Phân tích quan điểm của chủ nghĩa mác lê nin về phạm trù vật chất và ý thức. Ý nghĩa của phương pháp luận

Mà nếu chúng ta mở cửa lối mòn này trước thì thế giới trước mắt chúng ta sẽ mang màu sắc và hình ảnh hoàn toàn khác so với lối mòn kia” Nhìn nhận xung quanh vấn đề vật chất ý thức từ xưa

⸎⸎⸎⸎⸎

BÀI TẬP LỚN KẾT THÚC HỌC PHẦN :MÔN TRIẾT HỌC

Đề bài: “ Trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về phạm trù “vật chất”, “ý thức” và ý nghĩa phương pháp luận? ”

Mã đề số: 01 – SBD: 183

Sinh viên : Nguyễn Thị Thu Hoài

Lớp : K14 - Dược 2

Mã SV : 20010524

HÀ NỘI, THÁNG 8/2021

Lời nói đầu 2

I QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ 3

PHẠM TRÙ “VẬT CHẤT” 1.Định nghĩa về vật chất 3

1 1.Các quan niệm về phạm trù vật chất trước C.Mac 3

1.2 Cuộc CMKH và sự phá sản của quan DVSH về vật chất 3

1.3 Quan niệm của triết học Mác – Lênin về vật chất 4

2 Vận động - thuộc tính, phương thức tồn tại của vật chất 6

2.1.Vận động 6

2.2.Vận động và đứng im 6

II QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ 7

PHẠM TRÙ “Ý THỨC” 1.Nguồn gốc của ý thức 7

1.1.Nguồn gốc tự nhiên của ý thức 7

1 2.Nguồn gốc xã hội 8

2 Bản chất của ý thức 8

3 Kết cấu của ý thức 9

IV Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN VỀ PHẠM TRÙ

VẬT CHẤT - Ý THỨC 10

Kết luận 13

LỜI NÓI ĐẦU

“Vật chất và ý thức - chúng được ví như hai lối mòn để dẫn tới cùng một khu vườn Mà nếu chúng ta mở cửa lối mòn này trước thì thế giới trước mắt chúng ta sẽ mang màu sắc và hình ảnh hoàn toàn khác so với lối mòn kia” Nhìn nhận xung quanh vấn đề vật chất ý thức từ xưa tới nay có rất nhiều quan điểm của các nhà triết học vĩ đại như: Heraclit, Platon, Heghen,…Nhưng học thuyết của Lenin có thể được coi là sự lựa chọn đúng đắn nhất để tìm hiểu một “ khu vườn cuộc sống ” Bởi vì con người ai cũng muốn mình hiểu rõ hơn về cuộc sống, nguồn gốc, cách vận động và xu hướng của nó, để từ đó chinh phục cuộc sống hết sức sôi động

Quan điểm về phạm trù “vật chất”, “ý thức” của chủ nghĩa Mác - Lênin đã đáp ứng

thỏa mãn nhu cầu trên

Trên thế giới ngày nay, các quốc gia không ngừng chăm lo cho sự phát triển kinh tế - xã hội của mình Họ lao vào tìm kiếm các nguồn vật chất mới, tìm ra các quy luật và phát minh mới, bên cạnh đó tìm mọi cách có thể hoàn chỉnh lại hệ thống tư tưởng cho chính bản thân mình Quan niệm về vật chất và ý thức của Lênin như một tiên đề, nền tảng sáng suốt cho cuộc sống vậy, nó chính là kim chỉ nam, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt mọi hoạt động, mọi quá trình đang diễn ra của cuộc

sống

B NỘI DUNG

I QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ PHẠM TRÙ “VẬT CHẤT”

Trong suốt quá trình tồn tại của mình, con người luôn đặt ra câu hỏi: linh hồn và thể xác liệu có tách rời Khi triết học ra đời và phát triển thì các nhà triết gia vĩ đại đã đi sâu vào tìm hiểu nghiên cứu để trả lời cho câu hỏi lớn này Và đặt ra hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học: giữa vật chất và ý thức cái nào có trước, cái nào quyết định cái nào? Con người có khả năng nhận biết thế giới khách quan hay không? Trước hết cần hiểu vật chất là gì

1.Định nghĩa về vật chất

Vật chất là một phạm trù của Triết học Trong lịch sử, xung quanh vấn đề này luôn diễn ra cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

1.1.Các quan niệm về phạm trù vật chất trước C.Mac

Thời cổ đại các nhà triết học duy vật nhìn chung đều có khuynh hướng là

đi theo yếu tố khởi nguyên, nên họ đã đồng nhất vật chất với một số vật cụ thể nào đó: Theo Heraclitus cho rằng lửa là thực thể sinh ra mọi vật trên thế giới, Thales thì cho là nước,… Theo triết học Trung Hoa cổ đại thì ta lại thấy họ quan niệm năm yếu tố: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ (thuyết Âm dương ngũ hành) Qua

đó, ta có thể thấy rằng sai lầm của các nhà triết học thời cổ đại là họ đã đồng nhất vật chất với vật thể hay chính là với các dạng tồn tại của nó Sở dĩ như vậy

là do thời bấy giờ khoa học thực nghiệm chưa phát triển và các triết gia không thể chứng minh mà chỉ có thể dựa trên sự quan sát trực tiếp

1.2 Cuộc cách mạng khoa học và sự phá sản của các quan điểm duy vật siêu hình về vật chất

Tới thế kỉ XIX - XX, với sự ra đời của điện tử và các chất phóng xạ, điều

đó đã chứng minh nguyên tử không còn là phần tử nhỏ nhất, đồng thời họ cũng

nhận ra một điều: khối lượng nguyên tử thay đổi phụ thuộc vào vận tốc

Chính lúc này chủ nghĩa duy tâm đã tấn công mạnh mẽ vào chủ nghĩa duy vật V.I.Lênin cho rằng: “Tinh thần duy vật cơ bản của vật lý học, cũng như của tất cả các khoa học tự nhiên hiện đại, sẽ chiến thắng tất cả mọi thứ khủng hoảng, nhưng với điều kiện tất yếu là chủ nghĩa duy vật biện chứng phải thay thế cho chủ nghĩa duy vật siêu hình” Và sau đó định nghĩa về vật chất của Lênin ra đời

và đáp ứng tất cả

1.3 Quan niệm của triết học Mác – Lênin về vật chất

V.I.Lênin cho rằng : “Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Theo đó, trước hết vật chất là một phạm trù triết học tức là nó khái quát nhất, cơ bản nhất, nó khác với các phạm trù khoa học cụ thể khác vì chúng đã sâu vào từng lĩnh vực cụ thể và có giới hạn Ví dụ trong lĩnh vực vật lý có một loạt các phạm trù riêng của nó: sóng cơ học, giao thoa sóng, dao động, nhà các lĩnh vực khác không có được

Ông cho rằng “Vật chất là thực tại khách quan – cái tồn tại thực hiện độc lập bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức con người” Vật chất là hiện

thực chứ không phải là hư vô và hiện thực này mang tính khách quan chứ không phải là chủ quan Như vậy, mọi sự vật, hiện tương từ vi mô tới vĩ mô, từ những cái đã biết đến những cái chưa biết, tự sự vật đơn giản nhất tới những hiện tượng

vô cùng kỳ lạ, dù tồn tại trong tự nhiên hay trong xã hội đều là những đối tượng tồn tại khách quan độc lập với ý thức và đều thuộc phạm trù vật chất và là các dạng cụ thể của vật chất Chính việc chỉ ra tính tồn tại khách quan, Lênin đã bao quát được tất cả thế giới vật chất hết sức phong phú đa dạng, khái quát được các thành tựu khoa học tự nhiên

Lênin cũng đã khẳng định: “Vật chất được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác chép lại, chụp lại, phản ánh” Trong đó, vật chất là cái

có trước, tính là thứ nhất, là cội nguồn của cảm giác (ý thức), còn cảm giác là cái

có sau, tính là thứ hai, cái phụ thuộc vào vật chất Tất cả những cái được gọi là vật chất không phải là chúng ta không biết mà là con người sớm muộn sẽ biết, bởi chúng đều có điểm chung là tác động vào giác quan gây ra những cảm giác nhất định, nhờ đó con người biết về sự tồn tại của sự vật Qua đó, Lênin đã khẳng định cho chúng ta: cái được phản ánh là vật chất (cái được con người nhận biết), và cái phản ánh là ý thức (phương tiện để nhận biết), đây là những câu nói hùng hồn đầy sức nặng thuyết phục tất cả mọi người và đánh gục hoàn toàn chủ nghĩa duy tâm

Vật chất “được cảm giác chép lại, chụp lại, phản ánh “ Lênin cho rằng: con người bằng ý thức của mình hoàn toàn có thể nhận thức thế giới vật chất, không có sự vật, hiện tượng nào mà không nhận thức được mà chỉ là sớm hay muộn mà thôi Các hiện tượng vật chất luôn tồn tại khách quan, không lệ thuộc

vào hiện tượng tinh thần, còn các hiện tượng tinh thần (cảm giác, ý thức,…) lại

có nguồn gốc từ hiện tượng vật chất Những gì có được trong hiện tượng tinh thần ấy chẳng qua chỉ là chép lại, chụp lại của các sự vật, hiện tượng tồn tại khách quan.Như vậy, cảm giác là cơ sở duy nhất của mọi sự hiểu biết, song bản thân nó lạu không ngừng chụp lại, chép lại, phản ánh hiện thực, nên về nguyên tắc con người có khả năng nhận thức được thế giới vật chất

Có thể nói định nghĩa của Lênin về vật chất ra đời đánh dấu bước ngoặt ý nghĩa trong quá trình phát triển lâu dài của lịch sử triết học Nó đã khắc phục được tính trực quan máy móc trong trong quan niệm của các nhà duy vật trước Mác, đáp ứng được đòi hỏi nói của khoa học tự nhiên, đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa duy tâm

Cũng qua định nghĩa này Lênin đã giải quyết triệt để vấn đề cơ bản của triết học trên cả hai mặt Đồng thời định hướng nghiên cứu cho các nhà khoa học tìm hiểu và phát minh ra các thuộc tính mới của vật chất, thúc đẩy khoa học

tự nhiên phát triển

2 Vận động - thuộc tính, phương thức tồn tại của vật chất

2.1.Vận động

Ph Ăngghen viết: “Vận động hiểu nghĩa chung nhất, tức được hiểu là

phương thức tồn tại của vật chất, là một thuộc tính cố hữu của vật chất, thì bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thay

đổi đơn giản nhất cho tới tư duy”

Vận động là phương thức tồn tại của vật chất Sự tồn tại vật chất là tồn tại bằng cách vận động, tức vật chất dưới dạng thức nó luôn luôn trong quá trình biến đổi không ngừng Đây là điều mà các nhà duy vật trước Mác chưa nhìn thấy được

Vận đông bao gồm: vận động cơ học, vật lý, sinh học, hóa học và xã hội (hình thức vận động cao nhất, bao trùm lên các hình thức vận động khác)

2.2.Vận động và đứng im

Đứng im là trạng thái ổn định về vật chất, hiện tượng trong những mỗi quan hệ và điều kiện cụ thể Chính sự đứng im đó mà chúng ta biết được sự vật

Vì thế mà vận động và đứng im có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó vận động là tuyệt đối vĩnh viễn còn đứng im là tương đối tạm thời Sở dĩ vận động là tuyệt đối vĩnh viễn vì như đã nói ở trên vận động là thuộc tính tồn tại của vật chất, vận động không do ai tạo ra mà chỉ chuyển hoá từ trạng thái này sang trạng thái khác, từ khuynh hướng này sang hình thức khác

II QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ PHẠM TRÙ “Ý THỨC”

1.Nguồn gốc của ý thức

1.1.Nguồn gốc tự nhiên của ý thức

Nói về nguồn gốc tự nhiên, trước hết đó là bộ não của con người, nó là cơ quan vật chất của ý thức, ý thức là một thuộc tính của vật chất nhưng không phải mọi dạng của vật chất, mà chỉ là một dạng vật chất sống có tổ chức cao nhất là

bộ óc con người Ý thức là chức năng của bộ óc con người hoạt động bình

thường, cho nên khi bộ óc bị tổn thương thì ý thức cũng không được bình

thường nữa Vì vậy ý thức không thể diễn ra ở đâu khác ngoài hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc con người

Nhưng tại sao bộ óc con người - một tổ chức vật chất cao nhất lại có thể sinh ra ý thức? Để trả lời câu hỏi này chúng ta nghiên cứu mối quan hệ giữa bộ

óc với thế giới khách quan - cũng là yếu tố thứ hai của nguồn gốc tự nhiên sinh

ra ý thức Sự tác động của thế giới khách quan đã hình thành nên quá trình phản ảnh thế giới vật chất vào bộ óc con người Phản ánh là thuộc tính phổ biến của mọi dạng vật chất, đó là năng lực tái hiện những đặc điểm, tính chất của một kết cấu vật chất này lên một kết cấu vật chất khác Có bốn hình thức phản ánh: vật

lí, hoá học, sinh học và tâm lý

1 2.Nguồn gốc xã hội

Trước hết nói về lao động, từ xưa tới nay con người muốn tồn tại và phát triển thì phải có những tư liệu sinh hoạt dựa vào quá trình lao động và sản xuất trong thực tiễn Kết quả của quá đó là hình thành nên những phản xạ có điều kiện, thói quen và làm biến đổi chức năng của các cơ quan trong cơ thể con người, đặc biệt là sự biến đổi của thần kinh trung ương làm cho năng lực sáng tạo của con người ngày càng tăng lên tạo thành ý thức Nhờ lao động mà con người bắt thế giới khách quan bộc lộ kết cấu, thuộc tính và quy luật vận động của mình hình thành viên các hiện tượng nhất định, từ đó nắm bắt thế giới khách quan và hình thành nên tri thức của mình về thế giới đó

Ngôn ngữ là “vỏ vật chất” của tư duy, là phương tiện diễn đạt tư duy, là công cụ tư duy phản ảnh thế giới khách quan, tích lũy thông tin xã hội, là hiện

thực trực tiếp của ý thức Nhờ có ngôn ngữ con người có thể giao tiếp trao đổi tư tưởng, lưu giữ, kế thừa, có thể truyền đạt tri thức, kinh nghiệm từ người này sang người khác từ thế hệ này sang thế hệ khác

2 Bản chất của ý thức

Theo quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin, bản chất của ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của óc người

Nói về khía cạnh phản ánh thế giới khách quan thì ý thức là sự phản ánh cái phản ánh, còn vật chất là cái được phản ánh Ý thức luôn mang tính thứ hai,

nó luôn bị chi phối, bị quyết định bởi vật chất Khi thực tại khách quan thay đổi thì sự phản ánh vào đại não dẫn tới ý thức con người cũng thay đổi theo và từ đó

ra đời ý thức mới quan điểm mới

Ý thức là sự phản ánh, nhưng không phải là sự phản ánh đơn thuần máy móc mà là sự phản ánh một cách sáng tạo thế giới khách quan Nó không sao chép giản đơn, thụ động thế giới khách quan, mà trên cơ sở những cái đã có, ý thức có thể tạo ra những tri thức mới về vật chất, tạo ra những huyền thoại, giai thoại, những lý thuyết khoa học dự báo tương lai Ta có thể thấy rõ điều này qua hoạt động dự báo thời tiết hằng ngày và cũng có thể từ đây giải thích nhiều phát minh dự báo của các nhà khoa học Ý thức là hình thức phản ánh cao nhất, riêng

có của óc người về hiện thực khách quan trên cơ sở thực tiễn – xã hội

3 Kết cấu của ý thức

Ý thức có kết cấu cực kỳ phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố hợp thành Ý thức bao gồm ba yếu tố cơ bản nhất là: tri thức, tình cảm và ý chí, trong đó tri thức là nhân tố quan trọng nhất

Tri thức là toàn bộ những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình nhận thức, tái tạo lại hình ảnh của đối tượng được nhận thức dưới dạng ngôn ngữ, là phương thức tồn tại và điều kiện để ý thức phát triển Theo Mác:

“phương thức mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái gì đó tồn tại đối với ý thức là tri thức…, cho nên một cái gì đó nảy sinh ra đối với ý thức, chừng nào ý thức biết cái đó”

Tình cảm là những rung động biểu hiện thái độ con người trong các quan

hệ, tham gia và trở thành một trong những động lực quan trọng của hoạt động con người

Ý chí là cố gắng, là nỗ lực, là khả năng huy động mọi tiềm năng trong con người hoạt động vượt qua trở ngại và đạt được mục đích

IV Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN VỀ PHẠM TRÙ VẬT CHẤT - Ý THỨC

Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về phạm trù “vật chất” và “ý thức”

là một bước phát triển vượt bậc trong quá trình phát triển của Triết học

Về mặt nhận thức, giúp cho việc chấm dứt cuộc đấu tranh không biết mệt mỏi giữa hai trường phái duy vật và duy tâm; khắc phục được những hạn chế trong quan điểm của các nhà triết gia trước kia; chỉ ra cho họ sự thiếu sót cũng như sai lầm trong cách nhận thức và suy đoán về vấn đề Đồng thời thống nhất

về một mối cách nhìn về thiên giới vật chất cũng như tinh thần Giải quyết được

hai vấn đề đó cũng có nghĩa Mác -Lênin đã triệt để giải quyết mọi vấn đề to lớn nhất, sâu xa nhất của thế giới, đã đánh bại hoàn toàn chủ nghĩa duy tâm chủ quan cũng như chủ nghĩa duy tâm khách quan Là tiền để mở đường cho sự phát minh sáng chế của các nhà khoa học: hướng cho họ đi theo con đường tìm ra các dạng tồn tại mới của vật chất chứ không đi vào con đường siêu nhiên thần thánh

Mở ra một thời đại mới, đó là thời đại của tri thức, khoa học, đẩy lùi xa thời bao phủ bởi những thế lực thần linh

Trong hoạt động thực tiễn, do thế giới vật chất với những thuộc tính và quy luật tồn tại khách quan không phụ thuộc vào ý thức con người Chính vì thế, mà chúng ta luôn phải xuất phát từ thực tế khách quan, lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của mình Lênin đã từng nhấn mạnh không được lấy ý muốn chủ quan làm chính sách, không được lấy thực tiễn cách mạng là chiến lược, sách lược cách mạng Nếu chỉ xuất phát từ thực tế khách quan , nếu lấy ý chí áp đặt cho thực tế, lấy ảo tưởng thay thể hiện thực thì sẽ mắc phải bệnh duy

ý chỉ, và đó là điểm mở đường cho những sai lầm liên tiếp

Qua việc phân tích về vai trò của ý thức, ta thấy trong hoạt động thực tiễn con người phải chịu sự tác động nhất định của ý thức Vì thế chúng ta phải phát huy vai trò to lớn và tích cực của ý thức đối với sự nghiệp cải tạo thế giới của con người Tức chúng ta cần phát huy được tính năng động, sáng tạo của ý thức Khi thế giới phản ánh đúng đắn, sâu sắc thể giới khách quan và đưa ra được những dự báo chính xác thì sẽ đưa đến thành công, và ngược lại, khi con người phản ánh sai, phản ánh hời hợt thì sẽ dẫn tới thất bại Khi thế giới hiện thực thay đổi thường xuyên liên tục mà ý thức con người lại chậm trễ, không nhạy bén,