Giao thoa thể loại trong hồi ký tô hoài (qua cát bụi chân ai, chiều chiều, chuyện cũ hà nội)

Trong bài Ngót 60 năm văn Tô Hoài, tác giả Phong ê, khi đ nh gi về phong cách nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật của Tô Hoài có nhắc đến Cát bụi chân ai và Chiều chiều với nhận xét: “Đ c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

MAI THỊ KHÁNH HÒA

GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG HỒI KÝ TÔ HOÀI

(QUA CÁT BỤI CHÂN AI, CHIỀU CHIỀU, CHUYỆN CŨ HÀ NỘI)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: uận văn h c

Hà Nội – 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

MAI THỊ KHÁNH HÒA

GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG HỒI KÝ TÔ HOÀI

(QUA CÁT BỤI CHÂN AI, CHIỀU CHIỀU, CHUYỆN CŨ HÀ NỘI)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: uận văn h c

Mã số: 60.22.01.20

Người hướng dẫn khoa họ PGS TS Ph Q g L g

Hà Nội – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn do tôi thực hiện Những kết quả từ những tác giả trước mà tôi sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng, cụ thể Không có bất kỳ sự không trung thực nào trong các kết quả nghiên cứu Nếu có gì sai trái, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo, P T Ph m Quang Long người đã hướng dẫn tôi tận tình, chu đáo trong quá trình thực hiện luận văn ự chỉ bảo tận tâm của th y đã mang l i cho tôi hệ thống các phương pháp, kiến thức cũng như kỹ năng hết sức quý báu để có thể hoàn thiện đề tài một cách tốt nhất

Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn Ban iám hiệu Nhà trường, quý

th y giáo, cô giáo ở Phòng Đào t o au đ i học và th y giáo, cô giáo khoa Văn học, trường đ i học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là các th y

cô giáo bộ môn Lý luận văn học, khoa Văn học – những người mà trong thời gian qua đã d y dỗ, truyền thụ kiến thức khoa học, giúp tôi từng bước trưởng thành

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn những người thân, gia đình và b n

bè – những người đã hỗ trợ, t o điều kiện để tôi có thể học tập đ t kết quả tốt

và thực hiện thành công luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

i Th Kh nh H

M C L C

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọ đề tài 1

2 Lịch sử vấ đề 2

3 Đối tượng, ph m vi và mụ đí h ghiê ứu 9

4 Phươ g pháp ghiê ứu 9

5 Cấu trúc của luậ vă 10

Chươ g 1 THỂ LOẠI, GIAO THOA THỂ LOẠI NHƯ MỘT ĐẶC TRƯNG CỦA HỒI KÝ TÔ HOÀI 11

1.1 Thể lo i hồi ký 11

1.1.1 Giới thuyết về thể loại hồi ký 11

1.1.2 Đặc trưng của hồi ký 16

1.2 Giao thoa thể lo i hư ột đặ trư g tr g hồi ký Tô Hoài 20

1.2.1 Quan niệm của Tô Hoài về hồi ký 20

1.2.2 Hồi ký trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài 25

1.2.3 Vấn đề giao thoa thể loại trong hồi ký Tô Hoài 32

Chươ g 2 GIAO THOA THỂ LOẠI GIỮA TRUYỆN VÀ HỒI KÝ TRONG TÁC PHẨM CỦA TÔ HOÀI 37

2.1 Kỹ thuật tự sự t tí h đ th h h hồi ký Tô Hoài 39

2.1.1 Đa dạng hóa điểm nhìn trần thuật 39

2.1.2 Đa dạng hóa giọng điệu trần thuật 47

2.2 Điển hình hóa nhân vật 56

2.2.1 Chân dung văn nghệ sĩ 56

2.2.2 Chân dung các nhân vật đời thường 72

Chươ g 3 GIAO THOA THỂ LOẠI GIỮA PHÓNG SỰ VÀ HỒI KÝ TRONG TÁC PHẨM CỦA TÔ HOÀI 78

3.1 Tính chân thực trong phản ánh sự việc, nhân vật của hồi ký Tô Hoài

80

3.1.1 Hiện thực cuộc sống xã hội trong hồi ký Tô Hoài 80

3.1.2 Hiện thực của một thời đại văn học và số phận các văn nghệ sĩ 86

3.1.3 Hiện thực những bước thăng trầm của lịch sử 90

3.1.4 Dấu ấn của khảo cứu văn hóa, phong tục 95

3.2 Ngôn ngữ ký đậm chất phóng sự 98

3.2.1 Ngôn ngữ tự nhiên, dung dị đậm chất khẩu ngữ 98

3.2.2 Những sáng tạo về mặt ngôn ngữ 100

3.2.3 Kết hợp ngôn ngữ kể, tả và bình luận 102

KẾT LUẬN 108

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọ đề tài

Nhà văn Tô Hoài à một cây đại thụ của nền văn h c hiện đại Việt

N m Trong 95 năm tuổi đời, ông đã dành hơn 70 năm đóng góp cho văn h c Ông là một tấm gương s ng về tinh thần o động sáng tạo, về công phu rèn luyện tay nghề của một nhà văn chuyên viết văn xuôi Cùng với nhiều nhà văn tài năng đương thời, ông đã có những đóng góp cho sự phát triển của nền văn xuôi hiện đại à nhà văn có tr ch nhiệm với nghề, nghiêm túc trong lao động sáng tạo nghệ thuật, Tô Hoài luôn ý thức sâu sắc về nghề nghiệp của mình S ng t c văn chương không chỉ đơn thuần là một công việc mà quan

tr ng hơn nó phải m ng nghĩ nhân sinh, tạo được xúc cảm thẩm mĩ cho con người thông qua việc phản nh đúng bản chất xã hội Với một sức lao động dẻo dai, bền bỉ, Tô Hoài đã có số ượng lớn tác phẩm ở nhiều thể loại và tạo được nét đặc sắc riêng trong phong cách nghệ thuật củ mình Trong đó, không thể không nói đến mảng hồi ký, một trong những đóng góp nổi bật của nhà văn Chi phối hầu như tất cả các tác phẩm của ông là một đôi mắt quan sát rất sắc sảo, nhạy cảm, một c i tôi đầy cá tính vừa trải đời, biết hoài nghi, vừa hóm hỉnh, giễu cợt, lại vừ đôn hậu và ấm p tình đời Có thể nói rằng Tô Hoài là nhà văn cần mẫn và tài hoa suốt đời cần mẫn đục đẽo vào cái thứ đẹp nhất mà cũng khó nhất trên đời là nghệ thuật Trong tác phẩm của ông, ngoài bức tranh hiện thực về đời sống xã hội, về đấu tranh giai cấp,… người đ c còn b thu hút bởi những tranh miêu tả phong tục, sinh hoạt với màu sắc dân tộc đậm đà

Tìm hiểu hồi ký của Tô Hoài, chúng ta thấy được những độc đ o trong sáng tác củ nhà văn cũng như thấy được sự vận động của thể loại hồi ký trong tiến trình l ch sử văn h c Những tác phẩm hồi ký của Tô Hoài tạo được

ấn tượng sâu đậm và góp phần làm nên một diện mạo mới cho thể hồi ký Về

mặt lý thuyết, hồi ký của Tô Hoài mang một đặc trưng hết sức rõ rệt Đó à sự hòa quyện của nhiều thể loại trong một thể loại mà ở mỗi sự việc, con người… đều có thể thấy dấu ấn của nhiều tiểu loại kh c nh u, điều này làm nên đặc sắc của hồi ký Tô Hoài

Với mong muốn tìm tòi, lí giải cái thú v , độc đ o trong c c t c phẩm hồi k Tô Hoài trên phương diện giao thoa thể loại, chúng tôi tiến hành tìm

hiểu đề tài “Giao thoa thể loại trong hồi ký Tô Hoài (qua Cát bụi chân ai,

Chiều chiều, Chuyện cũ Hà Nội)”

2 Lịch sử vấ đề

2.1 Những bài tiểu luận, phê bình nghiên cứu về hồi ký của Tô Hoài

Nghiên cứu, khảo luận về hồi ký của Tô Hoài, nhiều tác giả đã đư r những đ nh gi sâu sắc về những đặc sắc của nội dung và nghệ thuật, từ đó khái quát về tiềm lực và tầm vóc hồi ký Tô Hoài Số ượng các bài viết về sáng tác của Tô Hoài nói chung và hồi ký của ông nói riêng thật đ dạng, phong phú

Từ điển Văn học (bộ mới), khi giới thiệu Tô Hoài có những đ nh gi

mang tính khái quát về hai cuốn hồi ký Cát bụi chân ai và Chiều chiều Các

tác giả nhận thấy hồi ức của Tô Hoài rất chân thực và ông đã có c i nhìn đ chiều về một thời đoạn l ch sử, đặc biệt à tài năng t i dựng chân dung, g i ra được cái tạng thật của những nghệ sỹ cùng thời Các tác giả cũng khẳng đ nh

tính chất xuyên văn bản trong hai tập hồi k : “Chiều chiều gần như à một tác phẩm liên hoàn của Cát bụi chân ai, cũng kh i th c sâu vào một đối tượng mà

Cát bụi chân ai chư nói hết” [50, tr.1748]

Vân Thanh trong bài Tô Hoài qua tự truyện đã đ nh gi : “Hồi ký Tô

Hoài đã thật sự đóng góp vào văn h c ta mảng sống buồn bã vật lộn của một thế hệ tuổi thơ - hoặc được nhìn qua cách nhìn trẻ thơ để nói một cái gì bản

chất của cuộc đời cũ” [54] S u đó, trong bài phê bình cuốn sách Nhớ Mai

Châu của Tô Hoài, Tạp chí Văn h c, số 4, tác giả đã đư r những nhận xét có

tính gợi mở về nghệ thuật viết hồi ký củ Tô Hoài: Đấy là những trang viết không chìm vào những sự kiện Nhiều chi tiết được ch n l c, nhiều chuyện lý thú, xúc động kể lại một cách hấp dẫn, sinh động [54]

Nguyễn Đăng Điệp với bài Tô Hoài, người sinh ra để viết, Tạp chí

Nghiên cứu Văn h c, số 9, nhận đ nh: “Viết về cái của mình, quanh mình là

đ nh hướng nghệ thuật và cũng à kênh thẩm mỹ củ Tô Hoài Đúng hơn, đây

là yếu tố cốt lõi làm nên quan niệm nghệ thuật của ông Nó khiến cho văn Tô Hoài có được phong cách, gi ng điệu riêng Đó à một gi ng kể nhẩn nha, hóm hỉnh và tinh tế Rất hiếm khi ta thấy Tô Hoài cao gi ng Những triết lý

về đời sống của Tô Hoài bắt nguồn từ những câu chuyện đã từng xảy r đâu

đó trong đời chứ không phải là sản phẩm của những tư biện x m màu”;

“Những câu chuyện mà Tô Hoài hồi nhớ lại trong Cát bụi chân ai và Chiều

chiều là những câu chuyện được ông thể hiện qua cái nhìn của mình về những

câu chuyện qu nh mình” [7, tr 108] Tác giả bài b o chú phương diện nghệ

thuật và chất tiểu thuyết trong hai tác phẩm hồi ký Cát bụi chân ai và Chiều

chiều: “Tô Hoài không chuốt văn theo c ch ép ho trong tủ hay cầu kỳ một

c ch th i qu để tạo nên kiểu bonsai chữ nghĩ mà ông cắt tỉa, g t giũ câu văn, tạo nên những cấu trúc cú pháp mới cũng à để văn gần hơn với đời Cái nhìn không nghiêm tr ng hóa là thế mạnh của Tô Hoài, nó khiến cho nhà văn,

dù viết thể loại nào đi chăng nữa, vẫn thổi được vào đó c i chất tiểu thuyết mà

M Bakhtin từng nói đến Cái nhìn ấy càng rõ nét hơn trong h i thiên hồi ký

Cát bụi chân ai và Chiều chiều Đặc sắc trong hồi ký của Tô Hoài theo ý tôi

trước hết, là ở nghệ thuật dựng không khí và gi ng điệu, thứ h i, đặt nhân vật trong muôn mặt đời thường và thứ ba, các chi tiết giàu chất văn xuôi Thật đấy mà cứ như tiểu thuyết” [7, tr 120]

Đặng Th Hạnh đi sâu vào tìm hiểu cấu trúc thời gian của hồi ký Cát

bụi chân ai với nhận đ nh: “D ng hoài niệm trong Cát bụi chân ai chạy lan

man, rối rắm như b mươi s u phố phường, những phố hẹp của Hà Nội cổ đ n xen nh u dày đặc, với những rẽ ngoặt qu nh co…, vương quốc của Tô Hoài, Nguyễn Tuân (người sáng tạo ra từ “phố Ph i”) và bạn bè Thời gian hồi tưởng như ngẫu hứng, cũng chạy long bong theo dòng hoài niệm, móc vào đâu đấy, dừng lại một lát rồi lại đi, vấp phải câu nói, có khi chỉ là một từ… à

đã có thể đổi chiều, đi ngược về trước hoặc lùi về sau, có khi hàng chục năm Tưởng đó cũng à bình thường khi “tr chơi ớn” củ văn viết hồi k à đặt chồng lên nhau các lớp thời gi n” Theo t c giả bài b o: “C ch viết này đã được nhiều nhà văn c c nước, trước tiên à Ch te ubri nd “kh nh thành” từ thế kỷ trước Đối với giới nghiên cứu phương Tây điều này đ nh dấu sự đổi v trí (nghĩ à tầm quan tr ng) của cái tôi nhân chứng trong các sự kiện l ch sử thời hiện đại: Việc không còn tuân thủ trình tự biên niên như hồi ký cổ điển khiến cho không gian và thời gian truyện kể được đặt c o hơn không gi n và thời gian các sự cố được kể” [18, tr 37]

Trong bài Ngót 60 năm văn Tô Hoài, tác giả Phong ê, khi đ nh gi về phong cách nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật của Tô Hoài có nhắc đến Cát

bụi chân ai và Chiều chiều với nhận xét: “Đ c Cát bụi chân ai rồi đ c Chiều chiều, người đ c uôn uôn được cuốn hút bởi những gì mới mẻ, không trùng

lặp, không mờ nhạt, không kém sút trong cái kho kỷ niệm củ nhà văn Chẳng lên gi ng, cũng chẳng ra bộ khiêm nhường, Tô Hoài cứ tự nhiên mà kể về những gì mình đã biết, đã trải - những hành trình củ đường đời cùng dấu ấn của nó hiển lộ” [31, tr.40] Phong ê cũng chỉ r chân dung “một Tô Hoài không lẫn với bất cứ ai, một Tô Hoài hết mình Hóm hỉnh và thông minh Nhẹ nhõm mà có sức nặng, cứ như đù mà thật nghiêm chỉnh Nhũn nhặn, khiêm nhường mà thật dũng cảm, chẳng biết sợ à gì” [31, tr 41] Tô Hoài cứ nhấn

nhá dẫn người đ c đi cùng mình đến những gì lạ mà quen, hoặc quen mà lạ

Và chính khả năng ho n đổi v thế ấy làm nên hồi ức Tô Hoài sinh động

Trong bài Tô Hoài và thể hồi ký, Vương Trí Nhàn có c i nhìn tương đối

hệ thống và khẳng đ nh hồi k Tô Hoài “ à nơi con người tác giả cùng cái triết

mà ông mơ hồ cảm thấy và đã theo đuổi suốt đời, cả hai có d p bộc lộ đầy

đủ nhất” T c giả bài b o đã chỉ ra một số đặc điểm của hồi ký Tô Hoài:

“Sống đến đâu viết đến đấy; quan niệm của Tô Hoài về cái thực - một điều hết sức thiết cốt với hồi ký; hồi ký Tô Hoài có sự phân thân: trong người có mình” [44, tr 20] Tuy nhiên, tác giả chỉ dừng lại ở việc khẳng đ nh tính chân thực trong việc kể lại những kỉ niệm của những mối quan hệ xã hội, văn chương củ nhà văn

Nhận xét về cuốn hồi ký Cát bụi chân ai, hai tác giả Xuân Sách và Trần Đức Tiến trong bài Cuộc trao đổi về tác phẩm Cát bụi chân ai, B o Văn nghệ, số 46, đã đư r những nhận đ nh sắc sảo Theo Trần Đức Tiến, với Cát

bụi chân ai, “ ần đầu tiên ông đã cho thế hệ cầm bút chúng tôi nhìn một số

“nhân vật lớn” củ văn chương nước nhà từ một cự ly gần,… một khoảng

c ch kh “tàn nhẫn” nhưng vì thế mà chân thực và sâu sắc” [59, tr 7] Còn

Xuân Sách khẳng đ nh: “So với những tác phẩm củ ông mà tôi đ c thì Cát

bụi chân ai là quyển tôi thích nhất Tác phẩm m ng đậm phong cách Tô Hoài

từ văn phong đến con người Thâm hậu mà dung d , thì thầm mà không đơn điệu, nhàm ch n, n m n tí chút nhưng không kề cà vô v , một chút u mặc với cái gi ng khơi khơi mà nói, nh muốn nghe thì nghe không bắt buộc nghe rồi hiểu, đừng cật vấn…Và vì thế, sức hấp dẫn chủ yếu là sự chân thật” [59,

tr 36]

Với bài Tô Hoài - Hà Nội trên b o Người o động, số báo Xuân 2003,

Yên B đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa Tô Hoài với mảnh đất Hà Nội

trong hồi ký của ông Tác giả nhấn mạnh: “T c phẩm Chiều chiều, một cuốn

hồi ký hay nhất trong một thập niên trở lại đây, à những trang viết của ông về cuộc sống Hà Nội qu vãng… Ông viết về Hà Nội, về đời mình theo cái kiểu của ông, kể cả những câu mà nhiều người chê ông viết sai ngữ ph p, nhưng

đó à c i c ch mà ông s ng tạo, làm giàu thêm ngôn ngữ tiếng Việt”

Nhà văn Nguyễn Văn Th trong bài Vài cảm giác với Chiều chiều trên

b o Văn nghệ, đ nh gi sức hấp dẫn của cuốn Chiều chiều là ở gi ng điệu

trần thuật, với gi ng điệu dân dã, hóm hỉnh, dí dỏm rất riêng mang phong cách của Tô Hoài tạo thành những trang kể: Đó à “gi ng bình thản, không câu nệ thứ tự thời gian, thứ tự các tình huống, nhân vật, nhưng thấm đượm cái

nhìn rất riêng, rất dí dỏm của tác giả… C i d ng chảy của Chiều chiều là

dòng chảy tự nhiên Là thứ văn chương đạt tới mức tự nhiên Tự nhiên, dung

d đạt được, phải là bậc thặng thừa củ văn chương” [55, tr 13]

Tác giả Trần Hữu Tá trong cuốn sách Tô Hoài một đời văn phong phú

và độc đáo đ nh gi nét đặc biệt ở tài năng của Tô Hoài là ông viết hồi ký khi

còn rất trẻ và khẳng đ nh được sự thành công ở ĩnh vực này: “Về mặt thể

loại, Cỏ d i có h i điều đ ng để suy nghĩ ột à trong văn chương, vô số nhà

viết hồi k , nhưng ở tuổi h i mươi ít i đã thành công như Tô Hoài Hai là

chùm tác phẩm Cỏ d i, Cát bụi chân ai, Chiều chiều đã khẳng đ nh ông là cây

bút hồi ký có hạng” [51, tr 19]

Như vậy, các bài tiểu luận, phê bình, nghiên cứu trên đã đề cập tới khá nhiều vấn đề nổi bật trong hồi ký Tô Hoài: nhân vật, gi ng điệu, phong cách nghệ thuật, chất tiểu thuyết trong hồi k …Với những nhận xét x c đ ng này, chúng ta có thể thấy được những đặc điểm của hồi k Tô Hoài Tuy chư trực tiếp tìm hiểu về sự giao thoa thể loại trong hồi k Tô Hoài nhưng những nhận

đ nh trên tạo cơ sở giúp chúng tôi tường minh hóa các vấn đề của luận văn

2.2 Những luận văn, luận án nghiên cứu về hồi ký Tô Hoài

Bên cạnh những tiểu luận, phê bình đã khảo sát ở trên, hồi ký của Tô Hoài cũng được các tác giả luận văn, uận án nghiên cứu, nhìn nhận sâu hơn

về đặc trưng phong c ch thể loại Có thể kể đến Lê Minh Hiền với đề tài Tìm

hiểu hồi ký Tô Hoài (1998), Đoàn Th Thúy Hạnh với đề tài Nghệ thuật tr n thuật của Tô Hoài qua hồi ký (2001), Trương Th Huyền với đề tài Đặc trưng của thể lo i hồi ký Tô Hoài (2007), Lê Th Biên với đề tài Chiều chiều và những đặc sắc về thể tiểu thuyết - tự truyện của Tô Hoài (2007), Trần Th

i Phương với đề tài Nhân vật người kể chuyện trong hồi ký và tự truyện

của Tô Hoài (2009), Nguyễn Hoàng Hà với đề tài Cái nhìn, không gian và thời gian nghệ thuật trong hồi ký của Tô Hoài (2009), Nguyễn Th Nguyên

với đề tài Hình tượng tác giả trong hồi ký tự truyện của Tô Hoài, Nguyễn

Khải, Ma Văn Kháng (2010)…

Tác giả Đoàn Th Thúy Hạnh chỉ r v i tr đặc biệt của miêu tả trong nghệ thuật trần thuật, phân tích cách tổ chức cốt truyện, phát triển mạch truyện của hồi ký Tô Hoài; luận văn đã cho thấy tính phức điệu trong gi ng điệu trần thuật của Tô Hoài, vừ hài hước, dí dỏm, pha chút mỉa mai tinh quái, lại có lúc trữ tình, xót xa [19]

Tác giả Nguyễn Hoàng Hà chỉ r đặc điểm của hồi ký Tô Hoài ở các phương diện về cái nhìn, không gian và thời gian nghệ thuật Theo tác giả, cái nhìn của hồi k Tô Hoài m ng đậm dấu ấn l ch sử, cái nhìn nhân bản nghiêng

về cuộc sống sinh hoạt đời thường; còn không gian trong hồi k Tô Hoài đó à không gian hiện thực cụ thể gắn với những sự kiện đ ng nhớ và là không gian sinh hoạt đời thường Thời gian trong hồi ký Tô Hoài là thời gian l ch sử rộng

mở đ chiều và là thời gi n đời tư đồng hiện chồng chéo Chính tính chất chuyên biệt về đối tượng nghiên cứu của hồi k Tô Hoài do đó kết quả của

công trình nghiên cứu đã góp phần gợi mở hướng tiếp cận tác phẩm hồi ký trên phương diện thi pháp h c [16]

Tác giả Trương Th Huyền đã đặt các tác phẩm hồi ký Tô Hoài trong chỉnh thể hệ thống để đ nh gi , đối chiếu và rút ra những nhận đ nh có giá tr Theo tác giả, thứ nhất, cảm quan nhân bản đời thường là cái nhìn xuyên suốt, bao trùm trong suốt các tập hồi ký Tô Hoài Thứ hai, các câu chuyện được kể theo một mạch hồi tưởng rất tự nhiên, bằng thứ ngôn ngữ dung d , đời thường, bằng sự kết hợp rất nhiều gi ng điệu nên tạo nên sự phức điệu trong hồi ký Và tác giả bài nghiên cứu đã khẳng đ nh những tác phẩm hồi ký Tô Hoài là tác phẩm có giá tr , như mạch ngầm trong ng đất, càng khi càng trong, càng ng t ngào bất ngờ và thú v Hoặc có những công trình dừng lại chỉ ra một số bình diện iên qu n đến nhân vật người kể chuyện ở phương diện: gi ng điệu, ngôn ngữ, tài dẫn truyện…

Trong các công trình này, bên cạnh việc đề cập chân dung tự h a của

Tô Hoài ở một vài khía cạnh như tính c ch, ối sống, cuộc đời; đặc biệt nhìn thấy một Tô Hoài hài hước, hóm hỉnh, lạnh lùng, tỉnh t o, đôi khi t i qu i đến mức sắc lạnh, tàn nhẫn; thì nhìn chung, những công trình nghiên cứu, các tác giả đã chỉ ra những đặc sắc trong hồi ký Tô Hoài nói chung và các tác phẩm

Cát bụi chân ai, Chiều chiều, Chuyện cũ Hà Nội nói riêng ở phương diện nội

dung và nghệ thuật Đặc biệt là trong việc phản ánh hiện thực, nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật dựng chân dung, cái tôi tác giả trong v i tr người kể chuyện, tài dẫn truyện được nhiều tác giả luận án, luận văn chỉ ra

Như vậy, thông qua những tìm hiểu trên, chúng tôi thấy được những vấn đề sau:

Thứ nhất, hồi k Tô Hoài đã từng à đối tượng quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nhưng chư có t c giả nào tập trung tìm hiểu về giao thoa thể loại trong hồi ký Tô Hoài

Thứ hai, dù chư trực tiếp và hệ thống trong việc tìm hiểu sự giao thoa thể loại trong hồi ký Tô Hoài nhưng c c nhà nghiên cứu đã đư r những nhận

đ nh khá chính xác về các vấn đề có iên qu n đến hồi ký, tiêu biểu là: nghệ thuật trần thuật, đặc trưng thể loại hồi ký, nhân vật người kể chuyện…Chúng tôi coi đây à những gợi ý sáng giá giúp triển khai nội dung luận văn Đặc biệt, nhờ kết quả nghiên cứu của các tác giả trên, chúng tôi nhận thấy hồi ký

Tô Hoài có một số đặc điểm của truyện, tiểu thuyết và phóng sự xét trên cả bình diện nội dung và nghệ thuật

Từ đó, kế thừa và phát triển kết quả nghiên cứu của tác giả trên, chúng

tôi tiến tới tìm hiểu đề tài: “Giao thoa thể loại trong hồi ký Tô Hoài (qua Cát

bụi chân ai, Chiều chiều, Chuyện cũ Hà Nội)”

3 Đối tượng, ph m vi và mụ đí h ghiê ứu

3.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Luận văn tập trung tìm hiểu sự giao thoa thể loại trong hồi ký Tô Hoài

- Phạm vi khảo sát: Hồi k Tô Hoài nói chung, đặc biệt là ba tập hồi

ký: Cát bụi chân ai, Chiều chiều, Chuyện cũ Hà Nội

3.2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu đề tài trên, chúng tôi nghiên cứu và hướng tới làm rõ sự giao thoa thể loại trong hồi k Tô Hoài trên c c phương diện nội dung và nghệ thuật của nó Từ đó chúng tôi tìm r những đặc điểm nổi bật trong ba tập hồi

ký làm nên đặc sắc hồi k Tô Hoài trên phương diện giao thoa thể loại

4 Phươ g pháp ghiê ứu

Tìm hiểu đề tài này, chúng tôi sử dụng kết hợp c c phương ph p s u:

- Phương pháp loại hình: Dùng phương ph p oại hình để phân loại các thể loại văn h c, trên cơ sở đó khẳng đ nh sự tồn tại và những đặc trưng

cơ bản của hồi k Tô Hoài dưới góc độ đặc trưng thể loại

- Phương pháp hệ thống: Nghiên cứu đặc điểm hồi k Tô Hoài như một chỉnh thể hoàn chỉnh, chặt chẽ; một hệ thống biện chứng giữa lý thuyết

và thực tiễn sáng tác; giữa các yếu tố nội dung và hình thức nghệ thuật

- Phương pháp so sánh: Trên cơ sở so s nh, đối chiếu với các thể loại

kh c, chúng tôi àm rõ đặc trưng thể loại và sự giao thoa thể loại trong hồi ký

Tô Hoài

- Phương pháp phân tích – t ng hợp: Từ những đặc điểm về thể loại

hồi ký Tô Hoài, chúng tôi sẽ đi sâu phân tích c c t c phẩm để làm sáng tỏ sự giao thoa về mặt thể loại S u đó c c vấn đề sẽ được khái quát bằng phương pháp tổng hợp

- Phương pháp tiểu sử: Từ những yếu tố về tiểu sử tác giả, chúng tôi

sẽ đi sâu vào mối liên hệ giữa tác giả và tác phẩm để lý giải những những đặc trưng cơ bản của hồi ký Tô Hoài

5 Cấu trúc của luậ vă

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận văn gồm có b chương:

Chương 1: Thể loại, giao thoa thể loại như một đặc trưng của hồi ký Tô Hoài Chương 2: Sự giao thoa giữa truyện và hồi ký trong tác phẩm của Tô Hoài Chương 3: Sự giao thoa giữa phóng sự và hồi ký trong tác phẩm của Tô Hoài

Chươ g 1: THỂ LOẠI, GIAO THOA THỂ LOẠI NHƯ MỘT

ĐẶC TRƯNG CỦA HỒI KÝ TÔ HOÀI 1.1 Thể lo i hồi ký

1.1.1 Giới thuyết về thể loại hồi ký

Hồi k được coi là một thể loại văn h c mang tính thời sự bởi nó thể hiện rõ nhất sự vận động trôi chảy của cuộc sống, đặc biệt là những khúc quanh, những bước ngoặt của l ch sử, của thời đại Dễ thấy, không chỉ việc viết hồi ký mà ngay việc tìm hiểu về hồi ký với tư c ch à một thể loại văn

h c cũng được các nhà nghiên cứu quan tâm Hồi k được hiểu ở nhiều góc

độ khác nhau, dựa vào nội hàm nghĩ của từ “hồi k ” hoặc dự trên đặc trưng thể loại…

Khái niệm hồi ký xuất hiện trong nhiều cuốn từ điển và được hiểu khá

thống nhất Theo Từ điển tiếng Việt do tác giả Hoàng Phê chủ biên thì: “Hồi

ký là thể văn ghi ại những điều còn nhớ s u khi đã trải qu , đã chứng kiến sự

việc” [58, tr 591] Từ điển thuật ngữ Văn học đư r kh i niệm: “Hồi ký là

một thể loại thuộc loại hình ký, kể lại những biến cố xảy ra trong quá khứ mà tác giả à người tham dự hoặc chứng kiến [17, tr 152] Các tác giả cho rằng:

“Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi ký có nhiều chỗ gần với nhật ký Còn về phương diện tư iệu, về tính xác thực và không

có hư cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi ch sử, tiểu sử khoa h c” [17, tr 152] Nhận xét trên chú tr ng tới sự liên hệ qua lại hồi ký và các thể loại

khác Theo Từ điển Văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên, hồi k được hiểu như

s u: “Thuật ngữ hồi ký chỉ một thể loại nằm trong nhóm thể tài ký Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự kiện có thực xảy

ra trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến” [20, tr 648]

Như vậy, về cơ bản, các cách lý giải trên đều dựa theo hình thức chiết

tự từ Hán Việt: hồi là quay trở lại, ký là ghi chép những điều chứng kiến Đây

là cách lý giải ngắn g n, dễ hiểu cho số đông người đ c nhưng kh i niệm này đông cứng, thiếu độ mở không phù hợp với tình hình phát triển của hồi ký hiện đại Trong thực tế, các tác phẩm hồi k , đặc biệt là những tác phẩm hồi

k r đời vào những năm đầu thập niên của thế kỷ XXI có sự đ dạng về nghệ thuật tự sự, về kết cấu Nhiều tập hồi ký, không chỉ là ghi chép sự kiện ký ức, dòng hồi tưởng không theo dòng chảy thời gian tuyến tính, mà có sự đứt nối, chắp v , đ n xen qu khứ hiện tại một cách rất linh hoạt Để có những nhìn nhận khách quan về khái niệm này, chúng ta cần phân tích quan niệm thể loại

và các thuật ngữ tương đồng

Về quan niệm thể loại, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hồi ký là một tiểu loại của ký, là thể tài văn h c Quan niệm này thống nhất trong hầu hết

các công trình lý luận văn h c Tác giả Lại Nguyên Ân trong cuốn “150 thuật

ngữ văn học” đ nh nghĩ : “Hồi ký là một thể thuộc thể tài ký Tác phẩm hồi

ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về những sự kiện có thực trong

quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến” [1, tr 154] Công trình Lí luận

văn học do tác giả Trần Đình Sử chủ biên phân loại ký tự sự thành những tiểu

loại và ghép chung nhật ký, hồi ký, xem hồi k à “thể loại ghi chép các sự kiện quá khứ đã trải qu do đương sự thực hiện, cũng à một hình thức văn

h c riêng tư, mình nói về mình, một dạng tự truyện của tác giả Hồi ký cung cấp những tư iệu của quá khứ mà đương thời chư có điều kiện nói được”

[60, tr 379 - 380] Tác giả Hà inh Đức trong cuốn Lí luận văn học x c đ nh:

“Hồi ký ghi lại những diễn biến của câu chuyện và nhân vật theo bước đi của thời gian qua hồi tưởng” [12, tr 285] Nhìn chung, các nhà nghiên cứu khá thống nhất ở điểm cơ bản: hồi ký là tái hiện quá khứ gắn với người thật, việc thật, tác giả chính là người trong cuộc hoặc chứng kiến

Khi đặt nó trong hệ thống các thuật ngữ tương đồng, hồi ký với tư c ch

là một thể loại văn h c, nó có đời sống riêng, vận động th y đổi ở từng chặng đường văn h c, khiến cho các khái niệm, quy ước có tính quy phạm không lý giải hết sự đ dạng củ nó Chính điều này, trong quá trình nghiên cứu thể hồi

ký, ranh giới giữa nó với các loại hình gần nó cần phải x c đ nh rõ ràng và căn cốt để thấy rõ bản chất Từ đó mới có thể soi chiếu, lý giải về hồi ký Một

số nhà nghiên cứu trên cơ sở so sánh loại hình đã chỉ r điểm tương đồng và khác biệt của hồi ký với những tiểu loại khác của ký

Về hồi ký và nhật ký, nhóm tác giả Từ điển thuật ngữ văn học chỉ ra

những điểm giống và kh c nh u cơ bản: “Xét về phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt, hồi ký có chỗ giống với nhật ký Còn về phương diện

tư iệu, về tính xác thực không có hư cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi ch

sử, tiểu sử khoa h c Khác với sử gia và nhà viết sử, người viết hồi ký chỉ tiếp nhận ghi chép phần hiện thực mà tác giả nhìn rõ hơn cả dựa trên những ấn tượng và hồi ức riêng trực tiếp củ mình Hơn nữa, bản thân người viết hồi ký uôn được mô tả trình bày ở bình diện thứ nhất Hồi ký thường khó tránh khỏi tính phiến diện và ít nhiều chủ quan về thông tin, tính không đầy đủ của sự kiện, song sự không đầy đủ của nó do sự diễn đạt sinh động trực tiếp của tác giả lại có giá tr như một tài liệu xác thực đ ng tin cậy” [47, tr 127] Cũng

đồng nhất điều này, nhóm tác giả trong Từ điển Văn học (bộ mới) quan niệm:

“Hồi ký gần nhật ký ở hình thức giãi bày, ở chỗ không dùng thủ pháp cốt truyện, ở cách kể thường theo thứ tự thời gian, ở việc chú đến các sự kiện

mang tính tiểu sử” [50, tr 646 - 647] Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ

văn học mở rộng so s nh: “Có những tác phẩm hồi ký rất gần với văn xuôi

l ch sử ; lại có những tác phẩm gần với tiểu thuyết;… một dạng hồi ký viết về

c c nhà văn, nghệ sĩ, nhà hoạt động xã hội, g i à chân dung văn h c” [1, tr 155]

Dễ thấy, giữa hồi ký và nhật ký, hai thể tài này có đường biên gần nhau

ở hình thức giãi bày, ở việc không dùng các thủ pháp cốt truyện và chúng đều chú đến các sự kiện mang tính tiểu sử Song, nhật ký là dạng trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít dưới hình thức những ghi chép sự kiện đ ng diễn ra hàng ngày, có đ nh số ngày th ng, không hư cấu; ghi lại các sự kiện đời tư đồng thời bộc lộ những cảm xúc, suy tư của bản thân chứ không chủ đích viết cho công chúng còn hồi ký có thể bao gồm sự tái cấu trúc, sắp xếp sự kiện rời rạc không liền mạch trong trí nhớ của tác giả, và có thể có hư cấu Hồi ký và nhật

k đều là những chuyện đời tư, nhưng hồi k được viết theo chiều ngh ch của thời gi n, hướng về dĩ vãng với cảm hứng hồi cố, còn nhật k được viết theo chiều thuận, ghi lại những sự kiện và cảm xúc hàng ngày Hồi ký viết ra nhằm giãi bày, thú nhận với người khác, thiên về hướng ngoại thì nhật ký là lối viết thầm kín cho riêng mình, có tính riêng tư và hướng nội

Về hồi ký và tự truyện, nội hàm hai khái niệm này rất gần nh u nhưng

không hoàn toàn trùng khít Trong Từ điển Văn học (bộ mới), Đỗ Đức Hiểu

phân biệt: “Hồi ký có thể chỉ ghi lại những sự kiện về một thời kỳ l ch sử, mà tác giả không phải là nhân vật chính; còn tự truyện kể chuyện của c i “tôi” t c giả Tự truyện không phải một tập hợp những kỉ niệm tản mạn, mà được bố trí như một truyện, một tiểu thuyết” [50, tr 1906] Như vậy, giữa hồi ký và tự truyện đều đề cập đến những gì thuộc về quá khứ Cơ chế củ người viết hồi

ký và tự truyện đều hướng về dĩ vãng, đều có cảm hứng tổng kết và lý giải, đều được viết r cho người kh c đ c để bộc bạch cái tôi, chia sẻ kinh nghiệm

cá nhân Xét về bản chất, tự truyện m ng đặc trưng của truyện, giàu tính miêu

tả, chú đến nghệ thuật kể, còn hồi ký mang đặc trưng của ký, nặng về tính

sự kiện, tính xác thực

Về hồi ký và các dạng thức tự thuật, dễ thấy tiểu thuyết tự thuật là dạng tiểu thuyết sử dụng những “câu chuyện cuộc đời” có thật để làm chất liệu sáng tạo nghệ thuật Trong tiểu thuyết tự thuật, người kể chuyện xưng “tôi” đồng nhất với tác giả, kể chuyện về đời mình, kể cả chuyện riêng tư, trong đó

có cả sự hư cấu về những câu chuyện iên qu n đến đời mình Hồi ức và sáng tạo, sự thật và hư cấu, c i riêng và c i chung uôn có xu hướng lẫn vào nhau, thâm nhập vào nhau ở hai thể loại này Tuy nhiên, dựa vào những nét khu biệt, ta vẫn nhận ra ranh giới giữa tiểu thuyết tự thuật và hồi ký Tiểu thuyết

tự thuật tuy dựng lại cuộc đời củ người đó, trong thời đại đó nhưng được hư cấu hóa, còn hồi ký là dựng lại gương mặt quá khứ trong đó có cuộc đời của mình với những chi tiết tiểu sử, đời tư không có sự hư cấu Xuất ph t điểm của hồi ký không phải sáng tạo nghệ thuật mà cốt để nhớ lại, viết lại quá khứ

và cuộc đời của tác giả, còn tiểu thuyết tự thuật là sự sáng tạo củ nhà văn

Ngoài ra, xét về chất liệu, tính xác thực và tính không hư cấu, hồi ký còn giống với văn xuôi ch sử, tiểu thuyết khoa h c Song, nếu các thể loại này hướng vào tính nghiêm ngặt của sự thực và nghiên cứu, phân tích c c tư liệu một cách toàn diện, thì hồi ký sử dụng một cách tự do hơn những sự kiện thực và chỉ tiếp nhận, ghi chép những phần hiện thực mà tác giả thấy rõ hơn trên cơ sở những ấn tượng và hồi ức riêng của mình

Nhìn chung, trong sự phát triển của thể hồi k , đường biên thể loại không tuyệt đối, bản thân tác phẩm hồi ký luôn có sự xâm nhập, dung hợp các thể tài, thể l ai khác Hồi ký Tô Hoài là một ví dụ điển hình Chính sự giao thoa giữa các thể loại, tác phẩm hồi k càng được chắp thêm đôi c nh vươn r những chân trời mới của việc tái hiện hiện thực Nó đồng thời cũng thể hiện tính hiện đại, năng động, linh hoạt của thể loại ký nói chung trong thời kỳ mở rộng và đổi mới tư duy nghệ thuật của những năm s u 1975 Tuy vậy, văn bản

hồi ký dù có tính tự do (do tính chủ quan của hồi ức) hoặc dẫu khó x c đ nh đường biên thể loại thì cũng không thể nằm ngoài khung đặc trưng thể loại

Từ những tìm hiểu trên, chúng tôi giới thuyết về hồi k như s u: Hồi ký

là thể loại tự sự đặc biệt “ à thiên trần thuật từ ngôi tác giả” - kể lại những sự việc đã xảy ra trong quá khứ mà bản thân đã th m dự hay chứng kiến, thậm chí có thể lấy chất liệu từ chính cuộc đời mình Hồi ký có thể có hư cấu nhưng đ i hỏi phải có tính xác thực với các sự kiện con người x c đ nh và hình thức tự sự của dòng hồi ức Đây được coi à cơ sở lí thuyết để chúng tôi triển khai các vấn đề có liên quan tới đề tài luận văn

1.1.2 Đặc trưng của hồi ký

Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi đồng chủ biên) đ nh nghĩ về hồi k : “Hồi ký là một loại hình văn h c trung gian, nằm giữ b o chí và văn h c, gồm nhiều thể, chủ yếu à văn xuôi

tự sự như bút k , hồi ký, du ký, phóng sự, ký sự, nhật ký, tuỳ bút, ” [41, tr 162] Như vậy, là tiểu loại của ký, bản thân hồi k cũng m ng trong mình những đặc trưng của k nhưng kh c với ký

Hồi ký là thể loại ghi chép về những gì xảy ra trong quá khứ trên cơ sở hồi tưởng mà người viết ghi lại bằng những ấn tượng, hồi ức trực tiếp của mình: “Người viết hồi ký kể lại những điều mà mình có d p quan sát, hoặc nghe trực tiếp, những sự việc và con người để lại những ấn tượng sâu sắc, gắn

bó với những kỷ niệm riêng, nhưng đồng thời cũng có một nội dung xã hội phong phú” [12, tr 230] Quá khứ được hồi cố trong thể hồi ký là những sự việc đã để lại ấn tượng sâu sắc, vẫn còn gây ám ảnh và có nghĩ qu n tr ng đối với người viết, với cuộc đời hiện tại Vì vậy, những trang hồi k thường thể hiện sự chiêm nghiệm về cuộc sống, hé mở những bí mật trong cuộc đời -

có thể bí mật riêng tư và bí mật cộng đồng, những khoảnh khắc lớn lao của thời đại, những trăn trở, suy ngẫm về con người, thời cuộc Chính đặc điểm

này khiến cho nội dung của hồi ký gắn với những kỉ niệm riêng, nhưng đồng thời lại có một nội dung xã hội phong phú Thời điểm câu chuyện xảy ra thuộc về quá khứ gần gũi và có nhiều liên hệ với cuộc đời hiện tại

Thứ nhất, tính xác thực củ đối tượng miêu tả và tính trung thực của người hồi tưởng là một trong những đặc trưng cơ bản nhất thể hồi ký bởi hồi

ký vốn là những ghi chép lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả à người tham dự hoặc chứng kiến Đây cũng à qu n điểm khá thống nhất trong nhiều nhà nghiên cứu về hồi ký ở Việt Nam từ trước đến nay Chính yêu cầu cao về tính xác thực trong hồi k nên người viết hồi k h y người trần thuật phải à người trong cuộc, kể lại những việc đã xảy ra trong quá khứ mà bản thân đã th m dự hoặc chứng kiến, thậm chí lấy chất liệu từ chính cuộc đời mình Và tác giả à người tham dự hoặc chứng kiến nên xét về bản chất, thông tin trong hồi k đều mang tính xác thực cao, rất ít yếu tố hư cấu Ở phương diện này, hồi ký hấp dẫn người đ c bởi những tư iệu có giá tr về bản thân người viết, về không khí thời đại, các sự kiện l ch sử trong quá khứ mà cuốn hồi k đó dựng lên Bởi vậy, viết hồi ký không phải là sự lựa ch n của số đông nhà văn; viết hồi ký là sự “đấu tr nh để viết r ”, à “một cuộc mổ xẻ toàn diện” mà người viết phải thật sự dũng cảm Theo Phương ựu: “Xét về bản chất, hồi ký không nhằm thông tin thẩm mỹ, mà chủ yếu là thông tin sự thật Nói điều này không có nghĩ hồi ký không cần có yếu tố nghệ thuật Và không vì trung thực với sự kiện mà các tác phẩm hồi ký mất đi gi tr nghệ thuật, giá tr thẩm mỹ, ngược lại hồi k đã trở thành một thể loại văn h c phổ biến trong đời sống văn h c hiện nay Bởi xét cho cùng, “trong sự thực cũng

đã có c i thẩm mỹ” [35, tr 424]

Thứ hai, hồi ký mang tính chủ quan củ người kể chuyện quá khứ Bởi

sự thật xảy r đã có độ lùi vào quá khứ, cho nên dù à người chứng kiến cũng không thể nhớ lại tường tận m i diễn biến sự việc, không thể bao quát hết,

nhất là sự việc đã xảy r qu âu Đồng thời, bản thân người viết hồi ký luôn được trình bày mô tả ở bình diện thứ nhất Điểm khác biệt của chủ thể trần thuật trong hồi ký so với tiểu thuyết à người viết hồi ký chỉ tiếp nhận và ghi chép phần hiện thực mà tác giả nhìn rõ hơn cả dự trên cơ sở những ấn tượng

về hồi ức riêng trực tiếp của mình Bản thân người viết hồi ký luôn ở bình diện thứ nhất Chính vì vậy, hồi k thường khó tránh khỏi phiến diện, ít nhiều tính chủ quan củ thông tin, tính không đầy đủ của sự kiện Có nghĩ à trong hồi k cũng có yếu tố hư cấu Tuy nhiên, hư cấu ở đây được hiểu với nghĩ à nhà văn có thể sử dụng những hình thức không x c đ nh Nghĩ à không phải

b đặt hay thêm thắt vô căn cứ mà là cả một quá trình lựa ch n, sắp xếp và tổ chức c c tư iệu, chi tiết dữ kiện, với mục đích trình bày hiện thực một cách chân thực, đúng với bản chất của nó Ở một chừng mực nào đó, những yếu tố

ít x c đ nh như tâm tư, cảm xúc khi được kể ra ở đây cũng khó kiểm đ nh về tính xác thực mà chủ yếu ở dạng nó có logic và hợp lí với tình huống, sự kiện, con người Hơn nữa, tính chủ quan của hồi ký còn do sự nhìn nhận, đ nh gi

củ người viết Song dưới hình thức diễn đạt sinh động, trực tiếp của tác giả các sự kiện này trở nên có giá tr như một tài liệu đ ng tin cậy Hiện thực phản ánh trong hồi ký là hiện thực được lựa ch n, và gây ấn tượng sâu sắc với người kể nên nó luôn ám ảnh, buộc phải viết ra, phải giải tỏa Hiện thực ấy được tái hiện với một trạng thái cảm xúc riêng, được nhìn nhận, đ nh giá lại bằng nhận thức chủ quan và bằng kinh nghiệm sống củ người viết Do vậy, người viết hồi ký khi tái hiện hiện thực không giữ th i độ kh ch qu n như c c

sử gia Hiện thực trong hồi ký, xét về mặt sử h c, nó là tài liệu thứ cấp nên cũng không thể so với c c tư iệu gốc Điều quan tr ng nhất, thông qua các sự kiện, các chi tiết iên qu n đến tiểu sử, cũng như qu c ch đ nh gi , nhìn nhận, th i độ tình cảm trước những gì được kể đến, tác giả hồi ký gián tiếp bộc lộ mình trong tính khuôn khổ của sự thật l ch sử, qu đó àm tăng thêm

nghĩ xã hội và giá tr nghệ thuật của tác phẩm Vì vậy, các nhà lý luận quan ngại rằng người viết hồi k “do thời gian lùi xa, nhiều sự kiện nhớ không chính xác, nhớ nhầm hoặc tưởng tượng thêm mà không tự biết”; “Hồi ký chỉ thực sự có giá tr khi người viết tuyệt đối trung thực với chính mình và có trách nhiệm với xã hội không tô vẽ cho mình và thêm thắt cho người kh c” [60, tr 380] Tất cả những điều đó cho thấy, dẫu được xếp vào dạng văn xuôi phi hư cấu nhưng nhìn chung, hồi k chư hoàn toàn à sự thật mà chỉ là một góc nhìn Các sự việc, hiện tượng được phản nh, được kể lại trong hồi ký

ch u sự t c động của quy luật “quên ãng” và “làm méo lệch” củ cơ chế hồi

ức Nếu câu chuyện xảy ra trong quá khứ gần hoặc mới xảy r người viết còn nhớ rõ thì dòng hồi tưởng có thể chân thực, sinh động đến từng chi tiết Song cũng có khi câu chuyện đã ùi sâu vào dĩ vãng, người kể quên đi một số chi tiết đ i hỏi phải dùng trí tưởng tượng để hư cấu nhào nặn bổ sung cho cái khung hiện thực trở nên sinh động, hấp dẫn Tính chủ quan của hồi ký vì vậy thể hiện cái nhìn tích cực, nhưng cũng có úc bộc lộ cái nhìn lệch lạc của người viết hồi ký Cách ứng xử với quá khứ cho thấy dù hồi ký yêu cầu phải xác thực nhưng không thể nào viết được sự thật một cách tuyệt đối Điều đó phụ thuộc vào nhân c ch, văn hó củ người viết hồi ký, kể cả quan hệ đạo đức đối với độc giả, với cộng đồng

Thứ ba, xét ở phương diện nghệ thuật, một trong những đặc trưng nổi bật nhất của thể hồi ký là cách kể chuyện theo dòng hồi tưởng, nhớ đến đâu

kể đến đó và thường không sử dụng thủ pháp cốt truyện Tác giả có thể hồi tưởng lại quá khứ theo trật tự thời gian tuyến tính, từ quá khứ x đến quá khứ gần Tuy nhiên trong tác phẩm hồi ký, dòng hồi ức cũng có thể b đảo lộn không theo một quy luật khách quan mà ch u sự t c động của ý thức - tác giả

Có nghĩ à sự phản ánh hiện thực trong hồi k được tuân theo quy luật riêng của dòng hồi tưởng Quy luật dòng hồi tưởng này còn g i à “d ng thức”

Là một thể loại tự sự đặc biệt, hồi ký thiên về trần thuật từ ngôi thứ nhất - tác giả Nó mang tính xác thực, tính chủ quan và hình thức tự sự của dòng hồi ức Sức hấp dẫn của hồi ký chính là bản thân các sự việc, hiện tượng được phản ánh trong tác phẩm và cách kể chuyện của tác giả Nhưng hơn hết đó à c i tôi

cá nhân hiện hình, sống động trên trang giấy Nhân vật “tôi” - người kể chuyện trong hồi ký tự do lựa ch n điểm nhìn, phạm vi, trình tự phản ánh,

gi ng điệu nghệ thuật cốt sao tái hiện được quá khứ rõ nét và sinh động Với vai tr à người tham dự, chứng kiến câu chuyện đã xảy ra trong quá khứ, nhân vật “tôi” - tác giả trở thành một đảm bảo khá vững chắc mà câu chuyện

đề cập tới

Như vậy, bằng việc chỉ ra những đặc trưng cơ bản của hồi ký, chúng tôi xác lập một cái khung nền tảng lí thuyết thể loại àm căn cứ triển kh i đề tài luận văn

1.2 Giao thoa thể lo i hƣ ột đặ trƣ g tr g hồi ký Tô Hoài

1.2.1 Quan niệm của Tô Hoài về hồi ký

Viết về cuộc sống bình d củ mình, qu nh mình à điều nhà văn Tô Hoài tâm niệm ngay từ những ngày đầu đến với văn chương nghệ thuật Mảnh đất ven đô và con người àng quê nơi đây đã đi vào văn chương Tô Hoài một cách tự nhiên như nó vốn thế Nhà văn uôn gắn bó với con người và cuộc sống đời thường, luôn ý thức h c tập lời ăn, tiếng nói của quần chúng nhân dân o động

Trong Nghệ thuật và phương pháp viết văn Tô Hoài cho rằng: Nhà văn

à thư kí của thời đại Trách nhiệm và vinh dự ấy dành cho những ngòi bút chân chính, nhất những người viết các thể loại ký: phóng sự, tùy bút, ký sự, bút k Suy nghĩ như thế chứng tỏ Tô Hoài đ nh gi c o v i tr đi đầu của người viết ký và các thể loại ký

Tô Hoài có quan niệm riêng về hồi k Đối với ông ký nói chung và hồi

ký nói riêng không phải là thể loại đàn em trong s ng tạo văn h c, không thể

so sánh với các thể loại khác theo lối đ nh mức Hồi ký là một thể loại rất cần đến sự sáng tạo củ người nghệ sĩ Viết hồi ký nhằm đ p ứng những yêu cầu của hiện tại bằng câu chuyện kể người thật, việc thật ngày hôm qua do chính người kể chuyện chứng kiến hoặc tham dự Dễ mà khó, đó à nhận xét chung của Tô Hoài khi viết hồi ký Dễ vì i cũng có thể viết được c i điều mình đã chứng kiến hoặc trải qu Nhưng không phải i cũng viết hồi ký thành công Điều đó không chỉ phụ thuộc vào vốn sống, kinh nghiệm và sự từng trải của người viết mà còn phụ thuộc vào tài năng, c tính s ng tạo củ người nghệ sĩ Văn h c là sự tái tạo nhưng qu n tr ng hơn nó à sự sáng tạo.Viết hồi kí không đơn thuần là việc ghi chép lại một cách máy móc khô khan những điều

đã xảy ra trong quá khứ thông qua sự hồi tưởng củ người viết mà trước tiên phải viết cho hay, cho hấp dẫn người đ c Nghĩ à người viết phải biết ch n

l c và nhào nặn các sự kiện, biến cố để diễn tả được nhiều nhất tư tưởng và suy nghĩ của mình

Với Tô Hoài khi viết hồi ký: Phải từ những hiện tượng vặt vãnh lại vừa tinh tế, đôi úc tưởng ngẫu nhiên đến mức có sức ngồi dậy trong sáng tạo chỉ

vì nó đã được cái nền sống già dặn, từng trải của anh xét duyệt rồi quyết đ nh cho trở ra sống lại lần nữa Chính vì vậy, ở Tô Hoài luôn nảy sinh một cuộc đấu tranh về các vấn đề được lựa ch n khi viết

Cuộc đời à nơi xuất ph t và cũng à nơi đi đến củ văn h c Theo Tô Hoài, dù là sáng tác theo thể loại nào cũng phải nói được sự thật để khiến cho người đ c cảm xúc từ đó gây suy nghĩ cho h Tác phẩm văn chương phải bắt nguồn từ hiện thực và đem đến cho người đ c những cảm xúc thẩm mỹ Bởi

tư tưởng của tác phẩm à tư tưởng – cảm xúc, tư tưởng nhiệt hứng Xuất phát

từ quan niệm viết tự truyện, hồi k như à một cuộc đấu tr nh tư tưởng nên Tô

Hoài coi tự truyện, hồi ký là một trong những thể loại trong đó rất cần đến sự sáng tạo củ người nghệ sỹ Đó à những trang ghi chép những sự việc đời tư

đã ùi vào qu khứ, song ghi chép ở đây không phải là một bản sao sự việc mà

là sự sáng tạo Viết tự truyện, hồi ký là nhằm đ p ứng những yêu cầu của hiện tại bằng những câu chuyện kể lại về đời tư, về người thật việc thật ngày hôm

qu do chính người kể chuyện chứng kiến và tham gia vào sự việc Như vậy, một điểm rất quan tr ng là sự thật trong hồi ký và tự truyện của Tô Hoài mang tính chất truyện và tiểu thuyết ở chỗ nó vẫn là một phần của hiện thực chư hoàn kết, tư tưởng thẩm mỹ của nó vẫn chư khuôn cứng lại, người viết vẫn “để” nó trong một hệ thống mở Các yếu tố ngôn ngữ, gi ng điệu vẫn là những yếu tố của tiểu thuyết hoặc truyện

Một người có vốn sống từng trải, phong phú như Tô Hoài mới có khả năng viết được thành công “từ những hiện tượng vừa vặt vãnh lại vừa tinh tế

ấy, đôi úc tưởng ngẫu nhiên đến thế mà có sức ngồi dậy trong sáng tạo chỉ vì

nó đã được cái nền sống già dặn từng trải của anh xét duyệt rồi quyết đ nh cho trở ra sống lại một lần nữ ” [24] Với hồi k , Tô Hoài đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò chủ thể củ nhà văn, với ông đó không phải là những ghi chép đơn thuần, bởi vì “khi viết theo lối ghi chép người thật việc thật, sự sáng tạo cũng không cho phép ta giản đơn B o nhiêu công phu và tâm sức bấy lâu quanh những thông cảm và hiểu biết rộng của chúng ta về những “mẫu” người thật việc thật ấy, nhưng hiểu được việc thật ấy sẽ đem ại giá tr cao cho sức nghĩ lúc thể hiện ghi chép củ nh” [24]

Cuộc đấu tr nh tư tưởng đó diễn ra trong suốt quá trình ông viết Ông vừa dò dẫm quá khứ, vừ dũng cảm, trung thực đấu tranh với chính bản thân mình Với quan niệm tiến bộ về hồi k như vậy Tô Hoài đã thể hiện rất sinh động trong các sáng tác của mình Hồi ký Tô Hoài nhất là những tác phẩm hồi

ký viết những năm 90 trở lại đây thực sự gây được tiếng vang lớn với độc giả trong và ngoài nước khẳng đ nh bút lực sở trường củ ông trong ĩnh vực này

Với Tô Hoài viết hồi ký giống như một nhu cầu giãi bày tâm sự, nhu cầu được đối thoại để khẳng đ nh cách cảm nhận của mình về một thời dĩ vãng đã qu Hiện lên trong hồi ký Tô Hoài là những vui buồn của cuộc sống thường nhật, những bon chen vật lộn củ nhà văn thuở thiếu thời, những ấn tượng, những kỉ niệm sâu sắc về một thế hệ nhà văn, những khám phá mới về con người, thời thế Đó à một hiện thực nhiều chiều khiến người đ c vô cùng xúc động Dựng lên những bức chân dung chân thực củ c c nhà văn s u đó khái quát nên diện mạo l ch sử của một thời kì văn h c đầy biến động, dường như Tô Hoài muốn đi tới một quan niệm mới về nhà văn, nghề văn Nhà văn cũng như nghề văn à c o qu song đó không phải là việc gì xuất chúng, phi thường Nhà văn cũng chỉ là một con người bình thường do cuộc sống nhào nặn mà thành Tô Hoài không ngần ngại đặt h giữa cuộc sống đời thường mà soi chiếu, xem xét Ông tâm sự: “Viết văn à một việc khó, việc khó chứ không phải là việc phi thường, s o không àm được như bình thường làm Sao lại tự huyễn hoặc, lại nuông chiều cái dễ dãi, mệt mỏi, phải làm việc bình thường” Chính từ quan niệm về nhà văn và về nghề văn như thế nên suốt cả cuộc đời cầm bút của mình Tô Hoài gắn bó mật thiết với cuộc sống bình thường của quần chúng nhân dân mà cảm nhận cuộc sống và tìm chất liệu cho ngòi bút thể hiện một cách toàn diện quan niệm nghệ thuật ấy

Để xây dựng nhân vật, mỗi nhà văn đều xuất phát từ quan niệm nghệ thuật về con người của riêng mình Nếu con người trong văn Nguyễn Tuân được thể hiện ở phẩm chất nghệ sĩ tài hoa, lãng tử mà ít thấy những dung tục đời thường thì ở văn N m C o con người lại được biết đến trong cái vặt vãnh của cuộc sống đời thường nhưng ại luôn tự ý thức rõ rệt về mình đến độ h phải dằn vặt, đ u đớn trước những bi k ch của kiếp người và phải gánh ch u

những kết cục hết sức bi thảm Đến Tô Hoài, ông nhìn nhận con người với đầy đủ cái mạnh, cái yếu, c i bình thường và cả các thói tật Với ông, con người không phải à th nh nhân, siêu phàm cho dù người đó à bất cứ ai Con người bình thường của Tô Hoài à con người của tất cả niềm vui và nỗi buồn, hạnh phúc và khổ đ u Nhà văn trân tr ng, nâng niu từng niềm vui, sẻ chia từng nỗi buồn dù nhỏ nhất trong tâm hồn nhân vật Nhân vật củ ông được đặt trong cuộc sống đời thường nên cùng một lúc xuất hiện cả niềm vui, nỗi buồn,

cả hạnh phúc lẫn khổ đ u

Đ c hồi ký của Tô Hoài, ta thấy thật xúc động với những cảnh đời tư hiện lên thật thiêng liêng tha thiết vừa buồn, vừ vui đ n xen thể hiện rất thực cuộc sống đời thường Bàng bạc trong tác phẩm của Tô Hoài ta thấy rõ: đời đẹp và buồn Điều này t cũng đã gặp đâu đó trong cuộc đời và văn chương song ở đây Tô Hoài đã sống cái cảm giác ấy và diễn tả một cách thấm thía, ông biết truyền nó s ng người đ c theo cái cách riêng của mình Cho nên trong tác phẩm, nhà văn đã miêu tả những mảnh đời nhỏ bé nhưng thực r đã vươn tới c i điều mà các tác giả lớn xư n y vẫn kh i qu t Dưới con mắt của nhà văn m i kỷ niệm không chỉ được biến thành những c i vĩnh hằng, cái cao thượng mà có cả sự vật, con người gần gũi với đời sống hàng ngày Nhân vật không chỉ được tắm mình trong cái ánh sáng lung linh huyền ảo của quá khứ

mà hiện r như những con người bình thường, thậm chí tầm thường Chính điều này làm cho hồi ký củ Tô Hoài có được cái nhìn tiểu thuyết Ông đã tiếp cận cuộc sống trong sự xô bồ gần gũi nhất

Tô Hoài có một sức sáng tạo mạnh mẽ, dài hơi, kiên nhẫn, đều đặn và liên tục, đủ để đư ông trở thành một trong những cây đại thụ của nền văn h c Việt Nam Ở mảng s ng t c nào, ông cũng có những thành công và ghi được dấu ấn riêng Riêng ở thể hồi k , ông cũng đã khẳng đ nh được tài năng và sức sáng tạo mãnh liệt của mình Bản chất củ văn chương à s ng tạo không