vận dụng nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” để lý giải quan hệ giữa phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường ở việt nam hiện nay

Trong mâu thuẫn lôgíc, khi đã xác định đượcmặt mặt phán đoán là chân thật đúng thì mặt kia chắc chắn là sai lầm hoặc có thể cảhai đều sai lầm; còn trong mâu thuẫn biện chứng, vì mỗi tư t

1 VIẾT TẮT:

MTBC: Mâu thuẫn biện chứng

GDP: Gross Domestic Product, tổng sản phẩm nội địa

DTTS: Dân tộc thiểu số

ĐBKK: Đặc biệt khó khăn

XHCN: Xã hội chủ nghĩa

KKT: Khu kinh tế

BĐKH: Biến đổi khí hậu

BVMT: Bảo vệ môi trường

KCN: Khu công nghiệp

KCX: Khu chế xuất

2 MỤC LỤC:

A MỞ ĐẦU

B NỘI DUNG

Chương 1: QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH GIỮA CÁC MẶT ĐỐI

LẬP 2

1.1 Một số khái niệm cơ bản 3

1.1.1 Khái niệm mặt đối lập 3

1.1.2 Đặc điểm mâu thuẫn biện chứng 3

1.1.3 Khái niệm và đặc điểm thống nhất giữa các mặt đối lập 5

1.1.4 Khái niệm và hình thức đấu tranh giữa các mặt đối lập 6

1.2 Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 6

1.2.1 Mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển 7

1.2.2 Phân loại mâu thuẫn 11

1.2.3 Mối liên hệ giữa quy luật thống nhất là đấu tranh 12

Chương 2: VẬN DỤNG QUY LUẬT «THỐNG NHẤT VÀ ĐÂU TRANH GIỮA CÁC MẶT ĐỐI LẬP» ĐỂ Ý GIẢI QUAN HỆ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay là hai mặt đối

lập của mâu thuẫn 14

2.2 Quá trình vận động của mâu thuẫn trong quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay 18

2.2.1 Sự thống nhất 18

2.2.2 Sự đấu tranh 19

2.2.3 Sự chuyển hóa 22

2.3 Vận dụng ý nghĩa phương pháp luận của quy luật để đảm bảo phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường 22

C KẾT LUẬN

D TÀI LIỆU THAM KHẢO

3 PHẦN MỞ ĐẦU:

Nguyên lý về sự phát triển của chủ nghĩa Mác – Lênin từ lâu đã được coi là “xương sống” của phép biện chứng duy vật, có ý nghĩa quan trọng trong nhận thức và thực tiễn của con người Nguyên lý này được biểu hiện cụ thể thông qua ba quy luật, trong đó có quy luật

“thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” (hay còn gọi là quy luật mâu thuẫn) Quy luật trên đã chỉ ra rằng nguồn gốc, động lực cơ bản ở mọi quá trình vận động và phát triển chính là mâu thuẫn khách quan vốn có của sự vật hiện tượng Xét thấy trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước ở Việt Nam hiện nay, kinh tế đang dần được chú trọng phát triển và có mối liên hệ mật thiết, tác động qua lại tới vấn đề bảo vệ môi trường vốn

luôn rất cấp thiết Chính vì vậy, bài tiểu luận xin được vận dụng nội dung và ý nghĩa phương pháp luận của quy luật “thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” để

lý giải quan hệ giữa phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay.

4 PHẦN NỘI DUNG:

Chương 1: QUY LUẬT THỐNG NHẤT VÀ ĐẤU TRANH GIỮA CÁC MẶT ĐỐI LẬP:

1.1.1 Khái niệm mặt đối lập:

Mặt đối lập là những mặt có những đặc điểm, những thuộc tính, những tính quy định cókhuynh hướng biến đổi trái ngược nhau tồn tại một cách khách quan trong tự nhiên, xãhội và tư duy Sự tồn tại các mặt đối lập là khách quan và là phổ biến trong thế giới Theotriết học duy vật biện chứng của Engels thì tất cả các sự vật, hiện tượng trên thế giới đềuchứa đựng những mặt trái ngược nhau Ví dụ như: Trong nguyên tử có điện tử và hạtnhân hay trong sinh vật thì có sự đồng hóa và dị hóa, trong kinh tế thị trường có cung vàcầu, hàng và tiền Những mặt trái ngược nhau đó trong phép biện chứng duy vật gọi làmặt đối lập

1.1.2 Đặc điểm mâu thuẫn biện chứng:

Mâu thuẫn biện chứng (A: Dialectical contradiction; Ph: Contradiction dialectique; N:

Диалектическое противоречие) là một phạm trù của phép biện chứng dùng để chỉ sựliên hệ và tác động giữa hai mặt đối lập

Thuật ngữ mâu thuẫn trong tiếng Anh và các ngôn ngữ phương Tây khác có nghĩa đen làlời nói trái ngược nhau Nó gồm 2 từ gốc: diction (lời nói) và contra (tiền tố chỉ khuynhhướng trái ngược, chống đối) Từ противоречие trong tiếng Nga cũng có kết cấu tương

tự như vậy

Lúc đầu, thuật ngữ mâu thuẫn được dùng trong Lôgíc học hình thức để chỉ những phátngôn, phán đoán trái ngược nhau, một cái khẳng định, một cái phủ định (có và không có;

là và không phải là) Về sau thuật ngữ này được dùng trong phép biện chứng của Hêghen

và của Mác với một nghĩa rộng hơn, thậm chí khác với nghĩa nguyên thủy của nó; mâuthuẫn đã trở thành một phạm trù triết học, nó không chỉ có trong tư duy, mà cả trong hiệnthực khách quan nữa

“Mâu thuẫn” (từ Hán Việt) có liên quan đến hai loại binh khí - “mâu” là cái kích để đâm

và “thuẫn” là cái khiên để đỡ, có thể được hiểu như là mâu thuẫn khách quan giữa đâm và

đỡ, giữa tác động và phản tác động; đồng thời cũng có thể hiểu như là một mâu thuẫnlôgíc, tức là mâu thuẫn giữa hai lời quảng cáo phủ định nhau của anh thợ rèn bán rao vềhai loại sản phẩm đó của mình

Để phân biệt mâu thuẫn với tính cách là phạm trù của phép biện chứng với khái niệm mâuthuẫn trong lôgíc học hình thức, người ta dùng những thuật ngữ khác nhau - mâu thuẫnbiện chứng và mâu thuẫn logic hình thức, gọi tắt là mâu thuẫn logic Tuy nhiên, khôngphải lúc nào cũng có những tính từ biện chứng hay lôgíc hình thức đi sau danh từ mâuthuẫn; do đó tùy theo từng ngữ cảnh mà ta có thể phân biệt thuật ngữ mâu thuẫn đượcdùng với nghĩa là mâu thuẫn biện chứng hay mâu thuẫn lôgíc

Mâu thuẫn biện chứng là những mâu thuẫn tồn tại tất yếu khách quan trong tự nhiên, xãhội và tư duy Ví dụ, mâu thuẫn giữa điện tích dương và điện tích âm, giữa lực hút và lực

đẩy trong thế giới vật lý, giữa đồng hóa và dị hóa trong sinh vật, giữa giai cấp bị bóc lột

và giai cấp bóc lột trong đời sống kinh tế, giữa các quan điểm, học thuyết chống đối nhautrong triết học và các lý thuyết về tự nhiên, xã hội, v.v Còn mâu thuẫn lôgíc là mâuthuẫn chủ quan và chỉ tồn tại trong tư duy

Tuy nhiên, mâu thuẫn biện chứng khách quan được phản ánh thành mâu thuẫn biện chứngtrong tư duy (khác với mâu thuẫn lôgíc hình thức cũng là mâu thuẫn trong tư duy) Hailoại mâu thuẫn trong tư duy này có sự khác nhau: Xét về nguồn gốc, mâu thuẫn lôgíc là

do sai lầm trong nhận thức, còn mâu thuẫn biện chứng là do tính phức tạp của thế giớikhách quan và của nhận thức con người Trong mâu thuẫn lôgíc, khi đã xác định đượcmặt mặt (phán đoán) là chân thật (đúng) thì mặt kia chắc chắn là sai lầm (hoặc có thể cảhai đều sai lầm); còn trong mâu thuẫn biện chứng, vì mỗi tư tưởng chỉ phản ánh một mặttrong hai mặt đối lập có liên hệ biện chứng với nhau của sự vật, nên mỗi tư tưởng đều cóthể chứa đựng những yếu tố chân lý nhất định (Ví dụ, với hai phán đoán: “Trong mỗi conngười đều có cái thiện” và “Trong mỗi con người đều có cái ác”, không nhất thiết chỉ cómột cái đúng, một cái sai) Giải quyết mâu thuẫn lôgíc chỉ đơn giản là loại bỏ một hoặc cảhai tư tưởng sai lầm; còn giải quyết mâu thuẫn biện chứng là một quá trình rất phức tạp.Mâu thuẫn biện chứng có kết cấu gồm hai mặt đối lập và mối quan hệ giữa chúng đượcthể hiện trong ba khái niệm: sự thống nhất của các mặt đối lập, sự đấu tranh của các mặtđối lập và sự chuyển hóa của các mặt đối lập Mối quan hệ của các mặt đối lập có tính tấtyếu, phổ biến, lặp đi lặp lại, được phép biện chứng coi là một trong ba quy luật cơ bản củaphép biện chứng - quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Mỗi sự vật, hiện tượng có thể chứa đựng nhiều mâu thuẫn Trong một mâu thuẫn có thểvừa có những yếu tố tất yếu, khách quan vừa có những yếu tố không tất yếu, không kháchquan; cho nên nhận thức mâu thuẫn, phân biệt giữa mâu thuẫn biện chứng với mâu thuẫnkhông biện chứng là hết sức khó khăn MTBC được phân thành nhiều loại: Mâu thuẫnbên trong và (giữa các mặt đối lập trong cùng một sự vật, hiện tượng) và mâu thuẫn bênngoài (giữa các mặt đối lập ở các sự vật, hiện tượng khác nhau); mâu thuẫn cơ bản (quyđịnh bản chất, tồn tại trong suốt qua trình phát triển của sự vật, hiện tượng và quy địnhcác mâu thuẫn khác) và mâu thuẫn không cơ bản; mâu thuẫn chủ yếu (mâu thuẫn nổi lênhàng đầu trong một giai đoạn phát triển của sự vật) và mâu thuẫn không chủ yếu; mâuthuẫn đối kháng (mâu thuẫn giữa các lợi ích không thể điều hòa được trong đời sống xãhội) và mâu thuẫn không đối kháng

Mâu thuẫn biện chứng có quá trình ra đời, phát triển từ thấp đến cao Lúc đầu chỉ là sựkhác nhau giữa hai mặt, về sau biến thành sự đối lập Sự đấu tranh của các mặt đối lập đi

từ chỗ ít gay gắt đến chỗ gay gắt hơn Quá trình đấu tranh của các mặt đối lập cũng gắnliền với sự giải quyết thường xuyên của mâu thuẫn, nhưng đó chỉ là sự giải quyết cục bộ,tạm thời; mâu thuẫn thường xuyên được giải quyết nhưng cũng thường xuyên tái lập lại

Theo quan điểm của phép biện chứng, mâu thuẫn có vai trò là nguồn gốc, động lực của sựvận động phát triển Chính sự tác động, đấu tranh giữa các mặt đối lập bên trong kết cấu

sự vật làm cho sự vật vận động, biến đổi không ngừng Sự đấu tranh của các mặt đối lậpdẫn đến giải quyết mâu thuẫn làm cho sự vật phát triển lên một trạng thái mới Khi mâuthuẫn cơ bản của sự vật được giải quyết hoàn toàn thì sẽ có sự thay đổi về chất của sự vật,

sự vật mới thay thế sự vật cũ Trong quá trình đấu tranh của các mặt đối lập, những gì lạchậu lỗi thời bị gạt bỏ nhường chỗ cho sự ra đời của cái mới, cái tiến bộ

Quy luật mâu thuẫn biện chứng có vai trò quan trọng nhất trong ba quy luật cơ bản củaphép biện chứng duy vật và được V.I Lênin coi là “hạt nhân của phép biện chứng”.Nghiên cứu quy luật này giúp ta hiểu được nguồn gốc, động lực của sự tự thân vận động,

tự thân phát triển của thế giới khách quan và của tư duy con người, khắc phục quan điểmduy tâm, siêu hình về sự phát triển

Các mặt đối lập nằm trong sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau theo hướng trái ngượcnhau, xung đột lẫn nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng Theo triết học duy vật biệnchứng của Engels thì mâu thuẫn biện chứng tồn tại một cách khách quan và phổ biếntrong tự nhiên, xã hội và tư duy Mâu thuẫn biện chứng trong tư duy là phản ánh mâuthuẫn trong hiện thực và là nguồn gốc phát triển của nhận thức Mâu thuẫn biện chứngkhông phải là ngẫu nhiên, chủ quan, cũng không phải là mâu thuẫn trong lôgichình thức.Mâu thuẫn trong lôgich hình thức là sai lầm trong tư duy

1.1.3 Khái niệm và đặc điểm thống nhất giữa các mặt đối lập:

Hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn biện chứng tồn tại trong sự thống nhất với nhau Sựthống nhất của các mặt đối lập là sự nương tựa lẫn nhau, tồn tại không tách rời nhau giữacác mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề Các mặtđối lập tồn tại không tách rời nhau nên giữa chúng bao giờ cũng có những nhân tố giốngnhau Những nhân tố giống nhau đó gọi là sự "đồng nhất" của các mặt đối lập Với ý

Do có sự "đồng nhất" của các mặt đối lập mà trong sự triển khai của mâu thuẫn đến mộtlúc nào đó, các mặt đối lập có thể chuyển hoá lẫn nhau Sự thống nhất của các mặt đối lậpcòn biểu hiện ở sự tác động ngang nhau của chúng Song đó chỉ là trạng thái vận động củamâu thuẫn ở một giai đoạn phát triển khi diễn ra sự cân bằng của các mặt đối lập.

Quy luật mâu thuẫn

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (hay gọi là quy luật mâu thuẫn) làmột trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật và biện chứng duy vật lịch

sử khẳng định rằng: mọi sự vật và hiện tượng trong tự nhiên đều tồn tại và mâu thuẫn bêntrong Mâu thuẫn tồn tại khách quan trong mọi sự vật của giới tự nhiên, đời sống xãhội và tư duy con người Mâu thuẫn tồn tại từ khi sự vật xuất hiện đến khi sự vật kết thúc.Trong mỗi một sự vật có rất nhiều mâu thuẫn và sự vật trong cùng một lúc có rất nhiềumặt đối lập Mâu thuẫn này mất đi thì mâu thuẫn khác lại được hình thành…

1.1.4 Khái niệm và hình thức đấu tranh giữa các mặt đối lập:

Là một trong ba quy luật cơ bản, quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là hạt nhân và là thực chất của phép biện chứng duy vật Với quy luật này, nguyên nhân, nguồn gốc và động lực của sự tự vận động và phát triển, được giải quyết triệt để

trong triết học Mác Ngày nay, quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập vẫn làcông cụ triết học hữu hiệu giúp con người kiểm soát được động lực của sự phát triển vàtiến bộ xã hội Tuy nhiên, vận dụng đúng và có hiệu quả quy luật này vào đời sống xã hộibao giờ cũng không giản đơn Trong khi đó, đồng thuận xã hội, ổn định xã hội, đoàn kết

xã hội… lại cũng là những động lực của sự phát triển xã hội mà từng quốc gia cũng nhưcộng đồng thế giới, từ lâu đã coi là hiển nhiên và vẫn đang không mệt mỏi thực hiện.Đấu tranh của các mặt đối lập là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫnnhau Hình thức đấu tranh của các mặt đối lập hết sức phong phú, đa dạng, tùy thuộc vàotính chất, vào mối quan hệ qua lại giữa các mặt đối lập và tùy điều kiện cụ thể diễn racuộc đấu tranh giữa chúng

1.2 Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập:

1.2.1 Mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển:

Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là hai xu hướng tác động khác nhau củacác mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn Như vậy mâu thuẫn biện chứng bao hàm cả "sựthống nhất" lẫn "đấu tranh" của các mặt đối lập Sự thống nhất gắn liền với sự đứng im,với sự ổn định tạm thời của sự vật Sự đấu tranh gắn liền với tính tuyệt đối của sự vậnđộng và phát triển Điều đó có nghĩa là: "Sự thống nhất ( ) của các mặt đối lập là có điềukiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối Sự đấu tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau làtuyệt đối, cũng như sự phát triển, sự vận động là tuyệt đối" Trong sự tác động qua lại củacác mặt đối lập thì đấu tranh của các mặt đối lập quy định một cách tất yếu sự thay đổicủa các mặt đang tác động và làm cho mâu thuẫn phát triển Lúc đầu mới xuất hiện, mâuthuẫn chỉ là sự khác nhau căn bản, nhưng theo khuynh hướng trái ngược nhau Sự khácnhau đó càng ngày càng phát triển và đi đến đối lập Khi hai mặt đối lập xung đột gay gắt

đã đủ điều kiện, chúng sẽ chuyển hóa lẫn nhau, mâu thuẫn được giải quyết Nhờ đó màthể thống nhất cũ được thay thế bằng thể thống nhất mới; sự vật cũ mất đi sự vật mới rađời thay thế V.I.Lênin viết: "Sự phát triển là một cuộc "đấu tranh" giữa các mặt đối lập" Tuy nhiên, không có thống nhất của các mặt đối lập thì cũng không có đấu tranh giữachúng Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là không thể tách rời nhau trong mâuthuẫn biện chứng Sự vận động và phát triển bao giờ cũng là sự thống nhất giữa tính ổnđịnh và tính thay đổi Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập quy định tính ổnđịnh và tính thay đổi của sự vật Do đó, mâu thuẫn chính là nguồn gốc của sự vận động và

sự phát triển

Về vai trò động lực của mâu thuẫn trong sự vận động và phát triển

Mặc dù các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin không nói mâu thuẫn là động lựccủa phát triển, nhưng từ tinh thần của lý thuyết C.Mác, cũng một phần là từ tư tưởng coi

mâu thuẫn là xung lực (Импульс) của Hêghen, mà các nhà triết học mácxít hậu thế đều

coi mâu thuẫn là động lực của sự vận động và phát triển của thế giới nói chung, đặc biệtcủa sự vận động và phát triển xã hội Nội dung này của lý luận mâu thuẫn đã gây tranh cãikhông có hồi kết suốt từ cuối những năm 70 thế kỷ XX đến nay Đều thừa nhận mâuthuẫn là động lực của phát triển, nhưng ở mỗi tác giả, cách giải thích và chi tiết biện luậnthì luôn có sự khác nhau Ngay trong các tài liệu giáo khoa việc lý giải cũng không thốngnhất

Một số tác giả cho rằng, mâu thuẫn tự nó không phải động lực của sự phát triển, việc conngười can thiệp vào mâu thuẫn, tìm cách giải quyết nó mới là cái có ý nghĩa thúc đẩy haykìm hãm sự phát triển Mâu thuẫn nói chung chỉ là nguồn gốc của sự phát triển, vì nó giảithích nguyên nhân tận gốc của sự vận động Còn động lực của sự phát triển chỉ có thể làviệc giải quyết mâu thuẫn Khi mâu thuẫn vận động đến một giai đoạn nhất định, xung lực

của các mặt đối lập đạt đến trình độ “chín muồi” (Зрелости, Maturity), lúc đó mâu thuẫnmới có đủ điều kiện để được giải quyết Giải quyết mâu thuẫn, thậm chí giải quyết mâuthuẫn theo đúng tinh thần của quy luật, nghĩa là được giải quyết kịp thời, triệt để, khôngkhoan nhượng, mặt tích cực, đại diện cho sự tiến bộ thắng thế khi đó mâu thuẫn mớiđóng vai trò là nguồn gốc của sự phát triển Không được giải quyết kịp thời, hay giảiquyết mâu thuẫn để cho mặt tiêu cực thắng thế, mâu thuẫn sẽ gây thêm những hậu quả và

hệ lụy cho sự vận động và phát triển của sự vật

Một vài tác giả khác nữa coi mâu thuẫn có vai trò động lực của sự phát triển chỉ ở mộttrong những mặt, những khâu, những giai đoạn, những yếu tố đại diện cho cái mới, cáitiến bộ của sự đấu tranh của các mặt đối lập Chẳng hạn, động lực của sự phát triển chỉthuộc về một trong hai mặt đối lập, hoặc chỉ ở giai đoạn mâu thuẫn chưa chín muồi, hoặcchỉ ở sự đấu tranh, chứ không phải ở sự thống nhất của các mặt đối lập

Mặc dù việc nhận thức các mâu thuẫn biện chứng đòi hỏi phải nhận thức được quá trình

và phương thức chúng vận động và được giải quyết như thế nào, tuy nhiên, chúng tôikhông muốn trình bày kỹ hơn những ý kiến vừa nêu, vì thật khó biết đúng sai Hơn thếnữa, theo chúng tôi, với một học thuyết triết học phổ quát như học thuyết mâu thuẫn, đếnHêghen còn bị phê phán suốt gần 200 năm qua, thì việc chia nhỏ các công đoạn, các nộidung, các yếu tố của mâu thuẫn để xem xét vai trò của chúng, chưa chắc đã phải là cách

lực của sự vận động, thì khó có thể phủ nhận vai trò của các nhân tố, các mặt trong giaiđoạn mâu thuẫn chưa đạt tới trình độ chín muồi Hơn thế nữa, nếu coi động lực là cái luôn

có sự tham gia của yếu tố tinh thần, ý chí thì động lực là cái chỉ có ở con người và ở một

số loài động vật ít nhiều có trí khôn khi chủ thể có nhu cầu giải quyết mâu thuẫn Khôngthể nói đến ý chí giải quyết mâu thuẫn của bản thân thế giới vật chất ngoài con người.Thời gian trôi đi cho thấy, tham vọng thiết kế thật chi tiết các bước, các thao tác của cơchế giải quyết mâu thuẫn có thể khiến triết học duy vật biện chứng từ chỗ là những chỉdẫn thế giới quan và phương pháp luận lại trở thành một thứ tri thức cứng nhắc, máy móctrong hoạt động thực tiễn

Đoàn kết xã hội, đồng thuận xã hội là động lực của sự vận động và phát triển

Ngày nay, trong đời sống xã hội, hầu hết các mâu thuẫn xã hội và các hiện tượng có liênquan đến xung đột xã hội, dù ở phạm vi nhóm nhỏ hay cộng đồng, quốc gia cũng nhưquốc tế, cũng đều tiềm ẩn những nguy cơ tiêu cực, luôn có khuynh hướng dẫn tới nhữnghậu quả nguy hiểm làm đổ vỡ xã hội, thậm chí chiến tranh Không phải ngẫu nhiên màcác chủ đề đồng thuận xã hội, đoàn kết xã hội, giảm thiểu xung đột xã hội, chung sốnghòa bình, giải quyết tranh chấp bằng phương pháp phi bạo lực, hòa giải và hoà hợp dântộc hay mềm dẻo về sách lược luôn luôn là chủ đề thường trực trong đời sống chính trị

xã hội của các quốc gia và cộng đồng thế giới

Vấn đề là ở chỗ, nếu chủ trương không thể sử dụng giải pháp nhân nhượng trong việc giảiquyết mâu thuẫn, mọi mâu thuẫn xã hội cần phải được giải quyết triệt để, cả hai mặt đốilập đều cần phải đấu tranh đến mức tự xóa bỏ, làm cho sự vật trở thành cái mới , như đòihỏi của lý thuyết mâu thuẫn, thì hậu quả xã hội của điều đó rõ ràng là khôn lường Họcthuyết mâu thuẫn của triết học duy vật biện chứng trong những trường hợp rất phổ biếnnày, cần phải được giải thích như thế nào, liệu nó (học thuyết mâu thuẫn - quy luật đấutranh và thống nhất của các mặt đối lập) có sai hay hoặc có gì bất hợp lý ở đây không?Thực ra vấn đề này không mới Từ lâu các nội dung có liên quan đến vấn đề đã đượctranh cãi và thảo luận trong khuôn khổ các chủ đề như điều hòa mâu thuẫn, sự kết hợpgiữa các mặt đối lập hay sự thỏa hiệp, liên minh nhất thời giữa các lực lượng đối lập, sự

tự tiêu hủy của mâu thuẫn Lý luận về xung đột xã hội được cho là khởi nguồn từC.Mác, nhưng ngày nay cũng trở thành một bộ môn trong xã hội học phương Tây có mụcđích là giải quyết xung đột xã hội chủ yếu bằng các công cụ pháp lý và chính trị, để tránhbạo lực xã hội

Về phương diện triết học, những người ủng hộ phương thức triệt để trong giải quyết mâuthuẫn thường cho rằng, ở đây có sự lầm lẫn trong phân loại mâu thuẫn xã hội: Không phảitất cả, mà chỉ có số ít mâu thuẫn xã hội hay xung đột xã hội là mâu thuẫn biện chứng Chỉnhững hiện tượng nào chứa trong nó sự đối lập về một thuộc tính hoặc về một khuynhhướng đối lập nhau thì mới được xem là mâu thuẫn biện chứng Tuy vậy, ngay cả điềunày cũng đã từng tranh cãi không hồi kết Bởi ngay cả mâu thuẫn giữa hai cá nhân, mâuthuẫn trong nội bộ dân cư, hay các xung đột ngẫu nhiên trong đời sống xã hội cũng hoàntoàn có thể tìm thấy sự đối lập về lợi ích hoặc đối lập về một khuynh hướng, một tính chấtnào đó

Không cần thiết phải sa vào những tranh cãi khá phức tạp đó, chúng tôi muốn nói rằngnhững vấn đề như điều hòa mâu thuẫn, sự kết hợp giữa các mặt đối lập, đoàn kết xã hội,đồng thuận xã hội (trong đa số các trường hợp) đều là những nội dung lý luận có ý nghĩatích cực đối với sự phát triển và tiến bộ xã hội Không thể chỉ vì trung thành với lý luận

về quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập mà buộc phải xem nhẹ hay phủnhận ý nghĩa tích cực của việc giải quyết mâu thuẫn xã hội theo các chiều hướng đó

Trong khi thừa nhận mâu thuẫn là động lực của sự phát triển, chúng tôi cho rằng việc giảiquyết mâu thuẫn xã hội bằng các biện pháp điều hòa mâu thuẫn, kết hợp giữa các mặt đốilập, đoàn kết xã hội, đồng thuận xã hội, thương lượng giữa các lực lượng xã hội cũngđều là các phương thức có ý nghĩa tích cực đối với sự phát triển xã hội, nếu việc giảiquyết triệt để mâu thuẫn xã hội có thể gây những tổn thất lớn hơn đối với xã hội Vớinhững vấn đề như mâu thuẫn cá nhân, mâu thuẫn nhóm xã hội trong nội bộ dân cư, xungđột sắc tộc, mâu thuẫn quốc gia, chiến tranh và hòa bình , thì điều hòa mâu thuẫn để đạttới đoàn kết xã hội, đồng thuận xã hội, ổn định xã hội và tránh chiến tranh gần như cónghĩa tuyệt đối Nghĩa là không thể phủ nhận đó là những động lực thực sự của sự pháttriển xã hội, có ý nghĩa tích cực cả trước mắt và lâu dài đối với tiến bộ xã hội

Không nên coi một thái độ như trên là thiếu trung thành với chủ nghĩa Mác - Lênin, mặc

dù C.Mác đã từng viết rất rõ rằng, “cái cấu thành bản chất của sự vận động biện chứng,chính là sự cùng nhau tồn tại của hai mặt mâu thuẫn, sự đấu tranh của hai mặt ấy là sựdung hợp của hai mặt ấy thành một phạm trù mới Chỉ với việc tự đề ra cho mình vấn đềloại bỏ mặt xấu, người ta cũng đã chặn đứng sự vận động biện chứng rồi”

Chính V.I.Lênin lúc sinh thời cũng đã nhiều lúc sử dụng các phương thức thỏa hiệp, nhânnhượng, dung hợp để giải quyết các mâu thuẫn thời kỳ Cách mạng tháng Mười Nga mớithành công Về sự thỏa hiệp, V.I.Lênin viết: “Thái độ của chủ nghĩa Mác đối với conđường quanh co của lịch sử, về thực chất, cũng giống như thái độ của chủ nghĩa đó đốivới sự thỏa hiệp Mọi bước chuyển biến quanh co của lịch sử đều là sự thỏa hiệp, sự thỏahiệp giữa cái cũ không còn đủ sức để phủ định hoàn toàn cái mới, và cái mới còn chưa đủsức để lật đổ hoàn toàn cái cũ Chủ nghĩa Mác không khăng khăng khước từ những sựthỏa hiệp, chủ nghĩa Mác cho rằng cần phải lợi dụng những sự thỏa hiệp, nhưng tuyệtnhiên không phải vì thế mà chủ nghĩa Mác, với tư cách là một lực lượng lịch sử sinh động

và hành động, lại không mang hết nghị lực của mình ra để đấu tranh chống những sự thỏahiệp Người nào không có khả năng lĩnh hội được cái điều tựa hồ như mâu thuẫn ấy, thìngười đó không hiểu những điều sơ đẳng của chủ nghĩa Mác”

Đối với Việt Nam, ngay từ khi cách mạng thành công, trong khi trung thành với chủ nghĩaMác - Lênin, với lý thuyết mâu thuẫn của triết học Mác, Đảng và Nhà nước Việt Namchưa khi nào xem nhẹ vấn đề đoàn kết các dân tộc, đoàn kết trong và ngoài Đảng, đạiđoàn kết toàn dân hay liên minh giai cấp công nông và đội ngũ trí thức Tất cả các vănkiện Đảng qua các thời kỳ đều đã đề cao vai trò của đoàn kết; nhiều đại hội gần đây coiđoàn kết là động lực của sự phát triển đất nước Văn kiện Đại hội IX viết: “Động lực chủyếu để phát triển đất nước là đại đoàn kết toàn dân trên cơ sở liên minh giữa công nhân,nông dân và trí thức do Đảng lãnh đạo” Văn kiện Đại hội X của Đảng tiếp tục khẳngđịnh: “Đại đoàn kết toàn dân tộc trên nền tảng liên minh giai cấp công nhân với giai cấp

nông dân và đội ngũ trí thức, dưới sự lãnh đạo của Đảng là đường lồi chiến lược của cách mạng Việt Nam; là nguồn sức mạnh, động lực chủ yếu và là nhân tố có ý nghĩa quyết định

bảo đảm thắng lợi bền vững của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Tại Đại hội XI,Đảng ta không những khẳng định mà còn nhấn mạnh thêm vai trò động lực tầm vóc chiếnlược của khối đại đoàn kết toàn dân tộc: “Đại đoàn kết toàn dân tộc là đường lối chiến

lược của cách mạng Việt Nam; là nguồn sức mạnh, động lực chủ yếu và là nhân tố có ý

nghĩa quyết định bảo đảm thắng lợi của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Tại Đạihội XII, một lần nữa, Đảng ta khẳng định và nhấn mạnh: “Đại đoàn kết toàn dân tộc là

đường lối chiến lược của cách mạng Việt Nam, là động lực và nguồn lực to lớn trong xây

dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Chúng tôi muốn nói rằng, đoàn kết chắc chắn là một động lực của sự phát triển xã hội.Hay nói chính xác hơn, đoàn kết đã được Đảng và Nhà nước Việt Nam cũng như nhiềuquốc gia khác trên thế giới coi là động lực của sự phát triển và tiến bộ xã hội Không thểcoi quan điểm này là trái với tư tưởng về mâu thuẫn và quy luật thống nhất và đấu tranhcủa các mặt đối lập của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác - Lênin

Tóm lại, Thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là quy luật không dễ vận dụng.Quan điểm và thái độ của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin về mâu thuẫn trong các tácphẩm kinh điển đều rất triệt để Sứ mệnh lịch sử của các ông thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX làlàm cách mạng xã hội nhằm xóa bỏ chủ nghĩa tư bản trên phạm vi toàn thế giới để xâydựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, nên tư tưởng về mâu thuẫn của các ông rấtphù hợp với thái độ triệt để cách mạng, không khoan nhượng, đẩy sự vận động của mâuthuẫn đến tận cùng, xóa bỏ cái cũ đến tận gốc, xây dựng cái mới Tuy nhiên, thái độ tuyệtđối hóa tính triệt để trong việc giải quyết các mâu thuẫn xã hội, về mặt lôgíc sẽ đươngnhiên có xu hướng dẫn đến phá vỡ ổn định chính trị, xóa bỏ trật tự hiện tồn, xóa bỏ sựđồng thuận xã hội, đoàn kết xã hội , và kết cục sẽ là xung đột xã hội gia tăng Đó là điều

có thể tránh được

1.2.2 Phân loại mâu thuẫn:

Căn cứ vào quan hệ đối với sự vật được xem xét, có thể phân biệt mâu thuẫn thành:

 Mâu thuẫn bên trong là sự tác động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướng đối lậpcủa cùng một sự vật, có vai trò quyết định trực tiếp đối với quá trình vận động vàphát triển của sự vật

 Mâu thuẫn bên ngoài là mâu thuẫn diễn ra trong mối quan hệ sự vật đó với các sựvật khác, có ảnh hưởng đến sự phát triển của sự vật

Với cách phân chia mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài chỉ là sự tương đối, phảituỳ theo phạm vi xem xét Cùng một mâu thuẫn nhưng xét trong mối quan hệ này là mâuthuẫn bên ngoài nhưng xét trong mối quan hệ khác lại là mâu thuẫn bên trong Để xácđịnh một mâu thuẫn nào đó là mâu thuẫn bên trong hay mâu thuẫn bên ngoài trước hếtphải xác định phạm vi sự vật được xem xét

Tuy nhiên mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài không ngừng có tác động qua lạilẫn nhau Việc giải quyết mâu thuẫn bên trong không thể tách rời việc giải quyết mâuthuẫn bên ngoài, việc giải quyết mâu thuẫn bên ngoài là điều kiện để giải quyết mâu thuẫnbên trong

Căn cứ vào ý nghĩa đối với sự tồn tại và phát triển của toàn bộ sự vật, mâu thuẫn đượcchia thành:

 Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật, quy định sự pháttriển ở tất cả các giai đoạn của sự vật, nó tồn tại trong suốt quá trình tồn tại các sựvật Mâu thuẫn cơ bản được giải quyết thì sự vật sẽ thay đổi cơ bản về chất

 Mâu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn chỉ đặc trưng cho một phương diện nào đócủa sự vật, nó không quy định bản chất của sự vật Mâu thuẫn đó nảy sinh hayđược giải quyết không làm cho sự vật thay đổi căn bản về chất

Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật trong một giaiđoạn nhất định, các mâu thuẫn được chia thành:

 Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu của một giai đoạn phát triển nhấtđịnh của sự vật và chi phối các mâu thuẫn khác trong giai đoạn đó.Việc giải quyếtmâu thuẫn chủ yếu tạo điều kiện giải quyết từng bước mâu thuẫn cơ bản

 Mâu thuẫn thứ yếu là những mâu thuẫn ra đời và tồn tại trong một giai đoạn pháttriển nào đó của sự vật nhưng nó không đóng vai trò chi phối mà bị mâu thuẫn chủyếu chi phối Giải quyết mâu thuẫn thứ yếu là góp phần vào việc từng bước giảiquyết mâu thuẫn chủ yếu

Căn cứ vào tính chất của các quan hệ lợi ích, ta có:

 Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa những giai cấp những tập đoàn người, cólợi ích cơ bản đối lập nhau Như là: Mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ, giữa vôsản với tư sản

 Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa những lực lượng xã hội có lợi ích

cơ bản thống nhất với nhau, chỉ đối lập về những lợi ích không cơ bản, cục bộ, tạmthời Giải quyết mâu thuẫn đối kháng phải bằng phương pháp đối kháng

1.2.3 Mối liên hệ giữa quy luật thống nhất là đấu tranh:

Mọi sự vật, hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập tạothành những mâu thuẫn trong bản thân nó, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

là nguồn gốc của sự vận động và phát triển, làm cho cái cũ mất đi cái mới ra đời

 Sự thống nhất: Sự thống nhất của các mặt đối lập: Là sự ràng buộc, phụ thuộc, quy

 Mối quan hệ: Mối quan hệ giũa sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập thểhiện ở chỗ trong một mâu thuẫn, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lậpkhông tách rời nhau, bởi vì trong sự ràng buộc, phụ thuộc quy định lẫn nhau thì haimặt đối lập vẫn luôn có xu hướng phát triển trái ngược nhau, đấu tranh với nhau.Không có sự thống nhất sẽ không có đấu tranh, thống nhất là tiền đề của đấu tranh,còn đấu tranh của các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực của sự vận động, pháttriển.

 Sự chuyển hóa của các mặt đối lập là tất yếu, là kết quả của sự đấu tranh của cácmặt đối lập Do sự đa dạng của thế giới nên hình thức chuyển hóa cũng rất đadạng: có thể hai mặt đối lập chuyển hóa lẫn nhau, cũng có thể cả hai chuyển thànhnhững chất mới Sự chuyển hóa của các mặt đối lập phải có những điều kiện nhấtđịnh

Trong sự tác động qua lại của các mặt đối lập thì đấu tranh của các mặt đối lập quy địnhmột cách tất yếu sự thay đổi của các mặt đang tác động và làm cho mâu thuẫn phát triển.Lúc đầu mâu thuẫn mới xuất hiện mâu thuẫn chỉ là sự khác nhau căn bản, nhưng theokhuynh hướng trái ngược nhau Sự khác nhau đó càng ngày càng phát triển đi đến đối lập.Khi hai mặt đối lập xung đột gay gắt đã đủ điều kiện, chúng sẽ chuyển hoá lẫn nhau, mâuthuẫn được giải quyết Nhờ đó thể thống nhất cũ được thay thế bằng thể thống nhất mới;

sự vật cũ mất đi sự vật mới ra đời thay thế

Khi sự đối lập chưa vận động tới trình độ cực đoan cần phải được giải quyết (mâu thuẫnchưa chín muồi), các mặt đối lập tác động ngang nhau, cân bằng nhau phản ánh sự đấutranh chưa thắng thế giữa cái mới với cái cũ Tuy thế, triết học duy vật biện chứng nhấnmạnh, sự thống nhất của các mặt đối lập chỉ là tương đối, thể hiện sự ổn định tương đối,nhất thời của sự vật và hiện tượng Sự đấu tranh của các mặt đối lập mới là tuyệt đối, thểhiện tính vô hạn của quá trình vận động và phát triển Ph.Ăngghen viết: “Tính đồng nhất

và tính khác biệt - tính tất yếu và tính ngẫu nhiên - nguyên nhân và kết quả - đó là nhữngđối lập chủ yếu, những đối lập, nếu xét một cách riêng rẽ, thì sẽ chuyển hoá lẫn nhau”.Khi nghiên cứu vấn đề này, V.I.Lênin viết: “Sự thống nhất (phù hợp, đồng nhất, tác dụngngang nhau) của các mặt đối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối Sự đấutranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối, cũng như sự phát triển, sự vận động

là tuyệt đối” Điều này phản ánh một thực tế là, trong thế giới này, chẳng có sự ổn định