Cẩm nang ỨNG DỤNG TMR CHO CHĂN NUÔI bò sữa

Do ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp, người chăn nuôi chưa chủ động được nguồn cung cấp thức ăn thô xanh cho bò sữa, và để khai thác được nh

SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN TP HỒ CHÍ MINH

TRUNG TÂM KHUYẾN NÔNG

CẨM NANG

ỨNG DỤNG TMR CHO CHĂN NUÔI BÒ SỮA

********

SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TP HỒ CHÍ MINH

TRUNG TÂM KHUYẾN NÔNG

********

Cẩm nang ỨNG DỤNG TMR

CHO CHĂN NUÔI BÒ SỮA

MỤC LỤC

Lời mở đầu 4

Phần 1 Đặc điểm bộ máy tiêu hóa của bò sữa 7

Phần 2 Nhu cầu dinh dưỡng và thức ăn chăn nuôi bò sữa 11

1 Nhu cầu dinh dưỡng 11

1.1 Chất dinh dưỡng cung cấp năng lượng 11

1.2 Chất dinh dưỡng cung cấp đạm 13

1.3 Chất dinh dưỡng cung cấp béo 14

1.4 Chất dinh dưỡng cung cấp khoáng 14

1.5 Chất dinh dưỡng cung cấp vitamin 15

1.6 Nhu cầu nước uống 15

2 Thức ăn chăn nuôi bò sữa 16

2.1 Thức ăn thô 16

2.2 Thức ăn củ quả 22

2.3 Thức ăn tinh 23

2.4 Phụ phế phẩm trong công nghiệp chế biến.24 2.5 Thức ăn bổ sung 27

Phần 3 Nuôi bò sữa theo khẩu phần phối trộn hỗn hợp tổng số (TMR) 36

1 Một số phương thức cho bò ăn 36

1.1 Cho ăn riêng từng loại thực liệu 36

1.2 Cho ăn theo khẩu phần phối trộn hỗn hợp tổng số (TMR) 37

2 Một số khẩu phần thức ăn TMR khuyến cáo sử dụng 41

2.1 Khẩu phần thức ăn TMR đang áp dụng thành công tại Trại Trình diễn và Thực nghiệm bò sữa công nghệ cao – Trung tâm Quản lý và Kiểm định giống cây trồng – vật nuôi 42

2.2 Một số khẩu phần thức ăn TMR cho bò sữa khuyến cáo sử dụng trên các nông hộ 46

2.3 Một số khẩu phần dành cho bò tơ 48

3 Phương pháp phối trộn thức ăn TMR và thời điểm cho ăn 49

4 Cách thay thế các thực liệu trong khẩu phần thức ăn 55

Phần 4 Một số quy trình chế biến thức ăn chăn nuôi 57

Một số địa chỉ cần liên hệ 63

Tài liệu tham khảo 64

LỜI MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, chăn nuôi bò sữa ở

TP Hồ Chí Minh phát triển khá mạnh, góp phần đáng kể

trong việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp, tạo

việc làm, tăng thu nhập, cải thiện đời sống nông thôn

ngoại thành; nhiều hộ đã tích lũy tăng quy mô nuôi trở

thành doanh nghiệp, trang trại nuôi bò sữa Tính đến

thời điểm 01/10/2015, tổng đàn bò sữa tại TP Hồ Chí

Minh đạt 101.134 con, trong đó đàn cái vắt sữa là

49.530 con, năng suất sữa bình quân đạt 5.657

kg/con/năm (16,07 kg/con/ngày)

Do ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, diện tích

đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp, người chăn nuôi

chưa chủ động được nguồn cung cấp thức ăn thô xanh

cho bò sữa, và để khai thác được nhiều sữa, các hộ chăn

nuôi có xu hướng “bồi bổ” cho bò như tăng nhiều thức

ăn tinh (cám hỗn hợp, hèm bia, xác mì,…), giảm thức ăn

thô xanh hoặc thêm thức ăn tinh để bù vào lượng thức ăn

thô bị thiếu hụt nên dẫn đến mất cân đối dinh dưỡng

trong khẩu phần Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến

quá trình lên men ở dạ cỏ, từ đó ảnh hưởng đến năng

suất, chất lượng sữa và kèm theo là hàng loạt bệnh do sự

mất cân đối dinh dưỡng (tiêu chảy, chướng hơi,…), suy

giảm khả năng sinh sản (chậm động dục, khó thụ thai,

tăng khoảng cách lứa đẻ,…) Ngoài ra, tập quán khi cho

bò ăn của nông hộ thường tách riêng từng loại thức ăn (cỏ, cám, hèm bia, xác mì,…), làm cho môi trường dạ cỏ thay đổi theo loại thức ăn khác nhau ăn vào, ảnh hưởng đến hoạt động của hệ vi sinh vật dạ cỏ, nếu mỗi lần cung cấp thức ăn gây xáo trộn môi trường dạ cỏ sẽ ảnh hưởng ngay đến kết quả tiêu hóa

Tạo môi trường dạ cỏ luôn ổn định, góp phần tăng sinh khối hệ vi sinh vật để chuyển hóa hiệu quả nhất thức ăn thành sữa, nâng cao khả năng sinh sản, giảm thiểu bệnh tật thông qua việc sử dụng khẩu phần thức ăn phối trộn hỗn hợp tổng số (TMR) trong chăn nuôi bò sữa, mà nhiều nước có nền chăn nuôi bò sữa tiên tiến đã ứng dụng

Nhằm hỗ trợ kiến thức cho người chăn nuôi, qua kinh nghiệm thực tiễn, chúng tôi giới thiệu đến bạn đọc

Cẩm nang “Ứng dụng TMR cho chăn nuôi bò sữa” do

Trung tâm Khuyến nông TP Hồ Chí Minh phối hợp với Trung tâm Kiểm định giống cây trồng – vật nuôi biên soạn Nội dung cuốn sách trình bày về những vấn đề mấu chốt về khẩu phần thức ăn hợp lý trong chăn nuôi

bò sữa để giúp người chăn nuôi áp dụng góp phần nâng cao hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu của nhà thu mua về chất lượng sữa Chúng tôi hy vọng quyển cẩm nang này sẽ giúp ích cho những bạn đọc muốn gắn bó với nghề chăn nuôi bò sữa có được những kiến thức cơ bản để đi đến thành công trong chăn nuôi

Trong quá trình biên soạn sẽ không tránh khỏi

những thiếu sót, rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng

góp của Quý bạn đọc để chất lượng cẩm nang ngày càng

tốt hơn

Chúc bạn đọc thành công

TRUNG TÂM KHUYẾN NÔNG TP HỒ CHÍ MINH

PHẦN 1

ĐẶC ĐIỂM BỘ MÁY TIÊU HÓA

CỦA BÒ SỮA

Bò là gia súc nhai lại nên cơ quan tiêu hóa có cấu tạo đặc biệt:

- Miệng: chức năng lấy thức ăn, tiết nước bọt và nhai lại

- Dạ dày bò: được chia làm 4 túi gồm dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách và dạ múi khế Trong đó, dạ cỏ và dạ tổ ong là thùng lên men lớn, chứa rất nhiều vi sinh vật cộng sinh tiêu hóa chất xơ; dạ lá sách giúp hấp thu và lọc thức ăn; dạ múi khế giúp tiêu hóa thức ăn bằng dịch vị giống như ở gia súc dạ dày đơn

Khi bò ăn, thức ăn được nhai và thấm nước bọt rồi nuốt xuống dạ cỏ Khoảng 20 – 30 phút sau khi ăn, bò bắt đầu quá trình nhai lại Đó là quá trình thức ăn được

ợ từ dạ cỏ lên miệng và tại đây, trong vòng một phút, thức ăn được nhai nghiền mịn, trộn lẫn với nước bọt và được nuốt trở lại Nhờ nhai lại, tất cả các loại thức ăn thô đều được nghiền nhỏ, mịn Cùng với sự phân giải vi sinh vật trong thời gian thức ăn lưu lại ở dạ cỏ, độ bền của thành tế bào các loại thức ăn bị giảm và phá hủy, các thành phần dinh dưỡng được giải phóng dần, các phần thức ăn chìm sâu dần xuống phần dưới túi bụng dạ cỏ

Thông thường, khoảng 65% nguồn dưỡng chất cung cấp cho bò sữa từ sự chuyển hóa các chất do quá trình lên men thức ăn và sinh khối từ xác của hệ vi sinh vật trong dạ cỏ, phần thức ăn còn lại sẽ được tiêu hóa bởi chính men tiêu hóa của bò ở dạ múi khế và trong ruột non Với sự đa dạng về chủng loài vi sinh vật, phát triển nhanh chóng về sinh khối sẽ cung ứng nguồn dưỡng chất có phẩm chất cao cho bò để sản xuất sữa có giá trị

về dinh dưỡng cao cấp dễ tiêu cho con người Mỗi loài

vi sinh vật sẽ phân giải và sử dụng một số chất chuyên biệt trong nguồn thức ăn của bò, trong một môi trường,

độ pH ổn định sẽ tạo ra nguồn sinh khối vi sinh vật tối

ưu cho bò Tuy nhiên, trong một số trường hợp môi trường dạ cỏ có thể thay đổi làm ảnh hưởng rất lớn đến

sự lên men thức ăn trong dạ cỏ Các nguyên nhân chủ yếu là:

- Tỷ lệ thức ăn tinh thô không phù hợp

- Đặc điểm của nguồn thức ăn thô

- Phương pháp cho ăn không thích hợp

- Đặc điểm của những thức ăn bổ sung nhất là thức ăn cung đạm

- Sự thiếu hay thừa một số khoáng chất cũng làm

pH dạ cỏ tăng hoặc giảm

Và từ đây, thức ăn được đẩy tới dạ tổ ong và sau đó tới

lỗ thông giữa dạ tổ ong và dạ lá sách Quá trình tiêu hóa

diễn ra như vậy, làm vơi dần lượng chất chứa trong dạ cỏ

và bò sữa lại tiếp nhận những thức ăn mới Khi tới dạ

múi khế, thức ăn được tiêu hóa như ở động vật dạ dày

đơn

Như vậy, tổng thời gian bò sữa nhai lại trong một

ngày đêm dài hay ngắn tùy thuộc vào loại thức ăn trong

khẩu phần Thông thường, bò sử dụng khoảng 35 – 40%

thời gian trong ngày để nhai lại (ợ thức ăn rồi nhai lại)

Ngoài ra, để bò sữa nhai lại được tốt, cần bảo đảm cho

chúng ở trong trạng thái hoàn toàn yên tĩnh Bất kỳ một

hành động gây xáo trộn nào đều có thể làm gián đoạn

quá trình nhai lại và ảnh hưởng không tốt đến quá trình

tiêu hóa thức ăn

- Ruột: tiêu hóa và hấp thu các chất dinh dưỡng

Dạ

cỏ Ruột non

Dạ lá sách

Thực quản Miệng

Dạ tổ ong

Dạ múi khế

Hình 1: Sơ lược bộ máy tiêu hóa bò sữa

(Nguồn: Lê Đăng Đảnh, 2007)

PHẦN 2

NHU CẦU DINH DƯỠNG VÀ THỨC ĂN

CHĂN NUÔI BÒ SỮA

1 Nhu cầu dinh dưỡng

Thông thường, chi phí thức ăn trong chăn nuôi bò sữa chiếm 30 – 40% /tổng chi phí Do đó, khẩu phần ăn của bò phải đảm bảo được ổn định cả về chất lượng và chủng loại thức ăn để mang lại hiệu quả sản xuất tối đa Thành phần thức ăn nuôi dưỡng bò sữa bao gồm các chất dinh dưỡng sau:

1.1 Chất dinh dưỡng cung cấp năng lượng:

Năng lượng rất cần thiết cho các hoạt động của cơ thể, trong đó chất xơ, chất bột đường và chất béo là những chất dinh dưỡng cung cấp năng lượng chính cho

bò sữa Trong trường hợp thức ăn cung cấp không đủ năng lượng cho bò, chúng phải huy động năng lượng dự trữ trong cơ thể dẫn đến sụt cân Vì vậy, người chăn nuôi phải chú ý cung cấp đủ năng lượng cần thiết cho đàn bò 1.1.1 Chất xơ

Bò sữa tiêu hóa chủ yếu nhờ vào hệ vi sinh vật của dạ cỏ lên men để tạo thành các acid béo bay hơi Các acid béo này được sử dụng để chuyển hóa thành năng lượng cho bò Ngoài ra, nó còn sử dụng để tổng hợp nên

Như vậy, tạo môi trường dạ cỏ thích hợp cho hệ vi

sinh vật dạ cỏ tồn tại, hoạt động và phát triển là điểm

mấu chốt để nâng cao hiệu quả tiêu hóa thức ăn

Hình 2: Khả năng tiêu hóa ở dạ cỏ

(Nguồn: Lê Đăng Đảnh, 2007)

mỡ của cơ thể và di chuyển đến tuyến vú để tổng hợp

thành mỡ sữa, đường sữa và đạm sữa Chất xơ còn giúp

cho dạ dày, ruột nhu động Như vậy, chất xơ ngoài ý

nghĩa là chất dinh dưỡng, còn cần thiết để đảm bảo độ

choán của dạ dày Hàm lượng chất xơ thích hợp cho bò

sữa là 16 - 25% vật chất khô trong khẩu phần Trường

hợp hàm lượng chất xơ trong khẩu phần quá thấp (dưới

13%) sẽ dẫn đến rối loạn tiêu hóa và giảm tỷ lệ mỡ trong

sữa Ngược lại, khi hàm lượng chất xơ trong khẩu phần

quá cao sẽ làm giảm khả năng thu nhận thức ăn, giảm

giá trị năng lượng/kg chất khô khẩu phần, giảm khả

năng tiêu hóa ở dạ cỏ và giảm tỷ lệ mỡ trong sữa

Các loại thức ăn cung cấp chất xơ chủ yếu là các

loại cỏ, rơm, phụ phế phẩm nông nghiệp

1.1.2 Chất bột đường

Chất bột đường rất quan trọng trong trao đổi chất

và cân bằng năng lượng Gồm 2 thành phần chính là tinh

bột và đường (tinh bột có nhiều trong hạt ngũ cốc, khoai

tây, khoai lang, khoai mì; còn đường có nhiều trong

ngọn mía, rỉ mật đường,…)

- Tinh bột khi vào dạ cỏ phần lớn được vi sinh vật

dạ cỏ lên men phân giải thành các đường đơn và được

hấp thu để cung cấp năng lượng

- Đường và các sản phẩm phân giải tinh bột là

nguồn nguyên liệu cung cấp năng lượng cho bò sữa,

ngoài ra còn là nguồn nguyên liệu quan trọng cho hệ vi sinh vật dạ cỏ phát triển

Thiếu hoặc thừa chất bột đường đều làm rối loạn hoạt động sống của hệ vi sinh vật dạ cỏ, làm rối loạn quá trình tiêu hóa thức ăn, sự đồng hóa và hấp thu các chất dinh dưỡng khác Cụ thể là khi cho bò ăn khẩu phần dư thừa chất bột đường, sẽ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, giảm khả năng tiêu hóa chất xơ, làm tăng lượng acid lactic thấm vào máu gây độc, là một trong những nguyên nhân gây bệnh đau móng, què chân ở bò sữa Ngược lại, khi cho bò sữa ăn thiếu chất bột đường thì khẩu phần thiếu năng lượng, giảm sản lượng sữa

1.1.3 Chất béo

Chất béo được sử dụng trong khẩu phần để làm tăng năng lượng thức ăn của khẩu phần nhất là cho bò sữa ở giai đoạn đầu của thời kỳ tiết sữa Ở giai đoạn này năng lượng thu được từ thức ăn thường thấp hơn năng lượng bò cần để cho sản phẩm vì vậy bò thường bị giảm trọng lượng

1.2 Chất dinh dưỡng cung cấp đạm

Chất đạm rất cần thiết cho cơ thể bò Nó là thành phần quan trọng tạo nên cơ bắp, nuôi thai và tạo đạm trong sữa Nhu cầu đạm trên bò sữa phụ thuộc vào năng suất sữa Năng suất sữa cao thì nhu cầu đạm cũng cao, khi thiếu đạm trong khẩu phần thì bò biếng ăn, lông xù,

giảm sản lượng sữa, đường cong tiết sữa không đạt đỉnh

cao, giảm trọng lượng ở giai đoạn đầu của chu kỳ sữa,

ảnh hưởng đến lên giống và tỷ lệ đậu thai, giảm sức đề

kháng đối với bệnh tật, bê sinh ra có trọng lượng thấp,…

Những thức ăn giàu đạm là cỏ non, cỏ họ đậu, dây

đậu phộng, khô dầu đậu phộng, khô dầu đậu nành, bột

cá, hèm bia, urê

1.3 Chất dinh dưỡng cung cấp chất béo

Nhu cầu về chất béo ở bò không cao Chất béo có

thể được sử dụng để cung cấp năng lượng, đặc biệt là

trong giai đoạn đầu của chu kỳ tiết sữa, khi mà năng

lượng trong khẩu phần phải cao để cung cấp đầy đủ cho

bò

Thông thường, chất béo có nhiều trong các loại

hạt và các loại khô dầu (khô dầu dừa, khô dầu bông

vải,…)

1.4 Chất dinh dưỡng cung cấp chất khoáng

Chất khoáng cần cho việc tạo xương, nuôi thai và

tạo ra các khoáng chất trong sữa Nhu cầu chất khoáng

ở bò sữa rất cao, một phần phải cung cấp từ thức ăn, một

phần phải được bổ sung thêm vì trong thức ăn không đủ

hoặc không cân đối Thức ăn của bò chủ yếu có nguồn

gốc từ thực vật, cho nên nếu vùng nào thừa hay thiếu

chất khoáng trong đất sẽ dẫn đến hiện tượng thiếu hay

thừa chất khoáng trong thức ăn và bò nuôi ở vùng đó

cũng bị thiếu hay thừa chất khoáng

Thiếu chất khoáng bò sẽ còi cọc, chậm lớn Nếu trong giai đoạn nuôi con, thiếu khoáng bò sẽ tự tiêu hao khoáng trong cơ thể, sinh ra tình trạng mềm xương và nhiều chứng bệnh khác, đặc biệt là các chứng bại liệt trước và sau khi sinh Có thể bổ sung khoáng cho bò sữa bằng các loại bột xương, bột sò và các loại premix Biện pháp bổ sung có hiệu quả nhất là bổ sung khoáng dưới dạng đá liếm

1.5 Chất dinh dưỡng cung cấp vitamin

Tuy nhu cầu vitamin của bò thấp nhưng nếu thiếu thì quá trình trao đổi chất sẽ ngưng trệ và bò không phát triển được Thông thường, bò rất cần các vitamin A, B,

D Các vitamin khác thì hệ vi sinh vật dạ cỏ có thể tổng hợp được, đủ cho nhu cầu của bò

- Vitamin A, B rất cần thiết để duy trì sức khỏe và cho sữa Nó có nhiều trong cỏ xanh, cỏ ủ chua, bắp hạt,…

- Vitamin D có nhiều trong các loại thức ăn ủ chua, cỏ khô, xác đậu, hèm bia Khi bò nuôi nhốt, không được tắm nắng sẽ bị thiếu viatamin D, làm ảnh hưởng đến sự hấp thu canxi

1.6 Nhu cầu nước uống

Bò cần nước cho các chức năng hoạt động cơ thể, sản xuất sữa, điều hòa thân nhiệt Lượng nước uống phụ thuộc vào khối lượng cơ thể, năng suất sữa, nhiệt độ môi

trường, loại thức ăn và khẩu phần ăn, đặc biệt bò sữa cần

nước cho quá trình sản xuất sữa Hàng ngày bò cần một

lượng nước khá lớn bằng khoảng 1/10 trọng lượng cơ

thể Thiếu nước là nguyên nhân trực tiếp làm giảm năng

suất sữa Tốt nhất là luôn có đủ nước sạch cho bò sữa

uống suốt ngày đêm

Nước uống cho bò phải đảm bảo được 4 yêu cầu

sau:

+ Tự do (thỏa mãn theo nhu cầu): trong máng

uống phải luôn có sẵn nước cho bò uống tự do

+ Sạch: không có thức ăn thừa, nhiễm phân, nước

tiểu và rêu

+ Ngon: không mùi, không vị, mát

+ Lành: không có nguy cơ gây bệnh do ký sinh

trùng, kim loại nặng,…

2 Thức ăn chăn nuôi bò sữa

Bò sữa là động vật nhai lại, có dạ dày bốn túi, có

khả năng tiêu hóa và sử dụng nhiều loại thức ăn khác

nhau Thức ăn của bò sữa được chia làm 3 nhóm chính

sau:

2.1 Thức ăn thô:

Là loại thức ăn có khối lượng lớn nhưng hàm

lượng chất dinh dưỡng có trong 1 kg thức ăn thấp (có

nghĩa bò phải tiêu thụ một lượng lớn loại thức ăn này

mới có thể đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể) Đây là thức ăn chủ yếu của bò, hàm lượng chất xơ thô trong loại thức ăn này lớn hơn 18% Thành phần chủ yếu của thức ăn thô là chất xơ Ngoài ra, trong thức ăn thô cũng có chứa một ít tinh bột, các chất đường dễ tan

và một lượng đáng kể đạm thô, muối khoáng và các vitamin Hàm lượng đường dễ tan ở thân cao hơn ở lá và khi cây ở giai đoạn ra hoa thì hàm lượng đường đạt cao nhất Ngược lại, hàm lượng đạm tổng số sẽ giảm đi theo mức độ trưởng thành của cây

Thức ăn thô làm đầy dạ cỏ đảm bảo sự hoạt động bình thường chức năng dạ cỏ, làm tăng tỷ lệ béo trong sữa Các loại thức ăn thô gồm: thức ăn thô xanh, thức ăn thô khô, thức ăn củ quả, phụ phẩm công nghiệp,…

(1) Thức ăn thô xanh: bò cần thức ăn thô xanh cho nhai lại, cung cấp cơ chất cho vi sinh vật dạ cỏ và cho tiêu hóa ở dạ cỏ Thức ăn thô xanh bao gồm các loại cỏ, thân lá cây còn xanh (ngọn mía, thân cây bắp, ngọn lá khoai mì,…) Đặc điểm chung của các loại thức ăn thô xanh là chứa nhiều nước (60 - 85%), dễ tiêu hóa, các chất dinh dưỡng có tỷ lệ khá cân đối, có tính ngon miệng

và bò thích ăn, chứa nhiều đạm và vitamin có chất lượng cao, đôi khi có chứa những chất kích thích sinh trưởng, sinh sản và khả năng tiết sữa,…

- Cỏ tự nhiên và cỏ trồng:

+ Cỏ tự nhiên là hỗn hợp các loại cỏ hòa thảo mọc