1936)

Trước tình hình đó, Trung ương Đảng chủ trương phát triển các đoàn

thể quần chúng, phát động phong trào đòi các quyền dân sinh, dân chủ Tỉnh uỷ Quảng Nam đã quyết định thành lập các hội ái hữu, tiếp tục đấu tranh lập nghiệp đoàn, mở rộng hoạt động của các hội quần chúng Từ cuối 1936, sau khi lệnh ân xá được thi hành, một lực lượng tù chính trị được bãi nại, lực lượng cách mạng được bổ sung thêm [9, tr.21] Những cán bộ, hội viên, quần chúng được tôi luyện qua thử thách của lao tù, có trình độ chính trị, văn hoá, giàu kinh nghiệm hoạt động quần chúng… trở về địa phương khơi lên luồng gió mới trong phong trào cách mạng Công tác tuyên truyền vận động được đẩy mạnh hơn dưới hình thức mới là thành lập các đại lý sách báo, hiệu thuốc song song với các tủ sách, nhóm đọc sách, báo tiến bộ Những bài viết của các đồng chí mới ra tù trở thành tài liệu quý mang tính thực tiễn để tuyên truyền chủ nghĩa Mác- Lê nin và tinh thần cách mạng cho những người yêu nước kế cận

Trong lúc này, các cơ sở Đảng ở hầu hết các địa phương dần dần được củng cố, phục hồi Nét mới của phong trào công nhân thời kỳ này là có một

số chi bộ công nhân đã được củng cố, xây dựng mới và hoạt động hiệu quả như chi bộ Quảng Hoà Mỹ, chi bộ ở Hội An, điều này chứng tỏ phong trào đang có những bước chuyển tích cực, phong trào từ đây có sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng đến từng bộ phận, từng cơ sở, thể hiện bước trưởng thành về mặt tổ chức của đội ngũ công nhân nói riêng Nắm bắt được một số điều kiện cho phép có lợi, Đảng Cộng sản Đông Dương và chi bộ Đảng trên địa bàn Quảng Nam đã phát động phong trào đấu tranh nửa hợp pháp và hợp pháp trong thời kỳ Mặt trận dân chủ Các phong trào quần chúng được phát động rộng rãi, từ nửa cuối 1936 Đảng đã phát động phong trào lấy chữ ký viết dân nguyện trình lên chính quyền tạo nên một khí thế sôi nổi trong cả tỉnh

“Những cuộc mít tinh công khai, những bản dân nguyện trong đó trình bày những yêu cầu cụ thể, những đòi hỏi thiết thực, đòi trả quyền người dân cho

tù chính trị phạm, đòi mởi rộng các ngành hành chính và thương mại, đòi giải quyết nạn thất nghiệp cho thanh niên, đồng bào dân tộc ở Phước Sơn nhờ

người viết đơn kêu kiện, đây là một nét mới của phong trào đấu tranh ở miền núi, là kết quả của quá trình vận động quần chúng đầy sáng tạo của Đảng, kết quả của quá trình nhận thức tự giác của quần chúng” [59, tr.74] Đảng bộ Quảng Nam- Đà Nẵng còn thực hiện vận động tham gia tranh cử vào viện Dân biểu Trung Kỳ và cuộc vận động đấu tranh thắng lợi chống thực dân Pháp tăng thuế trong năm 1938, đòi miễn thuế cho dân nghèo, giảm thuế môn bài cho tiểu thương, tiểu chủ và xoá nợ, bỏ hẳn thuế điền thổ cho nông dân những vùng bị thiên tai Trên địa bàn tỉnh, nông dân làng Bình An, Tiên Phước chống chủ đồn điền cướp đất, chống lý hương tham nhũng kéo dài trong hai năm 1938-1939 Trong số những điều kiện chuẩn bị cần thiết của Đảng bộ Quảng Nam cho thời kỳ vận động của cách mạng Tháng Tám, chúng

ta không thể quên được ý nghĩa của các cuộc đấu tranh nửa hợp pháp và hợp pháp trên, đỉnh điểm là phong trào Đông Dương đại hội là sự chuẩn bị đầy đủ cho cuộc xuống đường biểu dương lực lượng để đón và trao kiến nghị cho đặc phái viên G Gôđa của chính phủ Mặt trận bình dân Pháp lúc bấy giờ Tháng

2-1937 một cuộc đón rước toàn quyền Gôđa diễn ra đông đúc trên đường phố

Đà Nẵng và đã thu hút được những đại biểu của công nhân lao động Hội An, gồm thợ mộc, thợ nề Cuộc mít tinh của gần 2000 đảng viên và quần chúng cách mạng do phủ Tam Kỳ tổ chức ngày 14-7-1939 Tại Duy Xuyên, được tin

Gô đa và công sứ tới thăm đập Vĩnh Trinh vào ngày 1-3-1937, thợ dệt Thi Lại cùng với nhân dân quanh vùng tập trung đội ngũ đông với hơn 4000 người sẵn sàng cuộc tiếp đón, trao kiến nghị

“Hoảng sợ trước cuộc tập hợp lực lượng như vậy, buộc giới cầm quyền sở tại phải huỷ bỏ kế hoạch thăm quan trên, biết được tin đó nhân dân Duy Xuyên đã nhanh chóng thảo một bức điện ngõ gửi cho ông Gô đa với những nội dung sau:

+ Yêu sách của thợ dệt, thợ may: Áp dụng các luật lệ xã hội, luật nghiệp đoàn

+ Yêu sách của nông dân: Bỏ thuế thân, có biện pháp chống lại sự áp bức của quan lại

+ Yêu sách của toàn thể nhân dân phủ Duy Xuyên: Phản đối những sự đóng góp bắt buộc để chi vào việc xây dựng phủ đường, xây dựng một nhà thương, ban hành chế độ tự do dân chủ

+ Yêu sách của các chủ khung dệt: Tự do tổ chức các lớp hợp tác xã đúng theo chỉ thị mới

+ Yêu sách của thợ cắt tóc: Bãi bỏ thuế môn bài [39, tr.85]

Những yêu sách trên đây đã được gửi đến chính quyền và bước đầu được xem xét giải quyết ở những mức độ nhất định

Thể hiện rõ nét nhất của phong trào trong tỉnh thời gian này là các cuộc vận động chính trị và đấu tranh quần chúng do Đảng bộ Quảng Nam lãnh đạo Tháng 3-1937, cuộc vận động bầu cử dân biểu khoá III vào Viện dân biểu Trung Kỳ được thực hiện, Quảng Nam được chia thành 5 hạt, bầu cử

5 đại biểu Phái 1884 muốn lợi dụng anh em chính trị phạm có uy tín trong nhân dân, vận động bầu cho danh sách của chúng, ta cũng chủ trương lợi dụng lại chúng nhận cho ta một ứng cử viên là Phan Thanh và buộc chúng phải bỏ những ứng cử viên của chúng đã bị nhân dân ta oán ghét” [9, tr.75] Đối với danh sách ứng cử viên của chúng, chủ trương của ta là không đả đảo người nào nhưng tuyên bố không bỏ phiếu cho những người xấu, mặt khác còn tuyên truyền lôi kéo một số có cảm tình với ta Trong cuộc vận động tranh cử này, Phan Thanh ứng cử Đại Lộc đã trúng cử với số phiếu áp đảo, với thắng lợi rực rõ trên mặt trận chính trị này của Phan Thanh đã tạo cơ sở cho đà thắng lợi của lực lượng cách mạng tại phiên họp lần thứ nhất của Viện dân biểu tháng 11-1937 Thắng lợi đó là việc đưa ra một chương trình có nhiều điều khoản tiến bộ hợp với nguyện vọng của nhân dân và bầu ra một số

uỷ viên tiến bộ làm những chức vụ quan trọng trong viện Trong phiên họp ngày 6-9-1938 đã bác bỏ dự án thuế do chính phủ đưa ra nhằm tăng thêm 1

triệu đồng, bóc lột nặng hơn các tầng lớp nhân dân, nhất là nông dân bị tăng

cả thuế đinh thuế điền thổ và các thứ thuế gián tiếp khác Sau khi Phan Thanh chết, cuộc vận động bầu cử Đặng Thai Mai gặp nhiều khó khăn (Đặng Thai Mai là người tỉnh khác) nhưng cuối cùng thắng lợi cũng thuộc về nhân dân Hai lần bầu cử đã giúp công khai giáo dục chính trị và tập dượt cho quần chúng đấu tranh với bọn phản động trong tỉnh, mặt khác qua 2 cuộc bầu cử ta thấy sự tin tưởng của nhân dân với Đảng rất cao, nhân dân đã nghe theo Đảng

để ủng hộ cho một ứng cử viên không phải người trong tỉnh giành được thắng lợi nổi bật Đi đôi với các cuộc vận động chính trị kể trên, Đảng bộ chủ trương vận động cải cách xã hội, sửa đổi những tệ tục ở nông thôn, vì những

tệ tục này đã gây nhiều thiệt hại phiền nhiễu cho nhân dân Ta vận động bằng nhiều cách như viết bài hô hào trên báo chí, các đồng chí của ta đã đi tuyên truyền vận động trong nhân dân, khuyến khích các cụ lão thành, các ông cách mạng cũ đứng ra làm Trong các phủ, huyện làm đơn mạnh nhất là Tam Kỳ,

có 180 đơn với rất nhiều chữ ký khác nhau, nhiều lý trưởng cùng một số chánh phó tổng ký vào đơn và đóng triện Điện Bàn, Hoà Vang làm đơn ở một số xã vùng, Quế Sơn làm 1 đơn lấy chữ ký của tổng lý, Hội An làm đơn lấy chữ ký anh em lao động trong thành phố

Nói chung ở các phủ huyện, những nơi có cơ sở Đảng những nơi chịu ảnh hưởng tuyên truyền của Đảng đều có vận động, đưa lại một số cải cách thiết thực trong việc tang khó, cưới hỏi, tế lễ, giúp đỡ lẫn nhau, dân chủ hoá

bộ máy nông thôn Ngoài ra dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Quảng Nam còn

có các cuộc đấu tranh của công nhân xưởng Staca, xưởng chè Phi-a, nhân viên sở địa chánh Hội An tất cả đều tham gia tích cực vào phong trào cách mạng chung

Nhìn lại thời kỳ 1936-1939, Đảng bộ Quảng Nam đã biết tranh thủ những điều kiện hợp pháp, thông qua việc hình thành các tổ chức biến tướng các hội quần chúng để mở rộng việc giáo dục và tập hợp lực lượng, hoặc tuỳ

từng lúc từng thời điểm kết hợp các hình thức đấu tranh với nhau Đặc biệt, Đảng bộ đã biết phối hợp cả hai mặt trận là đấu tranh trong và đấu tranh ngoài nghị trường, vừa liên minh bên trên vừa liên minh bên dưới, cô lập lực lượng phản động, tranh thủ những người tiến bộ và lưng chừng, tranh thủ cả

số quần chúng của các đảng phái cải lương để có thêm lực lượng đồng minh, miễn là có lợi cho phong trào của mặt trận dân chủ So với thời kỳ 1930-1931

và 1932-1935 thì “thời kỳ 1936-1939 có nhiều cuộc đấu tranh hơn, số người tham gia đông hơn, có nhiều cuộc biểu tình, mít tinh nổ ra với thời gian dài ngày hơn và có tính dây chuyền liên tỉnh, phối hợp nhiều lực lượng, thành phần xã hội thậm chí là có sự tham gia của bà con đồng bào dân tộc thiểu số vùng Trà My, Nam Giang” [38, tr.3] Các cuộc đấu tranh ở đồng bằng có tính

ôn hoà hơn ở miền núi, ở vùng cao đồng bào đấu tranh chủ yếu với tính chất

tự phát nhiều với các hình thức như bạo động vũ trang quyết liệt Lần đầu tiên trong lịch sử chiến đấu của tỉnh nhà, công nhân lao động sát cánh với nông dân và các lực lượng xã hội khác trong cuộc xuống đường công khai quy mô

và có tổ chức Những hoạt động hưởng ứng phong trào Đông Dương đại hội, cuộc xuống đường đón tiếp Gôđa, hai lần tham gia bầu cử dân biểu Trung Kỳ… đã tạo nên không khí sôi nổi, hào hứng trong mọi tầng lớp lao động cả tỉnh Họ tự nguyện, tự giác tham gia phong trào và cũng chính từ hành động

tự giác đó họ nhanh chóng ý thức được vị trí của mình trong đội quân cách mạng, ý thức được rõ ràng về sức mạnh đoàn kết

Bên cạnh các hoạt động của nhân dân, công nhân và các lực lượng khác thì trong giai đoạn này ở Quảng Nam còn có sự tham gia của các tổ chức Hội ái hữu, các hội biến tướng… Phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ trong thời kỳ này không chỉ dừng lại ở những yêu sách đòi cải thiện đời sống, tăng lương, giảm giờ làm, chống cúp phạt, sa thải… mà còn vạch trần bộ mặt tàn bạo của chính quyền thực dân, lên án chế độ bóc lột khắc nghiệt, sự ngược đãi, điều kiện lao động tồi tệ, tính mạng con người bị coi rẻ Vượt qua thời kỳ

khủng bố ác liệt của kẻ thù và những khó khăn do hậu quả nặng nề của cuộc khủng hoảng kinh tế… dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng bộ, các tổ chức quần chúng biến tướng, trong ba năm 1935-1937, phong trào đấu tranh của nhân dân Quảng Nam đã liên tiếp nổ ra, từ hẹp phát triển ra chiều rộng, từ thấp lên cao… phong trào đã giành được những thắng lợi quyết định trong nhiệm vụ bảo vệ những quyền dân sinh, dân chủ của công nhân lao động Trong suốt quá trình diễn biến của phong trào, thành thị đã thực sự trở thành trung tâm của phong trào Qua phong trào rộng lớn này mà một đội quân chính trị quần chúng đông đảo được hình thành Đội ngũ công nhân, lao động nhanh chóng được tập hợp, có tổ chức, sớm được trang bị bằng thực tiễn đấu tranh và trở thành nòng cốt của phong trào Thực tiễn lãnh đạo quần chúng đấu tranh những năm 1930-1939 đã để lại cho Đảng bộ những kinh nghiệm quý báu về vận dụng thích hợp các phương pháp hoạt động, về tinh thần liên kết hành động giữa các đảng bộ các tỉnh, về khai thác những khả năng cách mạng của quần chúng để đưa quần chúng vào tổ chức và từng bước hướng quần chúng đấu tranh vì mục tiêu chung do Đảng để ra Nhìn chung, Đảng bộ Quảng Nam trong giai đoạn này đã có sự phát triển nhất định so với giai đoạn trước, công tác chuẩn bị lực lượng cho tổng khởi nghĩa đã được quan tâm tới, theo thống kê số lượng Đảng viên ở trên địa bàn Quảng Nam tính tới hết năm

1939 cụ thể như sau:

Đà Nẵng Thành uỷ 3 10

Quảng Nam Tỉnh uỷ 3 Phủ uỷ 28 134

Quảng Ngãi Tỉnh uỷ 21 93

Dẫn theo số liệu của tác giả: Ngô Văn Minh (2005), “Cách mạng Tháng Tám tại các tỉnh ven biển Nam Trung Bộ”, Nxb Đà Nẵng, tr.40

Thông qua số liệu trên thấy được Quảng Nam là một trong số ít các địa phương thuộc Xứ uỷ Trung kỳ đi đầu trong công tác chuẩn bị lực lượng, bồi dưỡng cán bộ cho Đảng Với số lượng cán bộ Đảng viên trên đã lãnh đạo cuộc cuộc biểu tình, mít tinh chính trị công khai, hợp pháp diễn ra rộng lớn trên toàn tỉnh và thu được những kết quả đáng kể Những thành quả của nhân dân Quảng Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ địa phương đã đưa phong trào

có bề rộng và có khí thế mạnh với sự tham gia của nhiều thành phần, tầng lớp khác nhau trong xã hội

đã được thành lập nhanh chóng nắm lấy ngọn cờ lãnh đạo cách mạng trong toàn tỉnh, và dưới sự lãnh đạo ấy hệ thống tổ chức Đảng trên địa bàn tỉnh từng bước được gây dựng, số lượng Đảng viên ban đầu chỉ vẻn vẹn có vài đồng chí nhanh chóng được nhân lên trong thời gian ngắn Sự lớn mạnh của phong trào cách mạng cũng như sức ảnh hưởng lan toả của Đảng Cộng sản ở địa phương

đã gặp phải sự truy kích gay gắt của chính quyền thực dân phong kiến, 4 lần

bị bể vỡ với những tổn thất có lúc tưởng chừng như không thể vực dậy được nữa, nhưng với sức sống hết sức dẻo dai, với tình yêu quê hương đất nước tinh thần và quyết tâm mãnh liệt của những người con Xứ Quảng đã gây dựng lại cơ sở cách mạng lần sau mạnh hơn lần trước, tổ chức chặt chẽ hơn lần trước Như vậy, thời kỳ 1930-1935 là thời kỳ thử thách quyết liệt của Đảng bộ

tỉnh trước chiến dịch khủng bố trắng hết sức tàn khóc của địch, và đây cũng được xem là “màn ra mắt”, lần tập dượt đầu tiên của Đảng bộ Quảng Nam dưới sự lãnh đạo của Xứ uỷ và Đảng Cộng sản Đông Dương tạo cơ sở duy trì

và từng bước phát triển phong trào tiến tới cao trào vận động dân chủ sôi nổi trong thời kỳ 1936-1939

Tính tới thời điểm năm 1936-1939 đây là thời kỳ sôi nổi nhất của phong trào cách mạng ở địa phương kể từ ngày Đảng bộ ra đời Với việc tiến hành nhiều hình thức đấu tranh công khai, hợp pháp yêu cầu những mục tiêu thiết thực về dân sinh, dân chủ đã được đông đảo các tầng lớp nhân dân Quảng Nam ủng hộ, tiêu biểu là phong trào chống thuế, chống mê tín dị đoan diễn ra khá quyết liệt, thu hút nhiều thân hào, nhân sĩ, bước đầu mang lại một số kết quả thiết thực, tiêu biểu nhất là cuộc vận động tranh cử vào hội dân biểu tỉnh của chí

sĩ yêu nước Phan Thanh…những cuộc đấu tranh này đã ảnh hưởng lớn về tư tưởng chính trị trong nhân dân Thông qua các hình thức vận động cách mạng, trình độ giác ngộ cách mạng, hiểu biết và ý chí tranh đấu của nhân dân trong toàn tỉnh được nâng lên Phong trào cách mạng giai đoạn này đã để lại những bài học quý báu về xây dựng, tập hợp lực lượng, tổ chức đấu tranh trong công tác lãnh đạo cho Đảng bộ Tứ Xuyên Qua cao trào cách mạng 1936-1939 cán bộ nhân dân Quảng Nam đã được tập hợp, đoàn kết kết thành lực lượng chính trị đông đảo, lần tập dượt chính trị thứ hai này dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ địa phương có ý nghĩa bản lề chuẩn bị những điều kiện cơ bản đẩy mạnh quá trình vận động cách mạng diễn ra trên địa bàn Quảng Nam

Chương 2 QUẢNG NAM VỚI QUÁ TRÌNH CHUẨN BỊ LỰC LƢỢNG TIẾN TỚI KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN

(từ tháng 11/1939 đến tháng 3/1945) 2.1 Hoàn cảnh lịch sử

Ngày 1-9-1939, phát xít Đức tấn công Ba Lan, mở màn cuộc thanh toán lẫn nhau giữa các nước đế quốc chủ nghĩa để giành giật thị trường và thuộc địa Để đối phó với nguy cơ trên, Anh- Pháp buộc phải tuyên chiến với Đức Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, từ tháng 6-1941 trở đi, với sự tham chiến của Liên Xô, cuộc chiến tranh thế giới thứ hai chuyển sang giai đoạn mới: chiến tranh giữa một bên là bọn phát xít xâm lược Đức- Ý- Nhật và một bên là liên minh chống phát xít do Liên Xô đứng đầu Ở Pháp, Chính phủ mặt trận Bình dân bị đổ vỡ, chính phủ tư sản đã giải tán Đảng Cộng sản Pháp, rút hẹp các quyền tự do, dân chủ của nhân dân Ngay từ đầu, chiến tranh thế giới thứ hai đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến tình hình Việt Nam, chính quyền thực dân đã thi hành nhiều thủ đoạn cấm Đảng Cộng sản Đông Dương hoạt động, giải tán tất cả các hội ái hữu và các tổ chức biến tướng của quần chúng, huỷ

bỏ những thành quả mà nhân dân ta đã giành được trong thời kỳ Mặt trận bình dân Ngay sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, Bảo Đại đã ra một bản thông cáo tỏ rõ thái độ giúp đỡ đế quốc Pháp tham chiến: “bổn phận của chúng ta đã được vạch rõ rằng: chúng ta xiết chặt hàng ngũ bên cạnh nước Pháp để đem tới cho nó sự giúp đỡ của tất cả các năng lực của chúng ta trong

cuộc chiến đấu vĩ đại này”[40, tr.50] Y còn tiếp tục hưởng ứng sắc lệnh phát

xít của thực dân Pháp bằng đạo dụ cấm tất cả các cuộc hội họp tuyên truyền cộng sản ở Trung Kỳ và tịch thu các loại sách báo tiến bộ Thực hiện phát xít hoá bộ máy cai trị, thực dân Pháp tăng cường lực lượng tay sai, cho mật thám bủa giăng rình rập khắp nơi, dựng lên ở các làng nhiều điểm canh, xích hậu,