Một số phương diện của thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết abcd (y ban)

Nó vừa thể hiện hình thức vừa thể hiện sâu sắc về nội dung: “Văn chương của chị không dài dòng, không dùng nhiều chữ bởi chị cho rằng viết như thế dễ làm người đọc mệt mỏi… chị đã nhặt

Bộ giáo dục và đào tạo Tr-ờng đại học vinh

ĐOÀN THỊ KHÁNH VÂN

MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CỦA THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT ABCD (Y BAN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHệ aN - 2015

1

Bộ giáo dục và đào tạo Tr-ờng đại học vinh

ĐOÀN THỊ KHÁNH VÂN

MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CỦA THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT ABCD (Y BAN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CHUYấN NGÀNH:VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.01.21

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm tuấn vũ

NGHệ aN - 2015

1

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm trân trọng và chân thành tôi xin được bày tỏ lòng cảm

ơn sâu sắc tới Trường Đại học Vinh, Khoa Sư phạm Ngữ văn đã tạo điều kiện cho chúng tôi được tham gia học tập, nghiên cứu khoa học để nâng cao trình độ nhằm đáp ứng tốt hơn nhiệm vụ được giao

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn, biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo, các nhà khoa học đã tận tình giảng dạy và giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập cũng như trong nghiên cứu khoa học Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn TS Phạm Tuấn Vũ, người thầy đã tận tâm giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè đồng nghiệp, người thân đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu hoàn thành khóa học và luận văn

Mặc dù trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn tốt nghiệp, bản thân tôi đã nỗ lực và cố gắng, song chắc chắn không thể tránh khỏi thiếu sót Vì vậy, rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, các nhà giáo, bạn bè và đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn Tôi xin chân thành cảm ơn

Nghệ An, tháng 10 năm 2015

Tác giả

Đoàn Thị Khánh Vân

2 MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Cấu trúc luận văn 6

Chương 1.MỘT SỐ TRI THỨC LÀM CƠ SỞ ĐỂ GIẢI QUYẾT ĐỀ TÀI 7

1.1 Sơ lược về tiểu sử và văn chương của Y Ban 7

1.1.1 Sơ lược tiểu sử Y Ban 7

1.1.2 Sơ lược về văn chương của Y Ban 8

1.2 Khái niệm thế giới nghệ thuật 12

1.3 Quan niệm của Phật giáo về luân hồi và nhân quả 14

1.3.1 Quan niệm của Phật giáo về luân hồi 14

1.3.2 Quan niệm của Phật giáo về nhân quả 25

1.4 Tiểu kết chương 1 31

Chương 2 CẤU TRÚC TÁC PHẨM, THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

CỦA TIỂU THUYẾT ABCD 33

2.1 Khái niệm cấu trúc tác phẩm 33

2.2 Cấu trúc khác thường của tiểu thuyết ABCD 34

2.3 Thời gian nghệ thuật của tiểu thuyết ABCD 41

2.3.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 41

2.3.2 Sự biểu hiện thời gian trong tiểu thuyết ABCD 43

2.4 Không gian nghệ thuật của tiểu thuyết ABCD 57

2.4.1 Khái niệm không gian nghệ thuật 57

2.4.2 Sự biểu hiện không gian trong tiểu thuyết ABCD 60

2.5 Tiểu kết chương 2 74

Chương 3.NHÂN VẬT VÀ QUAN NIỆM NHÂN SINHTRONG TIỂU THUYẾT ABCD 76

3

3.1 Nhân vật của tiểu thuyết ABCD 76

3.1.1 Khái niệm nhân vật trong văn xuôi tự sự 76

3.1.2 Loại nhân vật giàu màu sắc hiện thực trong tiểu thuyết ABCD 78

3.1.3 Loại nhân vật giàu màu sắc siêu thực trong tiểu thuyết ABCD 85

3.2 Quan niệm nhân sinh trong tiểu thuyết ABCD 87

3.2.1 Tính chất khả tri và bất khả tri của đời sống 91

3.2.2 Luật nhân quả 93

3.3 Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

đã có những bước chuyển mình quan trọng, đã thực sự có nhiều thay đổi Văn xuôi Việt Nam đổi mới đề tài, cách nhìn nhận đa chiều, với nhiều góc độ, nhiều khía cạnh hơn,phong phú đa dạng hơn Văn xuôi Việt Nam

đã thực sự gặt hái được nhiều thành công, đặc biệt truyện ngắn và tiểu thuyết Hàng loạt truyện ngắn, tiểu thuyết đã ra đời, đánh dấu những phong cách sáng tác mới, với cái nhìn mới, tiến bộ hơn về cuộc sống hiện đại Sáng tác của nhiều cây bút nữ gây tiếng vang lớn, tạo nên một làn sóng mạnh mẽ của nữ quyền trong văn chương Việt Nam hiện đại, phản ánh cuộc sống, con người một cách chân thực hơn

Các nhà văn Võ Thị Hảo, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Dạ Ngân, Nguyễn Thị Ấm, Y Ban… Mỗi nhà văn có những phong cách khác nhau nhưng cùng chung mục đíchgóp phần làm cho xã hội ngày càng tươi đẹp hơn, con người tiến bộ hơn, nhân bản hơn Những nhà văn nữ đã thực sự mang được luồng sinh khí mới vào văn chương Nhà văn Y Ban đã từng nói: Những nhà văn nữ thực sự đang đóng góp cho sự tiến bộ của xã hội bằng các tác phẩm của mình Bắt đầu từ việc họ thay đổi chính mình, tiến bộ hơn, văn minh hơn Tôi muốn xã hội hãy đọc tác phẩm của những nhà văn nữ như một sự lắng nghe, một sự thấu hiểu, vì đó chính

là tiếng lòng của họ, là những khát khao tự giải phóng bản thân mình [91] Văn xuôi Việt Nam đã thực sự có chỗ đứng trong lòng bạn đọc, đặc biệt tiểu thuyết đã thực sự giúp độc giả có được một cái nhìn toàn diện, bao quát và sâu sắc hơn về cuộc sống, con người hiện đại

2 1.2 Trong số các tác giả truyện ngắn và tiểu thuyết đang được các nhà nghiên cứu phê bình và đông đảo bạn đọc chú ý có Y Ban, một trong những nhà văn nữ có tiếng hiện nay Nhà nghiên cứu phê bình Phạm Xuân

Nguyên cho rằng Y Ban “đang là tay văn đàn bà cứng hiện nay” [14, 7] Y

Ban thực sự là một hiện tượng của văn xuôi Việt Nam đương đại Tác phẩm của nhà văn nữ này xuất hiện nhiều, thu hút độc giả và các nhà nghiên cứu phê bình hiện nay Nghiên cứu văn chương của Y Ban giúp chúng ta hiểu hơn về cuộc sống, con người hiện nay, thấy được sự đóng góp của chị cho văn xuôi Việt Nam đương đại Đặc biệt gần đây Y Ban cho

ra đời của tiểu thuyết ABCD, với nhiều sự mới mẻ, cách viết táo bạo, lạ ngay tên nhan đề của tác phẩm ABCD lạ từ hình thức đến nội dung, chứa

đựng nhiều giá trị mới mẻ, biểu thị quan niệm nghệ thuật độc đáo gây

nhiều thú vị, sự tò mò cho độc giả Bởi vậy tiểu thuyết ABCD là một cuốn

tiểu thuyết đáng được nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Y Ban là một trong những nhà văn nữ của nền văn xuôi Việt Nam đương đại, là cây viết tinh tế và sắc sảo Bà là một trong những người cùng thời với những nhà văn nữ như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Thảo, Lý Lan, Trần Thùy Mai… Y Ban là cây bút đã thực sự khẳng định được phong cách riêng, nhà văn có những đóng góp cho văn xuôi Việt Nam đương đại

Đã có nhiều bài nghiên cứu phê bình về tác giả này

Bài viết Lát cắt Y Ban của Cao Minh giới thiệu khái quát cuộc đời của Y

Ban, về cá tính tác giả: “Y Ban sẵn sàng đốp vỗ mặt chẳng chút kiêng dè Những chuyện người khác không dám nói hay cố dấu đi thì qua miệng Y Ban,

nó thật mạch lạc, và thấy thật tự nhiên” [58]

Tác giả Thu Hương trong bài viết Nhà văn Y Ban và những giấc mơ về hạnh phúc đã cho rằng một yếu tố chính để tạo nên tác phẩm Y Ban chính

3

là sự trải nghiệm đời thường của chính bản thân nhà văn: “Chị nhặt nhạnh những mẩu đối thoại hay chợt nghe được, những truyền thuyết được kể lại thành cốt truyện” [47]

Trong bài Văn học dân gian trong văn xuôi đương đại Việt Nam với nhà văn Y Ban, Vũ Thị Mỹ Hạnh nhận xét: “Với nhà văn Y Ban, khi viết về đề tài

người phụ nữ là chị đang vẽ chân dung đồng giới mình Chị hóa thân vào họ, thể hiện tâm hồn gương mặt họ bằng cái nhìn chân thật nhất” [34]

Bình Lê với bài viết Y Ban người đàn bà nảy lửa in trên báo An Ninh thế giới đã xem Y Ban là người nảy lửa, rất đỗi đàn bà ngay trong sự tổng hợp

của nhiều sắc thái cá tính đối lập nhau: “Người đàn bà rất đỗi đàn bà trong cái quyết liệt, sắc sảo, thông minh, trong cái chao chát, đanh đá và chua ngoa và trong cả cái mong manh yếu mềm trong những lúc vấp váp…” [53]

Nguyễn Thị Thu Hà khi đọc Xuân từ chiều, cuốn tiểu thuyết mới nhất

của Y Ban đã đề cập đến cách tân nghệ thuật nổi bật của tác phẩm là lối viết triền miên, không xuống dòng và hiệu quả của nó là mang lại cho người đọc: “Một tiểu thuyết dài hơn hai trăm năm mươi trang tận những dòng cuối cùng mới thấy đấu xuống hàng để kết thúc tiểu thuyết Nhà văn

Y Ban đã để cho những con chữ nhảy những vũ điệu của ngôn từ trên từng trang giấy Cả tiểu thuyết giống như một câu chuyện dài hơi mà nhà văn kể mãi vẫn chưa đến hồi kết” [32, 21]

Thủy Chi trong bài Nhà văn Y Ban và hành trình của tờ tiền giả đã xác định phong cách viết của Y Ban là viết theo xu hướng hiện đại Nó vừa

thể hiện hình thức vừa thể hiện sâu sắc về nội dung: “Văn chương của chị không dài dòng, không dùng nhiều chữ bởi chị cho rằng viết như thế dễ làm người đọc mệt mỏi… chị đã nhặt nhạnh những chi tiết cho tác phẩm của mình từ trong cuộc sống hàng ngày trong lúc đi làm, lúc đưa con đi học, khi đi chợ” [26, 2]

Trên báo Văn nghệ, Xuân Cang trong bài Y Ban và những thân phận đàn bà đã nhận xét Y Ban là người phụ nữ viết văn “đầy nhạy cảm, chị

cảm nhận được những biến thái tế vi trong tâm hồn con người, thậm chí chị còn cảm nhận được những việc bằng nhiều giác quan” [25]

Dương Bình Nguyên - nhà văn, nhà nghiên cứu trẻ khi viết về văn chương của các cây bút nữ trong văn học Việt Nam đương đại đã đề cập đến

Y Ban và tác phẩm của chị như minh chứng tiêu biểu nhất cho cái gọi là “chủ nghĩa đàn bà: Đàn bà viết văn như Y Ban, cả sáng tác từ truện ngắn đầu tiên

Bức thư gửi mẹ Âu Cơ đến cuốn tiểu thuyết mới nhất Xuân từ chiều, vẫn là

chuyện đàn bà yêu, ghen, giường chiếu, sinh nở, nuôi nấng con cái, chê trách đàn ông, mạnh mẽ như sư tử nhưng cũng lại yếu mềm như rong biển” [ 68] Năm 2009, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Bích (Đại học Vinh) đã tìm hiểu, nghiên cứu về tác giả Y Ban

Luận văn thạc sĩ của Vũ Thu Phương - Đại học khoa học xã hội &

Nhân văn về Đặc điểm của văn xuôi Y Ban phần nào thấy được nội dung

lẫn phong cách sáng tác của nhà văn Y Ban trong văn xuôi

Trên báo An ninh thế giới, ra số 80, tháng 9/2014- Thiên Kim với bài viết Y Ban bây giờ không phải là một con thiêu thân nữa, một sự bất ngờ,

kì lạ khi chị bộc lộ: “Trong kí ức của tôi, Y Ban là người đàn bà mạnh mẽ, thức thời, thậm chí là đầu gấu bởi khẩu khí lúc nào cũng đầy ngang tàng và bất cần đời Chị là một trong những nhà văn nữ chắc tay bút vì năm nào

5 cũng có sách xuất bản dù trăm dâu đổ về tằm đầy những lo toan cho công việc, cuộc sống, gia đình Gặp Y Ban trong một buổi chiều muộn sau giờ tan sở, chị tự bóc tách về cuộc đời mình bằng một cuộc đối thoại cởi mở và

bằng sự lí giải qua một cuốn sách vừa in ráo mực ABCD Trong tôi bỗng

dâng lên một cảm giác lạ lùng về đổi thay chóng mặt của người đàn bà mang tên Y Ban trước sự mong manh của đời sống, về sự được mất ở đời,

về những giấc mơ và sự ấm áp của tình mẫu tử”

Nhật Huy trong cuộc đối thoại trên báo Tin tức ra ngày 31/12/2014 với bài viết Nhà Văn Y Ban ABCD và câu chuyện từ giấc mơ có thật - “Trong cuốn sách mới ABCD, người ta không thấy một Y Ban góc cạnh đến cay

nghiệt như những cuốn sách trước đây, mà gặp một Y Ban đầy triết lí, chiêm nghiệm, thậm chí nhẹ nhàng, sâu lắng”

Hoàng Thu Phố trên An ninh Thủ Đô với bài viết ABCD với Y Ban, sự

ra đời của ABCD là “cuộc vật lộn với chữ” của Y Ban

Kiều Hương trên Cảnh sát toàn cầu cuối tuần, có viết: “Y Ban là nhà

văn rất giỏi trong việc nhặt nhạnh, đưa những câu chuyện đời thường nóng hổi, vừa diễn ra vào tác phẩm của mình”.[48]

Bên cạnh đó còn rất nhiều các bài giảng phỏng vấn về Y Ban rải rác các

báo: Nhà văn Y Ban và đàn bà xấu (Sài Gòn tiếp thị Nguyệt san), Y Ban: Cái nhân tình không ai bán cả (Vnexpress), Y Ban: Hãy lắng nghe tác phẩm của các nhà văn nữ (Vnexpress), Y Ban: Muốn bị đập một cái vào mặt (Việt báo.com), Đối thoại Y Ban của Nguyễn Khắc Phục (Dep.com.vn)…

Nhìn chung các bài viết về chân dung nhà văn đều chỉ ra những nét khái quát nhất trong con người Y Ban như tính cách táo bạo, mãnh liệt, bộc bạch, nhiều trải nghiệm… Tất cả những tài liệu, tài liệu ấy đã cung cấp, giúp ích cho chúng tôi rất nhiều trong việc tìm hiểu, nghiên cứu, triển khai đề tài

6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1.Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là làm rõ một số phương diện của

thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết ABCD và đánh giá chúng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích trên, luận văn có các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Làm rõ cấu trúc của tiểu thuyết ABCD, thời gian và không gian nghệ

thuật của tác phẩm, lý giải giá trị nghệ thuật của các yếu tố đó

- Chỉ ra được những đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết này

- Khái quát quan niệm về cuộc đời và con người được bộc lộ trong tác phẩm này

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu dùng các phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

5 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu một số phương diện của thế giới nghệ thuật thể

hiện ở Cấu trúc, nhân vật, quan niệm nhân sinh trong tiểu thuyết ABCD của

tác giả Y Ban.Văn bản tác phẩm do Nxb Trẻ ấn hành năm 2014

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn có ba

chương:

Chương 1: Một số tri thức làm cở sở để giải quyết đề tài

Chương 2: Cấu trúc tác phẩm, thời gian và không gian nghệ thuật của

tiểu thuyết ABCD

Chương 3: Nhân vật và quan niệm nhân sinh trong tiểu thuyết ABCD

7

Chương 1 MỘT SỐ TRI THỨC LÀM CƠ SỞ ĐỂ GIẢI QUYẾT ĐỀ TÀI

1.1 Sơ lược về tiểu sử và văn chương của Y Ban

1.1.1 Sơ lược tiểu sử Y Ban

Nhà văn Y Ban tên thật là Phạm Xuân Ban, sinh ngày 1/7/1961 tại Nam Định Quê quán: Ninh Bình Nơi ở hiện nay của chị là Hà Nội Năm 1978 chị lên Hà Nội theo học khoa Sinh học tại trường Đại học tổng hợp Hà Nội và tốt nghiệp cử nhân năm 1982 Sau khi tốt nghiệp đại học, chị đã từng có thời gian làm giảng viên tại trường Cao đẳng y tế Nam Định và trường Đại học Y Thái Bình Cũng từ đây, trong thời gian giảng dạy, chị bắt đầu viết và sáng tác truyện ngắn, lấy bút danh là Y Ban với ý nghĩa Ban ở trường Y

Năm 1989 chị bỏ hẳn nghề dạy học, chuyển sang viết văn Từ tháng 10/1989 chị học trường viết văn Nguyễn Du và tốt nghiệp năm

1992 Năm 1994, chị về báo Giáo dục và Thời đại làm phóng viên cho

đến ngày nay, từng giữ chức trưởng Ban biên tập Năm 1996, chị được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam Y Ban là một trong những nhà văn

8 phũ phàng, có nhiều lúc chị đã có những suy nghĩ hết sức tiêu cực về cuộc sống hiện thực đó Thế nhưng, chị lại quay về duy trì tổ ấm, với

tâm niệm: Tôi giải tỏa bằng nước mắt và luôn tin rằng ngày mai, mọi sự

sẽ tốt đẹp hơn [81]

Người đàn bà ấy dường như đã vững chãi hơn giữa những bức bối, những khó khăn, những xô bồ của cuộc sống Chị đã dần vượt qua mọi gian nan, vất vả và giờ đây đang ở trong giai đoạn viết sung sức nhất, với một con người, một tâm hồn lãng mạn, vẫn luôn đi tìm sự bình yên, vẫn mang những khao khát cháy bỏng, ước mơ về hạnh phúc, về một xã hội đầy nhân bản

1.1.2 Sơ lược về văn chương của Y Ban

Dường như Y Ban đã có duyên với nghiệp văn từ lâu Ngay từ nhỏ chị đă ham mê đọc sách văn học Trong chị từ lâu đã có một niềm đam

mê, một ngọn lửa đang cháy âm ỉ, chị ấp ủ với những hoài bão, với những cuốn sách sẽ ra đời của mình

Sự nghiệp ấy, được đánh dấu ngay từ sự quyết tâm, một cách dứt khoát của chị, khi chị từ bỏ làm giảng viên của Trường Cao đẳng Y Nam Định - một nghề được xem là cao quý nhất, được người đời tôn trọng nhất Không do dự, mặc dù chị bị gia đình phản đối một cách kịch liệt, phải đối mặt với bao hoàn cảnh khó khăn trước mắt nhưng với lòng đam

mê, yêu nghề viết của mình chị đã dần giành được thành công trên con đường mà mình đã chọn với một suy nghĩ: “Viết văn là thứ không ai dạy

ai được Tôi cho rằng, viết văn, mỗi người phải tự rút ra kinh nghiệm, tự cảm thấy mình mang sứ mệnh và tự tin vào điều mình chọn” [15]

Nhà văn Y Ban đã thực sự tạo được chỗ đứng của mình trong dòng văn xuôi đương đại Việt Nam Một trong những tay viết nữ được xem là cứng hiện nay Chị đã có 20 đầu sách, từng giành nhiều giải thưởng Văn học Thể loại chị viết chủ yếu là truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết và

9 gần đây chị bắt đầu chuyển sang truyện cực ngắn (truyện mini)… Với một phong cách mới lạ, một quan niệm về nghệ thuật một cách độc đáo, đầy triết lí, kinh nghiệm…

Xuất hiện trên văn đàn năm 1989, nhà văn Y Ban đã thực sự tạo được dấu ấn, khi nhận được giải thưởng văn học đầu tiên với hai truyện

ngắn Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một người đàn bà, tác phẩm của chị đã giành được giải nhất của tạp chí Văn nghệ Quân đội Với cách viết

mới lạ, cách nhìn hiện thực đa chiều, truyện ngắn của Y Ban đã đi vào cuộc sống tinh thần của và được bạn đọc đón nhận một cách nồng nhiệt Cũng từ đây, chị đã có quyết tâm hơn và quyết định theo đuổi nghiệp văn,

để sau đó chị quyết định thi vào trường Viết văn Nguyễn Du

Năm 1993, Y Ban đã gom chín truyện đã viết thành tập Người đàn

bà có ma lực, dự thi ở Nxb Hà Nội và được giải nhì, với một quan niệm: Trăm bó đuốc bắt được con ếch chứ không phải gà đẻ trứng vàng, để rồi

sau đó chị cho ra đời một loạt truyện ngắn gây xôn xao dư luận

Nhiều truyện ngắn xuất sắc của chị kế tục ra đời, phần nào đã khẳng định được vị thế của chị trong mảng đề tài phụ nữ, với cách viết độc đáo

trong truyện ngắn của chị Năm 1995 sự ra đời tập truyện ngắn Người đàn bà sinh ra từ bóng đêm Năm 1996 với tập truyện ngắn Vùng sáng kí

ức Năm 1998 sự ra đời của tập Truyện ngắn Y Ban Năm 2000, tập truyện ngắn Miếu hoang ra đời Cũng trong năm này, chị bước sang một

lĩnh vực mới, viết truyện vừa cho trẻ em với sự ra đời của tập truyện

Cuộc phưu lưu trên dòng nước lũ Hai năm tiếp theo (2002, 2003) Y Ban

cũng lần lượt cho ra đời một số tập truyện ngắn, có giá trị về nội dung và

nghệ thuật cao, tập truyện ngắn Cẩm cù, Cưới chợ…

Năm 2014, một dấu ấn mới, chị rẽ sang một hướng viết mới, với một thể loại mới, nhiều thử thách và đầy cam go hơn Đó là tiểu thuyết

10

Đàn bà xấu thì không có quà đã đánh dấu sự thử sức mới của chị trong thể loại này với một quan niệm: Tiểu thuyết và truyện ngắn khác nhau ở dung lượng con chữ - Tôi viết tiểu thuyết bằng tư duy của truyện ngắn

Cuốn tiểu thuyết đầu tay này của chị, góp thêm đặc sắc cho tiểu thuyết Việt Nam đương đại, một cuốn tiểu thuyết giàu chất báo chí và tính thời

sự, hình tượng nhân vật có chiều sâu hơn và đặc biệt tiểu thuyết Y Ban

đã phần nào góp tiếng nói mạnh mẽ cho phong trào nữ quyền trong văn

học Năm 2004 tập truyện vừa Thần cây đa và tôi đã xuất hiện

Năm 2006 sự xuất hiện của truyện ngắn I’m đàn bà gây xôn xao dư

luận Với 1.000 bản in của Nxb Phụ nữ, chỉ trong hai tuần đã bán hết Chị đã viết một cách thoải mái và phóng túng hơn rất nhiều, miêu tả Sex một cách trần trụi hơn, người đàn bà trong tác phẩm của chị giờ đây đã bạo dạn bộc lộ những bản năng, những ẩn ức, thiếu thốn, những khát vọng hạnh phúc mà lâu nay đã bị đè nén… Thế nhưng, đến năm 2007 thì

sự cố I’m đàn bà xảy ra - chị thấy thất vọng - nhưng không hề nhụt chí,

vẫn kiên cường bám trụ với nghiệp văn

Mặc dù có nhiều tai nạn nghề nghiệp, sự lạnh lùng, những búa rìu của dư luận xã hội Thế nhưng, “nhà văn nữ to con và nổi tiếng về sự rắn rỏi, bốp chát và thẳng thắn đến quyết liệt này đã vượt qua tất cả, để duy trì một sức viết bền bỉ, dẻo dai, luôn biến hóa, kịp hòa nhịp với biến đổi

của văn học…” [81, 71] Sau đó sự cố I’m đàn bà, Y Ban trở lại với độc giả bằng một cuốn tiểu thuyết xuất bản năm 2008, nhan đề Xuân từ chiều, khẳng định một lối viết tinh tế, độc đáo hơn “cách viết không

giống ai, câu chữ được kết thành một mảng như bè rau muống Hơn hai mươi trang liền tù tì không xuống dòng, trừ đoạn kết giống như một nốt

vĩ thanh” [81, 72]

Sang năm 2010 tác giả đã cho ra mắt truyện ngắn Hành trình từ tiền giả

11 Năm 2014 sự xuất hiện của tiểu thuyết gây sự tò mò, lôi cuốn cho bạn đọc ngay khi mới ra đời

Nhà văn Y Ban luôn say mê với nghiệp văn Chị đã thực sự thành công Văn chương của chị cũng mang những quan niệm thực sự táo bạo

và mạnh mẽ

Y Ban có ý thức về sự kiên trì, chuyên tâm của mình: Quan niệm sáng tác của tôi là trăm bó đuốc bắt được một con ếch chứ không mơ con gà đẻ trứng vàng…Tôi không thích loại văn chương cầu kì về hình thức Là phụ nữ, thế mạnh của Y Ban là viết về nỗi đau, thân phận của

người đàn bà và kí ức Viết về đề tài nào thì với chị điều quan trọng nhất

là tính nhân bản đọng lại sau mỗi tác phẩm Chị luôn nhấn mạnh là nhà văn cần chấp nhận dấn thân để sáng tạo

Chị là người ý thức được rất rõ về tác phẩm, với chị: “Nhà văn phải

có tác phẩm, phải mong mỏi sáng tạo Khi đã viết, tác phẩm dù hoàn hảo đến đâu, vẫn chỉ là sơ khai, còn là vàng hay kim cương, phải chờ bạn đọc thẩm định Vì văn là một nghề, nhà văn mang sứ mệnh cực lớn như

là thư kí thời đại ghi lại cuộc sống xã hội, những điều mình chứng kiến bằng mồ hôi nước mắt, nhưng nhuận bút không mua nổi cho mình một chiếc nhẫn kim cương, nên cũng đừng đòi hỏi nhiều ở họ… Viết văn là thứ không ai dạy ai được Tôi cho rằng, viết văn, mỗi người phải tự rút

ra kinh nghiệm, tự cảm thấy mình mang sứ mệnh đó và tự tin vào điều mình chọn…” [15]

Y Ban đã có nhiều đóng góp cho văn chương Việt Nam đương đại, đạt được thành tựu trong sự nghiệp viết văn Có thể kể một số giải

thưởng chị đạt được: Giải nhất cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1989-1990 với các truyện ngắn Bức thư gửi mẹ Âu

Cơ, Chuyện người đàn bà, giải nhì cuộc thi viết về Hà Nội của Nxb Hà

truyện ngắn Ngôi nhà thân thiện Giải nhì cuộc thi truyện ngắn năm

2006 trên báo Văn nghệ trao cho truyện ngắn I’m đàn bà Giải C cuộc thi

tiểu thuyết lần thứ 3 (2006-2010) của Hội Nhà văn Việt Nam trao cho

tiểu thuyết Xuân từ chiều

Văn chương của Y Ban đã được người đọc hiện nay đánh gái cao Chị là một trong những cây viết nữ có tiếng hiện nay Văn chương của chị phong phú về nội dung, đề cao nữ quyền, thể hiện những khao khát, cái tôi, cái bản năng của con người, có nhiều đóng góp cho nghệ thuật văn xuôi đương đại

1.2 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, do nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên đã định nghĩa về thế giới nghệ thuật như sau:

“Khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các tác giả, khác với thế giới thực tại của vật chất hay thế giơi tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, tác giả riêng, có quy luật tâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng…” [ 30, 302-303]

“Mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới Sự hiện diện của thế giới nghệ thuật không cho phép đánh

13 giá và lí giải tác phẩm văn học theo lối đối chiếu giản đơn giữa các yếu

tố hình tượng với các sự thực đời sống riêng lẻ, xem có giống hay không , thật hay không, mà phải đánh giá trong chỉnh thể của tác phẩm so với chỉnh thể hiện thực, các yếu tố của hình tượng chỉ có ý nghĩa trong thế giới nghệ thuật của nó” [30, 303]

“Mỗi thế giới nghệ thuật ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới Chẳng hạn, thế giới nghệ thuật của thần thoại gắn với quan niệm về sự vật có thể biến hóa lẫn nhau, thế giới truyện cổ tích, đặc biệt là cổ tích thần kì, gắn với quan niệm về thế giới không có sức cản; còn thế giới nghệ thuật của sáng tác hiện thực chủ nghĩa gắn với quan niệm tác động tương hỗ giữa tính cách và môi trường Như vậy, khái niệm thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của sáng tác nghệ thuật, có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nghệ sĩ” [30, 303]

Có thể hiểu thế giới nghệ thuật là toàn bộ các phương diện nội dung

và hình thức nằm trong chỉnh thể thẩm mĩ, được xây dựng bằng một hệ thống nguyên tắc tư tưởng-nghệ thuật vừa bị chi phối bởi cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ, vừa bắt nguồn từ thế giới quan, đặc điểm văn hóa

và cảm hứng thời đại của thời đại ấy

Thế giới nghệ thuật của một tác phẩm liên quan đến thể loại của

nó Có người cho rằng: “Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết vừa mang đặc điểm chung của thế giới nghệ thuật trong sáng tác văn học và có những đặc điểm riêng với đặc trưng thể loại đó Đặc điểm riêng ấy là chất văn xuôi vừa trữ tình bay bổng vừa thô nhám xù xì như chính cuộc sống đời thường đa dạng quanh ta, là tính khách quan được nhà văn cố tình tạo ra như một ảo giác nghệ thuật nhằm thuyết phục người đọc, là khả năng mở rộng biên đọ không gian và thời gian nghệ thuật mà không

14 một thể loại văn học nào có thể sánh kịp, là sự quan tâm đặc biệt đến con người đa đoan và phức tạp trong dòng chảy lịch sử- đặc biệt số phận những con người nhỏ bé, những con người nếm trải đắng cay rồi trưởng thành nhờ cuộc đời dạy bảo…” [31, 16]

1.3 Quan niệm của Phật giáo về luân hồi và nhân quả

Tiểu thuyết ABCD của Y Ban thể hiện quan niệm về luân hồi và

nhân quả Để có cơ sở nhận định về quan hệ giữa tư tưởng triết học nhân sinh của tác giả và quan niệm của nhà Phật, trước tiên cần nhìn nhận lại quan niệm của Phật giáo về các phạm trù này

1.3.1 Quan niệm của Phật giáo về luân hồi

Trong quan niệm của Phật giáo về luân hồi có hai trào lưu tư tưởng đầy uy lực đã tác động đến tư tưởng đó một cách mạnh mẽ Theo trào lưu thứ nhất, tất cả chúng sinh kể cả con người, đều là tù nhân của vòng luân hồi sanh tử Trào lưu thứ hai thì cho rằng: Những hành vi có ý thức, tích cực hoặc tiêu cực sẽ mang theo một kết quả sẽ chín mùi vào kiếp sau Đó là định luật nghiệp báo mà không ai tránh được Trong bối cảnh

đó, để an tâm, một số người muốn nhờ các hy lễ để mong được đầu thai hạnh phúc trong kiếp sau, đi tìm một kiếp sau hạnh phúc khi tất cả mọi cuộc thác sinh mà chúng sanh trải qua đều sẽ kết thúc bằng đau khổ và cái chết, chỉ có sự giải thoát vĩnh viễn khỏi vòng luân hồi sanh tử mới có thể đáp ứng được những khát vọng thực sự của con người Nhưng làm sao để được giải thoát, các nhà tu khổ hạnh thời ấy hy vọng phá vỡ luật luân hồi bằng cách không có một hành vi tiêu cực Còn với con đường khổ tu, lập trường của Đức Phật rất rõ: năng định thiền và hành động như thế là vị kỷ Như vậy, họ sẽ không thoát khỏi cảnh tù đày trong vòng luân hồi

15 Đối với người phật tử chỉ Đức Phật mới có đủ uy quyền nhất để thuyết minh về vấn đề tái sanh, luân hồi trong giáo lý phật giáo Trong

bài kệ Hoan hỷ đầu tiên Đức Phật dạy: Xuyên qua nhiều kiếp sống, Như Lai thênh thang đi, đi mãi để tìm người thợ cất cái nhà này Khổ não thay triền miên sanh tử tử sanh

Trong kinh chuyển pháp luân, bài pháp đầu tiên Đức Phật đề cập đến chân lý thứ nhì như sau: “Chính ái dục dẫn chúng sanh đi tái sanh”

và Đức Phật kết luận bài pháp: “Đây là kiếp sống cuối cùng của Như Lai, không còn tái sanh nữa” Trong nhiều đoạn kinh thác, Đức Phật dạy

rõ ràng rằng có những kẻ phải bị sanh vào khổ cảnh vì đã sống đời tội lỗi

và có người hành thiện được tái sinh vào nhàn cảnh

Trong kinh Đại Niết Bàn ghi rằng một hôm Đại Đức Ảo nada đến

bạch với Đức Phật, hỏi thăm về một số phận của một số người chết trong làng nọ Đức Phật nhẫn nại diễn tả trường hợp từng người, từng hoàn cảnh Những trường hợp tương tự, rất nhiều trong Tam Tạng Kinh chứng

tỏ rằng Đức Phật giảng giải giáo thuyết tái sanh như một chân lý có thể kiểm chứng…

Như vậy, có lý do nào để tin rằng chỉ vỏn vẹn kiếp sống hiện tại này

mà quyết định được hạnh phúc vĩnh cửu hay khốn cùng vô tận trong tương lai không? Bao nhiêu cố gắng trong một kiếp sống ngắn ngủi, nhiều lắm là một trăm năm có thể là sự chuẩn bị thích nghi cho cuộc sống vĩnh cửu không? Nếu chúng ta tin có hiện tại và có tương lai thì chúng ta cũng tin có quá khứ Chính đời sống quá khứ và vị lai giải thích

vì sao trong đời, lắm người hiền đạo đức phải chịu gian lao khốn khổ và

có những người gian ác bạo tàn lại được giàu sang may mắn

Vậy, luân hồi là gì? Chúng ta có thể tìm hiểu để biết Đức Phật quan niệm về luân hồi như thế nào?

16 Phật giáo dạy, sau khi chết chúng ta vẫn ở trạng thái hiện hữu trung gian trong cõi đời này, hết thời gian này tùy theo nghiệp mà chúng ta đã chất chứa trong đời trước, chúng ta sẽ tái sanh vào một cõi khác Nếu chết trong trạng thái chưa giác ngộ thì linh hồn trở lại trạng thái vô minh trước kia, sẽ tái sanh trong sáu cõi của ảo tưởng, qua mười hai giai đoạn

và chúng ta sẽ lập lại cái vòng này cho đến tận cùng của thời gian Sự lặp lại sinh tử này được gọi là luân hồi

Định luật nhân quả trong lĩnh vực tinh thần đạo đức là nghiệp báo Tái sanh là hệ luật tự nhiên của nghiệp Nghiệp báo và tái sanh là hai giáo lý ăn bản của đạo Phật, có liên quan mật thiết với nhau Theo Phật giáo, chúng ta sinh ra từ cái bào thai hành động Chính hành động hay nghiệp của ta trong quá khứ là cái bào thai nuôi dưỡng và tạo điều kiện

để tái sanh Cha mẹ cấu hợp nên nền tảng vật chất Như vậy, trước chúng sanh có chúng sanh Trước một chúng sanh trong kiếp sống hiện tại phải

có một chúng sanh trong kiếp quá khứ Sự luân lưu bất tận sanh tử, tử sanh của một chuỗi dài những kiếp sống gọi là luân hồi, một cuộc đi bất định, mãi mãi và không mục đích

Khởi điểm và kết thúc của vòng luân hồi, Đức Phật đã dạy rằng:

“Khởi điểm, hỡi các đạo hữu, thật không thể đo lường hay tính toán được Lịch trình diễn tiến của nó cũng vậy Cái điểm đầu tiên của cuộc chạy, dài đằng đẵng của những chúng sanh bị che lấp kín mít trong vô minh và trói chặt vào ái dục quả thật chưa được khám phá Không thể quan niệm được khởi đầu của vòng luân hồi, không thể khám phá được khởi điểm nguyên thủy của chúng sanh Bị cản trở trong màn vô minh và dính mắc trong ái dục, đang vội vã, hấp tấp, chạy đảo điên xuyên qua vòng sanh tử liên tục tiếp diễn…”

17 Như vậy, Đức Phật đã tuyên bố rõ ràng rằng giới hạn sự luân lưu của những kiếp sống trong vòng luân hồi không thể biết được Chúng sanh vì bị lớp vô minh bao trùm và bị những dòng ái dục trói buộc, mãi lang thang trong vòng luân hồi Khởi điểm của cuộc hành trình xa xôi ấy không thể nhận ra được

Về chu kỳ sinh tử của một đời sống, do tính cách giới hạn của một chu kỳ sống, nghĩa là có thể ghi nhận qua bốn giai đoạn: sanh - lão - bệnh - tử, sinh thành (sinh), tồn tại (trụ), biến chuyển (dị), hoại diệt (diệt) của một chúng sinh

Và có nghiệp báo mới có luân hồi Vậy nghiệp báo là gì? Nó thể hiện như thế nào? Theo Phật giáo, nghiệp được gây nên bởi hành, cụ thể

do thân, miệng, ý tạo ra Nghiệp là hành, làm động lực tạo ra luân hồi Chúng ta sinh ra trong trạng thái mà chính hoạt động của ta trong quá khứ đã tạo nên Nếu trong kiếp hiện tại mặc dầu sống đời sống trong sạch mà gặp phải những điều bất hạnh thì ta nên biết rằng đó là nghiệp xấu của ta trong quá khứ Trái lại, nếu sống đời nhơ bẩn, tội lỗi mà ta vẫn được an vui, hạnh phúc, giàu sang, may mắn, thì đó cũng do nghiệp tốt của ta đã tạo trong quá khứ Hành động tốt hay xấu của ta trong hiện tại cũng sẽ tạo quả ngay, khi chuyên căn đầy đủ Những gì ta nói, nghĩ

và làm của ta, chính tư tưởng, lời nói, hành động là nghiệp và chính nghiệp đưa ra lên xuống từ kiếp này sang kiếp khác, mãi mãi trong vòng luân hồi

Theo Đức Phật dạy, những sự chênh lệch về tinh thần, đạo đức, trí tuệ

và bẩm tánh… một phần lớn tùy thuộc vào hành động và khuynh hướng của chúng ta trong quá khứ, hiện tại và tương lai, tức là nghiệp vậy

Từ lâu, trên thế giới đã từng xuất hiện nhiều tác phẩm có ảnh hưởng rất lớn từ tôn giáo, đặc biệt là đạo Phật như ở Trung Quốc, tác phẩm ảnh

phẩm có thể kể đến như: Hồn bướm mơ tiên của Khái Hưng, Nhân sứ, Bụt mệt của Hòa Vang, Đường Tăng của Trương Quốc Dũng, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Cõi người rung chuông tận thế, Con gái thủy thần của

Nguyễn Huy Thiệp…

Một trong số những nhà văn đương đại chịu nhiều ảnh hưởng từ giáo lý nhà Phật là Y Ban Cũng như nhiều nhà văn nữ đương đại khác, Y Ban có những tác phẩm nhuốm màu sắc của đạo Phật, giúp con người có niềm tin vào cuộc sống hơn Tác phẩm của Y Ban cũng triết lý, chiêm nghiệm về cuộc sống của con người Thấm nhuần tư tưởng của đạo Phật Y Ban tạo nên những hình tượng với vòng luân hồi sinh tử, luân chuyển từ kiếp này sang kiếp khác, từ nghiệp chướng của kiếp trước để rồi phải chịu những đau khổ, phiền não ở kiếp sau, con người vẫn mãi trong vòng sinh tử và khổ đau Năm 2014, văn đàn Việt Nam xuất hiện một tác phẩm lạ của Y Ban, lạ

từ tiêu đề của tác phẩm chỉ với bốn ký tự ABCD, một tác phẩm được viết ra

như chính tác giả nói là “một lẽ tự nhiên, chỉ là kể lại một câu chuyện mà mình đã lạc vào đó với đầy đủ những hỷ, nộ, ái, ố” Một cuốn tiểu thuyết được xây dựng với những nhân vật, những câu chuyện rời rạc không theo một tuyến tính nhất định, vẫn là những chuyện đàn bà, sinh đẻ, cuộc đời, cái sống, cái chết… được đan xen với những khung cảnh vừa thấm đẫm hiện thực của cuộc sống vừa hư hư, ảo ảo, khiến người đọc bị lôi cuốn

19

ABCD thực sự là một cuốn tiểu thuyết đầy triết lý, chiêm nghiệm

thấm nhuần giáo lý nhà Phật, đặc biệt là quan niệm luân hồi Ngay trong một chương của truyện, tác giả giới thiệu câu chuyện của một người phụ

nữ cùng với lời kể, khi đi tu nghiệp ở Đài Loan đã gặp một người xem và nói có thể biết cả kiếp trước của chị ta, cũng từ đây người phụ nữ đã nhờ ông ấy xem kiếp trước như thế nào và được ông ấy phán:

“Kiếp trước của chị là con gái nhà giàu, nhưng quái tính, ghét tất cả người ăn kẻ ở trong nhà Luôn bày đặt những trò ác để làm khổ người khác Bắt chấy bỏ đầu người khác, thọc gậy bánh xe, trộn sạn vào cơm, bắt kiến lửa bỏ vào chỗ ngủ của người ta Đã tu qua mấy kiếp rồi, ăn năn hối lỗi rồi nên được kiếp này sung sướng, tuy nhiên vẫn chưa hết nạn Lòng thanh sạch đấy nhưng vẫn bị nghi ngờ Nỗi đau khổ chẳng chia sẻ được cùng ai, kể cả cha mẹ” [14, 105]

Thế đấy, kiếp trước cô gái này đã có những hành động khiến cho người phải khổ đau, đến kiếp sau cô phải hứng chịu Chịu bị nghi ngờ và nỗi khổ đau ấy không thể chia sẻ được cùng ai Đó là nỗi đau trong tâm, luôn ẩn ức, dai dẳng, đau khổ triền miên Nếu biết kiếp sau phải chịu đau khổ như thế thì kiếp trước cô ấy nên đối xử tốt, thân thiện với mọi người nhiều hơn để tránh vòng sinh sinh hóa hóa, sinh tử và đau khổ triền miên

Câu chuyện Y Ban muốn kể cho người đọc nghe cũng là câu chuyện

kể về những kiếp người, sự luân hồi sinh tử, cái nghiệp mà con người phải gánh do kiếp trước họ đã gây ra Một câu chuyện được kể lại, với hai con người ở kiếp trước có nợ nần nhau, khi chết xuống âm phủ cùng dắt nhau lên gặp Diêm Vương để kiện, thế nhưng nghe xong câu chuyện Diêm Vương lại bảo lên gặp Thượng Đế, hai người lên gặp Thượng Đế, khi nghe xong câu chuyện Thượng Đế đã bảo:

20

“Kiếp sau tao cho mày là con nó, mày tha hồ mà đòi Đòi gì nó cũng trả” [14, 106] Thế rồi để nhân vật Tôi nhận ra một điều: “Thôi thì sống thuận theo tự nhiên, thấy cái gì đúng thì mình theo Các cụ bảo nước mắt chảy xuôi… Các cụ bảo phúc đức tại mẫu Tôi có tội thì các con tôi không ra cái gì Cứ luẩn quẩn thế này sao chị ơi” [14, 107] Tác giả nhắn nhủ với mọi người một thông điệp đầy triết lý, chiêm nghiệm của nhà Phật Con người với cuộc sống hiện tại phải sống thật tốt để sau này

ở kiếp sau, con người không chịu phải nghiệp chướng của kiếp trước Còn với câu chuyện của nhà Linh Lang, câu chuyện luân hồi của Tri thật đặc biệt Y Ban đã dẫn dắt mọi người vào một khung cảnh thật là ảo diệu, đầy ma quái khiến câu chuyện trở nên hấp dẫn, lôi cuốn người đọc

Có một sự luân hồi ly kỳ: con nhà Dỉn là kiếp sau của con nhà Linh Lang Tác phẩm cho thấy dường như mỗi con người sinh ra đều có căn duyên, chịu ảnh hưởng từ kiếp trước, đó như là một quy luật tự nhiên, một quy luật về nỗi đau sinh tử, về sự luân hồi của con người

Nhân vật Tri được nhà văn Y Ban xây dựng, dường như để chuyển tải, để đại diện phần nào đó cho quan niệm Phật giáo về sự luân hồi Bởi vậy, mà các chi tiết về nhân vật này vừa hư vừa thực

Tri sinh ra trong một gia đình nghệ sĩ giàu có, có người mẹ xinh đẹp

có tài vẽ tranh, phối màu rất đẹp Thế nhưng, từ khi sinh ra, Tri đã không hề được bú mẹ, không được gần gũi bên mẹ nhiều như những đứa trẻ khác Lớn lên, được thừa hưởng tài vẽ tranh thiên bẩm của mẹ nên Tri đã vẽ rất đẹp, những bức tranh của Tri vẽ cũng rất có hồn Sau đó Tri được bố mẹ cho đi học ở nước ngoài Một thời gian Tri quay về thì biết

mẹ mình bị bệnh, cha con Tri cố gắng chữa chạy cho mẹ hết bệnh nhưng không thể Tri lại đi, đó là lần tạm biệt cũng là vĩnh biệt Gia đình Linh Lang đã không thể chịu được khi nghe hung tin Tri bị tử nạn

Kiếp sau, Tri được đầu thai vào gia đình nhà Dỉn Hai vợ chồng ở một vùng núi cao lấy nhau đã lâu nhưng chưa có mụn con nào, đến năm mươi tuổi lại mang thai rồi sinh ra một cậu con trai khôi ngô tuấn tú, rất sáng dạ, mới chín tháng đã biết nói, nhưng chẳng bao giờ gọi vợ chồng nhà Dỉn là cha mẹ cả Ngay từ đầu Tri đã có biểu hiện của một người ở tiền kiếp khi nói chuyện với vợ chồng nhà Dỉn: “Con mượn thân xác của ông bà để sống kiếp người Con cảm ơn ông bà đã sinh ra con Ông bà đừng trông mong gì ở con Con là con của người ta, con không sống với ông bà đâu Con xin ông bà giúp con, tìm lại nhà cho con Đây không phải là nhà con” [14, 08] Tri đã từ chối gia đình hiện tại của mình, cậu

22

bé chỉ nghĩ đến ngôi nhà ngày xưa của mình mà thôi Vì sao cậu lại cứ nhớ đến ngôi nhà ấy? Có phải kiếp trước trong ngôi nhà cũ ấy, trong gia đình ấy đã có nhiều chuyện xảy ra khiến cậu không thể quên được? Cậu

bé Tri xưa kia vẫn còn duyên nghiệp, còn những nỗi oan khuất nào sao? Theo bước chân Y Ban, người đọc có thể sẽ dần lý giải được vì sao vì những nguyên nhân ấy, con người sống ở hai kiếp như thế nào, trải qua vòng luân hồi sinh - tử - nghiệp báo như thế nào?

Mặc dù ông bà Dỉn đã nói như thế nào Tri vẫn cứ đòi về nhà mình, thương con, đau lòng lắm nhưng gia đình Dỉn vẫn cố hỏi về ngôi nhà mà Tri đã nói:

“- Thế nhà của con như thế nào?

- Nhà của con rất rộng, sát với bờ sông có kè đá Có ba bức tường ngắn, có chín bồn hoa nhỏ treo trên tường, có ba cây cổ thụ, một cây xà

vừ, một cây sấu và một cây bàng…” [14, 109]

Tri còn nhắc lại những chuyện ở kiếp trước của mình cho ông bà Dỉn nghe, chẳng hạn như:

“- Bà ơi kiếp trước mẹ con sinh ra con nhưng không cho con bú đâu

bà ơi

- Mẹ con đẹp lắm, cha con rất giàu có…” [14, 110]

Xoay quanh chuyện của Tri cũng là câu chuyện luân hồi của con người này từ kiếp này sang kiếp khác, cái kiếp trước của Tri với những nỗi ẩn ức, oan tình như một dây neo cứ bám lấy Tri trong suốt cuộc đời Dường như đâu đó cái ác vẫn đang hoành hành dai dẳng, thế nhưng trong câu chuyện của Tri cũng không ít tình thương, lòng nhân ái, đạc biệt là tình thương của vợ chồng nhà Dỉn dành cho Tri

23

“Mế không biết con là ai nhưng mế thương con lắm thằng con tội nghiệp của mế Về nhà mế đi Về nơi rừng núi hoang vu Pạ đi săn con dúi, con gà rừng cho con ăn Mạ đi nương trồng cái bắp cho con ăn Cho con quên cái kiếp trước của con đi, con trai tội nghiệp của mế” [14, 121] Hàng loạt câu hỏi của vợ chồng Dỉn đặt ra về kiếp trước của Tri Câu trả lời chỉ là những giọt nước mắt của Tri, có lẽ kiếp trước của Tri

về vật chất không hề khổ, nhưng phần hồn của Tri bị tổn thương quá nhiều

“- Pạ, mế muốn biết kiếp trước con sống có sướng không con?

- Pạ ơi, theo pạ thế nào là sung sướng Giàu là sung sướng thì con sung sướng pạ ơi Được học hành đến nơi đến chốn là sung sướng thì con sung sướng pạ, mế ơi Được đi đó đi đây, được chiêm ngưỡng cảnh đẹp của thế gian là sung sướng thì con sung sướng Được làm những điều mình thích làm là sung sướng thì con là người sung sướng” [14, 128]

Câu chuyện bất ngờ và kinh hoàng khi hai vợ chồng nhà Dỉn cùng uống rượu và đã đọc được bức thư gia đình Tri để lại, phải là chuyện kinh thiên động địa, kinh hoàng lắm, đau xót lắm mới khiến vợ chồng Dỉn lên cơn sốt rét: “Bà vợ ông Dỉn đọc xong bức thư thì lên cơn sốt rét

Bà rét run cầm cập Bà xây xẩm mặt mày” [14, tr.133] Bà kinh sợ và thương cho kiếp trước của Tri:

“Tội nghiệp cháu quá, cháu ơi Đúng là cháu không phải là con của chúng ta Cháu chỉ muốn mượn thân xác của chúng ta thôi Cháu muốn tìm kiếm sự thực gì? Sao cháu vội trở lại kiếp người làm gì? Sao cháu không quên hết ân oán đi hả cháu ơi… Có phải kiếp trước cháu chết không toàn thây nên cháu quay lại để tìm phần cơ thể của mình không?” [14, 134]

24 Nhà văn Y Ban ngoài trí tưởng tượng phong phú còn có một trái tim nóng bỏng, đầy nhân ái Văn chương của chị mặc dù muốn loại trừ cái ác nhưng nhiều hơn đó là hướng mọi người đến cái thiện Trong tiểu thuyết

ABCD, chị mượn lời Tri nói về tình yêu thương ấy: “Cháu không trở lại

kiếp người để trả hận thù Cháu không hận thù với ai Cái lọ có phần cơ thể cháu, cháu đã biết khi sống ở kiếp trước Cháu trở lại kiếp người vì cháu muốn được sống trong yêu thương Cháu muốn tìm lại tình yêu thương của cha của mẹ ông bà ơi” [14, 135]

Nhà văn Y Ban với nghệ thuật điêu luyện, đầy triết lý và tinh tế, đi sâu vào một tâm trạng đầy đau đớn, xót xa của một kiếp người Thương cho thân phận của Tri, cũng chính là thương cái kiếp trước đầy đau thương của Tri Tác giả đặt vào nhân vật bà mế những lời khuyên rất phù hợp với quy luật của cuộc sống: “Tri à, mế không biết khuyên con ra làm sao Mế cũng không thể đưa ra những lời phán xét những người đã chết Người thường có cái lý của người thường, Người tỉnh có cái lý của người tỉnh Người thiện có cái lý của người thiện Người đẹp có cái lý của người đẹp Người khác biệt có cái lý của người khác biệt Người điên có cái lý của người điên Người ác có cái lý của người ác Người xấu có cái lý của người xâu… Nhưng đều chung một cái lý là, đời chỉ sống có một lần, hãy sống để đừng hối tiếc Người cao thượng thì sống cao thượng để không hối tiếc Kẻ ti tiện thì sống ti tiện để không hối tiếc

Kẻ ác độc thì sống tận cùng cái ác để không hối tiếc rằng không ác hơn…” [14, 40]

Muốn mọi người hướng đến tình yêu thương giữa con người với con người thế nhưng Y Ban cũng không thể nào bỏ qua cái ác, cái xấu vẫn đang tồn tại trong xã hội hiện nay Xã hội có những bi kịch chung và gia đình lại có những bi kịch riêng của nó Gia đình Tri bi thương kinh

25 hoàng Dù Tri đã hiểu về cái ác, cái xấu trong xã hội này, nhưng dường như với hành động của cha mình, Tri vẫn không thể nguôi ngoai:

“Bà ơi, bà đã nghĩ rất tuyệt Bà đã tìm câu trả lời cho con rồi Con không định nói về cha con Ông đã xong kiếp của ông ấy Nhưng chúng

ta cứ nhắc lại nhé Ông ấy đã hoạn con chim để tiệt giống nòi nhưng ông

ấy lại muốn hồi sinh nòi giống bằng tinh trùng gửi trong nhà băng Ông

ấy quá mơ mộng bà nhỉ Ông ấy mơ mộng khi tưởng tượng ra rằng có người lại bao dung đến thế ư? Người đó lại là dòng giống của ông ấy?

Bà có thấy buồn cười không ạ?” [14, 140]

Phải nói rằng Y Ban là một trong những nhà văn đã đưa vào tác phẩm của mình những quan niệm đầy tính triết lý của nhà Phật một cách thành

công Chị đã đưa quan niệm luân hồi vào ABCD một cách thành công Tác

phẩm có ngôn từ lắng đọng, giàu ý nghĩa, cách xây dựng nhân vật độc đáo với những lời đối thoại, diễn biến tâm lý, đau đớn trước kiếp người phải luân chuyển… Chính quan niệm luân hồi mà Y Ban đưa vào tác phẩm đã làm cho tác phẩm có hồn hơn Đây là một trong những thành công của chị trên con đường hướng người đọc đến với cuộc sống hiền hòa, thiện mỹ hơn, giúp con người tránh xa mọi xấu xa, mọi điều ác trong cuộc sống này

1.3.2 Quan niệm của Phật giáo về nhân quả

Tôn giáo là một trong những lĩnh vực được mọi người rất quan tâm Mỗi tôn giáo đều có những quan niệm riêng về vũ trụ và nhân sinh Đạo Phật quan niệm sự tồn tại của con người và vạn vật theo luật nhân quả

Lý nhân quả chi phối cả vũ trụ nhân sinh nếu tin sâu nhân quả, chúng ta

sẽ được thăng hoa trên đời sống tâm linh trở nên hiền thiện đạo đức Ngược lại, nếu không tin nhân quả, cuộc sống chúng ta sẽ trở nên liều lĩnh, càn bừa, bất chấp hậu quả…

26 Quá khứ, hiện tại và vị lai luôn chuyển biến theo chiều hướng nhân quả Nhân quả cùng đức là vô thường, là chiều thời gian chuyển biến liên tục trong tự thân và vật thể trong hoạt động tâm lý Vũ trụ nhân sinh chuyển biến theo một quy luật chung, đó là luật nhân quả Nó vận hành một cách âm thầm chỉ những người nào đầy đủ quán xứ sẽ thấy rằng quy luật chi phối cả đời sống vật chất, vật lý, sinh lý và tâm lý

Nhà Phật quan niệm, mỗi người trong cuộc đời của chúng ta thường đều do nghiệp quả biểu hiện từ những kiếp trước Mọi hậu quả chúng ta đang mang đều do chính bản thân chúng ta tạo tác Các pháp chuyển biến từ trạng thái này sang trạng thái khác, tâm lý chuyển biến từ trạng thái này sang trạng thái khác thì nghiệp cũng chuyển biến từ trạng thái này đến trạng thái khác, không có cái gì đứng yên một chỗ Vì vậy, nghiệp có thể chuyển, từ người ác có thể thành người hiền, từ người hiền nếu không tu cũng có thể trở thành người ác

Nhà Phật cho rằng: Phàm làm việc gì phải nghĩ đến hậu quả của nó Con người chúng ta làm việc đôi khi do bản năng, tính hiếu thắng hoặc thiếu suy nghĩ mà không lường trước những hậu quả của nó Phần lớn những sự thất bại trong công việc đều do những yếu tố chủ quan trên mà ra Giáo lý nhân quả đặt trọng tâm vào vấn đề thiện ác, tốt xấu… tức là các vấn đề liên quan đến đời sống đạo đức của con người Tuy nhiên đó cũng là điểm khởi đầu của con người đi vào đạo Nhưng đối với Phật giáo, sự giác ngộ và giải thoát không chỉ dừng lại ở lĩnh vực nhân quả, thiện ác, mà nó còn đi xa hơn nữa, đó là đi ra khỏi thế giới phân biệt, đối đãi giữa thiện ác Nhân quả có vị trí rất quan trọng trong việc giải thích

sự khác biệt nghiệp quả ở mỗi con người và thiết lập nên một nền tảng đạo đức luân lý Phật giáo rất nhân bản và tích cực Nhân quả theo Phật giáo không phải là định mệnh, cũng không mang tính chất tiền định, cố

27 hữu Bởi lẽ, sự hiện hữu của con người không đơn giản chỉ tùy thuộc vào các nhân đã gieo trong đời sống quá khứ, mà nó còn phụ thuộc ngay nơi các hành động (nghiệp mới) tạo tác trong hiện tại Điều này cũng khai phóng cho con người một lối đi năng động, tích cực để vượt qua mọi trở ngại của nghiệp quả, thậm chí còn có thể chấm dứt dòng sinh tử khổ đau tại cuộc đời này

Theo quan niệm của nhà Phật nhân quả là cái tồn tại trong mỗi con người, mà mỗi người khi sinh ra đều có một nghiệp chướng nào đó Nghiệp là hoạt động do con người tạo ra và theo luật nhân quả thì nghiệp thế nào sẽ sinh ra quả như vậy Bởi vậy mà dân gian có câu: “Ở hiền gặp lành”, “ác giả ác báo”

Bên cạnh sự ảnh hưởng quan niệm luân hồi của nhà Phật, tiểu

thuyết ABCD còn chịu ảnh hưởng của quan niệm nhân quả, Y Ban đã

phần nào đó bộc lộ được những suy nghĩ của mình về cuộc đời, con người, về tài năng nghệ thuật, tư tưởng, gửi gắm những thông điệp thật

bổ ích tới bạn đọc một cách sâu sắc…

Trước Y Ban đã có nhiều nhà văn đương đại cũng chịu ảnh hưởng

từ thuyết nhân quả của đạo Phật như: Nguyễn Huy Thiệp, Võ Thị Hảo, Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà…

Nguyễn Huy Thiệp là một trong những nhà văn đi tiên phong của văn học đổi mới, cũng là người chịu ảnh hưởng rất rõ quan niệm nhân

quả của đạo Phật, trong một số tác phẩm như: Con gái thủy thần, Sang sông, Không có vua, Vàng lửa, Huyền thoại phố phường, Giọt máu… Trong Huyền thoại phố phường, cái kết cục bi thảm mà Hạnh phải

chuốc lấy là cái giá phải trả cho khát vọng phải có tiền bằng mọi giá của

hắn Trong Giọt máu cái chết từ từ của Phong và cái chết bất đắc kỳ tử

của thằng Phúc - con trai Phong là nghiệp chướng mà Phong chuốc lấy

thuật của nhà văn Trong tiểu thuyết Người đi vắng, Hoàn bị tai nạn,

Cương bị điên là hậu quả cho sự trừng phạt bởi cuộc tình vụng trộm của hai người trước đó…

Viết ABCD dường như Y Ban trầm lặng hơn, sâu lắng hơn với sự

nghiền ngẫm, ảnh hưởng từ thuyết nhân quả của đạo Phật Trong tác phẩm của chị, quan niệm này đã thể hiện khá rõ nét khiến người đọc phải suy ngẫm nhiều

Những câu chuyện trong đời sống thường ngày đã được đưa vào trang văn của chị với một cái nhìn, cái suy ngẫm đầy triết lý, chiêm nghiệm, theo

sự ảnh hưởng sâu sắc của thuyết nhân quả của đạo Phật Những câu chuyện cuộc sống gia đình của nhà Linh Lang, nhà Dỉn, nhà Phũ, nhà Thục, nhà Quyên… là sự lồng ghép, khơi mở quan niệm nhân quả vào trong mỗi gia đình, trong mối quan hệ xã hội… Y Ban nói: Công việc viết văn là tưởng tượng, là hư cấu, nhưng có những tưởng tượng trên đời cũng không thể nào tưởng tượng ra nổi lòng dạ xấu xa, phản trắc của con người…

Những câu chuyện mà chị từng được nghe, được thấy, cũng có thể

là tưởng tượng, là hư cấu… đi sâu vào lòng người đọc và đọng lại thành dấu ấn khó phai, bởi là thể hiện phong cách của tác giả, bởi những suy nghĩ, sự chiêm nghiệm về cuộc đời

Qua sáng tạo của tác giả không đơn giản chỉ là chuyện của nhà Linh Lang, nhà Dỉn, nhà Phũ, nhà Thục, nhà Quyên…nữa, mà là những kiếp người, những số phận, được tác giả quy chiếu bằng quan niệm nhân quả

Y Ban thường viết về người đàn bà với những nỗi đau của họ… Nhà văn

29 coi trọng tính nhân bản, lòng nhân ái, chị viết về cái xấu, cái ác nhiều hơn để người ta căm ghét nó và muốn sống đẹp hơn, lương thiện hơn

Tiểu thuyết ABCD viết về cuộc sống những con người hiện nay với

những mưu toan, những tính toán trong cuộc sống mưu sinh Cũng là chuyện đàn bà, cuộc đời, sinh đẻ, cái sống và cái chết… Y Ban phơi bày cuộc sống dưới ánh sáng triết lý Đầu tiên là câu chuyện gia đình nhà Phũ Tác phẩm của Y Ban toát lên quan niệm chính đó là “ác giả ác báo”, “gieo nhân nào gặp quả ấy” Bởi vậy mà, khi viết về câu chuyện trong gia đình nhà Phũ bên cạnh là câu chuyện về “ác giả ác báo”, “gieo nhân nào gặp quả ấy” Khi viết về chuyện gia đình nhà Phũ thì Y Ban cũng đưa ra những nghịch lý của cuộc đời này: ở hiền mà không gặp lành, đi tìm cái đẹp thì gặp cái xấu xa, đi tìm điều thiện thì gặp điều ác Dường như những nghịch lý ấy là sự thật về cái phi lý của cuộc sống hiện nay và của những con người, những kiếp người trong tác phẩm của chị

Là một cô gái nông thôn xinh đẹp, thế nhưng, như người xưa nói

“hồng nhan thì bạc phận” Chị bị người cha nuôi cưỡng bức, sau đó được

gả cho một anh chàng tên là Phàng, người ta quen gọi là Phàng què Một

sự kết hợp đầy trớ trêu, thật “phũ phàng” khiến người đời phải ái ngại Thế nhưng, họ sống rất hạnh phúc, Phàng rất thương Phũ Hai vợ chồng

có chung một con trai cùng với một con gái con riêng của Phũ Cuộc sống cứ tưởng thế là êm đềm Sau đó Phàng mất, người con gái lớn lấy chồng ở nước ngoài Người con trai của Phũ thông minh, giỏi giang, được học hành đàng hoàng, thi đỗ đại học, sau đó trở thành thầy giáo Quý, con trai Phũ lấy một cô vợ cũng học hành đàng hoàng, làm ngân hàng, lại rất xinh đẹp Vợ chồng Quý muốn chiếm hết đất đai, gia tài nhà cửa nên đã giấu những bức thư mà chị gái mình viết về cho mẹ Họ xem thường những lời nói của người mẹ dịu hiền ấy Người con dâu xinh đẹp,

có dã tâm hết sức thâm độc, đã tặng cuốn sách Đắc nhân tâm cho mẹ

30 chồng, nhưng trên cả cuốn sách cô ta đã tẩm thuốc độc, nhằm mục đích

để đầu độc mẹ chồng, nhưng cuối cùng con của cô ta lại phải chịu hậu quả mà cô ta đã gây ra Nghe tin bé Su chết, Thê (tên người con dâu) đã gào khóc thảm thiết và rú lên một cách hãi hùng Kết cục bi kịch ấy là theo quan niệm “ác giả ác báo”, “gieo nhân nào gặp quả ấy

Với tiểu thuyết ABCD, Y Ban đã thực sự bộc lộ được những quan

niệm của mình một cách nghệ thuật Tác giả xây dựng những nhân vật,

kể những mẩu chuyện mang ý nghĩa về cuộc sống của con người một cách sâu sắc Tác phẩm không chỉ gồm những câu chuyện của nhà Phũ,

mà còn rất nhiều, đầy rẫy những câu chuyện như thế trong cuộc sống này Đâu chỉ là chuyện em lừa anh trai lấy sổ đỏ, bán nhà của anh mình một cách trắng trợn Vì tiền, vì mảnh đất cha mẹ để lại mà bà Tuất đã đẩy gia đình ông Thân đến bước đường cùng Kết cục thật bi thảm là bà Tuất đã bị ông Thân dìm xuống sông chết và sau đó ông Thân bị tử hình, cuối cùng thì hai anh em trong một gia đình đều bị chết… Qua những câu chuyện hiện thực, rùng rợn ấy, người ta đặt ra một câu hỏi, cũng như chính tác giả đặt ra một câu hỏi khó trả lời: Có phải những hậu quả mà những con người kia phải gánh chịu là do nghiệp báo chăng? Và chính những hành động, dã tâm của họ đã tạo nên hậu quả bi thảm đó chăng?

Y Ban dùng đưa quan niệm nhân quả để phần nào lý giải được những thắc mắc của câu hỏi ấy Theo quan niệm của Phật giáo thì mỗi người khi sinh ra đều có nghiệp chướng nào đó Nghiệp là hành động do con người tạo ra, nghiệp thế nào sẽ sinh ra quả tương ứng, Y Ban đã miêu tả bức tranh đời sống con người hiện nay, nói về cái ác, cái thiện,

sự căm ghét cái xấu xa, gian xảo đến tột cùng, nhưng những trang văn của chị cũng không hề thiếu sự yêu thương Đó là tình yêu giữa người và người, là tình yêu của người mẹ với những đứa con, những tình yêu cao

Những câu chuyện trong tiểu thuyết ABCD là những câu chuyện về

nhân quả ở đời… Qua những câu chuyện này, người đọc đã thấy được những dụng ý sâu sắc của Y Ban Chị đã mượn thuyết nhân quả của Phật giáo, gửi đến người đọc thông điệp: Con người phải biết tu dưỡng, biết chăm sóc về phần hồn của mình cho thật tươi đẹp, phải biết chịu trách nhiệm về những gì mình đã gây ra Con người phải biết tự điều chỉnh mình, hành vi của mình trong cuộc sống, trong mối quan hệ giữa con người với con người để con người và xã hội ngày càng tốt đẹp hơn, hoàn thiện hơn

1.4 Tiểu kết chương 1

Với những sáng tác mang đậm âm hưởng của cuộc sống đương đại,

Y Ban đã chuyển tải được nhiều vấn đề của cuộc sống đa chiều vào tác phẩm của mình một cách tự nhiên Văn chương của Y Ban đề tài phong phú, đặc biệt là đề tài thân phận của người phụ nữ… Tác phẩm của Y Ban chịu ảnh hưởng của quan niệm luân hồi, nhân quả của Phật giáo.Văn chương của Y Ban thấm đậm tinh thần nữ quyền Bởi vậy mà thu hút được độc giả Văn chương Y Ban thực sự đã đạt được nhiều thành quả, đặc biệt là ở truyện ngắn và tiểu thuyết

32 Chương 1 trình bày sơ lược về tiểu sử Y Ban và sơ lược về văn chương tác giả để thấy được những đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của văn xuôi Việt Nam đương đại Nhà văn Y Ban là người chịu ảnh hưởng sâu sắc quan niệm của Phật giáo Y Ban đã dùng thuyết luân hồi, nhân quả của nhà Phật để cắt nghĩa cuộc sống của những con người, những thân phận… hiện tại với một cái nhìn đa chiều, hiện thực, tinh tế

Ở chương 1 này chúng tôi làm rõ khái niệm về thế giới nghệ thuật, quan niệm luân hồi, nhân quả Những điều này được chúng tôi xem là tri thức cơ sở để giải quyết đề tài này

33

Chương 2 CẤU TRÚC TÁC PHẨM, THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

CỦA TIỂU THUYẾT ABCD

2.1 Khái niệm cấu trúc tác phẩm

Trước chủ nghĩa cấu trúc, người ta giải thích các tác phẩm văn học bằng quan điểm lịch sử, hoàn cảnh xã hội, tiểu sử tác giả, hoàn cảnh sáng tác, ý đồ của tác giả… Chủ nghĩa cấu trúc ra đời chứng minh rằng ý nghĩa của tác phẩm chỉ nằm trong cấu trúc của văn bản Cấu trúc cũng được xem là phương pháp tạo nghĩa, không có khác biệt Cấu trúc của

tác phẩm văn học giống như R.Barthes trong sách S/Z đã cho thấy: “Hóa

ra nó là cả một hệ tinh tú, như một thiên hà, như cả hệ mặt trời với vô vàn yếu tố, hành tinh mà trong điều kiện nhất định, mỗi người đọc với đôi mắt thịt chỉ biết được một số ít mà thôi…” [6, 31] Nghiên cứu văn học những năm 20 của thế kỷ XX hiểu cấu trúc của tác phẩm văn học là kết cấu Cấu trúc là cấu tạo và mối quan hệ qua lại của nhân vật với các hình tượng khác, quan hệ giữa lớp tư tưởng chủ đề và lớp tạo hình, tổ chức lời văn

Ngày nay cấu trúc của tác phẩm văn học và được hiểu như là mối quan hệ qua lại của các ký hiệu thẩm mỹ đặc thù, bởi tác phẩm là một thông báo bằng một ngôn ngữ đặc biệt Mỗi tác phẩm là một hệ thống phức tạp bao gồm hàng loạt các yếu tố thuộc những bình diện khác nhau như đề tài, chủ đề, tư tưởng, kết cấu, ngôn ngữ, nhân vật, hình tượng, cốt truyện, sự kết hợp và tác động lẫn nhau giữa các yếu tố này khiến tác phẩm trở thành một chỉnh thể nghệ thuật, mang tính thống nhất hữu cơ giữa nội dung thẩm mỹ của hình thức nghệ thuật

34

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học cấu trúc tác phẩm được hiểu

như sau: “Cấu trúc của tác phẩm bao gồm các yếu tố được đặt trong trật

tự (cấp độ) phụ thuộc vào nhau như: tư tưởng, chủ đề (gồm cả đề tài), hệ thống hình tượng (có thể bao gồm cả cốt truyện), kết cấu, ngôn từ Cũng

có ý kiến xem nội dung tư tưởng - chủ đề là yếu tố ưu trội, quyết định cả

hệ thống tác phẩm, còn cấu trúc đích thực của tác phẩm chỉ bao gồm hai yếu tố: ngôn từ, cốt truyện, được tổ chức với nhau bằng kết cấu Yếu tố kết cấu là đặc trưng cho bản chất nghệ thuật nói chung của văn học, nó tạo ra nhịp điệu chung cho tác phẩm và cho từng bộ phận Yếu tố cốt truyện đặc trưng cho văn học với tư cách là nghệ thuật thời gian, gắn với nó xuất hiện con người, không gian, thời gian, xung đột, biến cố Yếu tố ngôn ngữ tiêu biểu cho đặc trưng nghệ thuật ngôn từ Sự thống nhất các yếu tố (cấp độ) này tạo ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm…” [30, 51-52]

Nhìn chung, các yếu tố vừa kể trên đều góp phần quan trọng, có mối quan

hệ với nhau, nó tham gia và có vai trò liên kết với nhau vào trong cấu trúc của tác phẩm, tạo nên một hình thái về mối quan hệ giữa chủ thể và thế giới

Không có tác phẩm văn học nào lại có thể thiếu đi cấu trúc của nó Cấu trúc trong một tác phẩm văn học tạo nên một chỉnh thể hoàn chỉnh, thống nhất Có thể nói, cấu trúc tác phẩm văn học là một trong những yếu tố quan trọng nhất, ý nghĩa nhất để tác giả có thể hoàn thành tác phẩm của mình

2.2 Cấu trúc khác thường của tiểu thuyết ABCD

Nói đến cấu trúc tác phẩm văn chương là nói đến các thành phần cơ bản tạo nên cấu trúc (ở tiểu thuyết văn xuôi, thành phần này là các chương) và sự tập hợp chúng để làm toát lên những quan niệm về thế giới và con người cũng như quan niệm triết học và quan niệm thẩm mỹ của tác giả Hai phương diện này (thành phần cơ bản và sự sắp xếp) của

tiểu thuyết ABCD đều khác thường

35

Y Ban có bốn cuốn tiểu thuyết, với bốn phong cách khác nhau, cấu

trúc của mỗi cuốn tiểu thuyết cũng khác nhau như Ở Đàn bà xấu thì không

có quà, cấu trúc là những buổi sáng, buổi trưa, ban đêm và buổi tối của nhân vật chính - nàng Nấm Cuốn thứ hai, Xuân từ chiều viết liền một mạch 250 trang không xuống dòng Cuốn thứ ba - Trò chơi hủy diệt cảm xúc - mười chương là mười truyện ngắn vừa độc lập, vừa kết nối Cuốn thứ

tư ABCD là những lát cắt hỗn hợp

Cấu trúc của tiểu thuyết ABCD rất khác lạ Cuốn tiểu thuyết với

những lát cắt hỗn hợp, xoay quanh những mâu thuẫn giữa cái ác và cái thiện trong cuộc sống hiện nay

Tiểu thuyết này thật khác thường, khác thường ngay từ cách đặt tên của tác phẩm, đến việc tác giả sắp xếp các chương.Cuốn tiểu thuyết được viết không theo thứ tự các chương, không có đánh số 1, 2, 3, 4… như trong các cuốn tiểu thuyết khác, mà đánh dấu các chương bằng các chữ cái A, B, C, D… Các chương không theo thứ tự của chữ cái Nội dung tác phẩm này như ma trận, chương này kể chuyện gia đình này, chương sau là chuyện của gia đình khác, câu chuyện đang ở hiện tại qua đoạn sau lại là quá khứ mà không có sự chuyển đoạn hay nối tiếp gì Tác giả để cho

người đọc đi tìm cốt truyện Có thể nói, truyện giống như một chiếc

gương to bị ném xuống đất để vỡ hết ra, người đọc cần tìm những mảnh

vỡ để chắp vào Mới đầu truyện, khán giả đã bị rối nhưng rồi câu chuyện

sẽ sáng rõ dần như tấm gương vỡ được ráp lại

Cấu trúc tác phẩm ABCD rất rối rắm, kì lạ, làm rối mắt người đọc bởi

các chương không hề theo một trật tự nào cả Người đọc cảm thấy rời rạc, khó nắm bắt được nội dung Người đọc cảm thấy thú vị hơn nhiều khi các mảnh vỡ được ráp lại, tạo nên câu chuyện Đó có lẽ là một sự sáng tạo, là phong cách rất Y Ban