Cẩm nang thiết lập và quản lý thư viện dùng cho các trường dự án

Cán bộ quản lý, thầy cô giáo và cán bộ thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý thư viện, từ khi thư viện được thiết lập cho đến những năm hoạt động tiếp theo sau khi sự hỗ tr

Cẩm nang Thiết lập và Quản lý Thư viện

Dùng cho các Trường Dự án

Hợp phần Thư viện – Chương trình Hỗ trợ Phát triển Ngôn ngữ cho Học sinh Tiểu học

1

Xin chào mừng cán bộ quản lý, cán bộ thư viện và thầy cô giáo đến với Room to Read! Chúng tôi rất vui mừng được hợp tác với cán bộ quản lý, cán bộ thư viện và thầy cô giáo để xây dựng thói quen đọc sách cho học sinh tiểu học ở trường chúng ta

Room to Read là một tổ chức phi chính phủ quốc tế, được thành lập vào năm 2000 Room to Read hợp tác với chính quyền và cộng đồng địa phương từ Châu Á đến Châu Phi để phát triển kỹ năng và thói quen đọc cho học sinh tiểu học; hỗ trợ nữ sinh hoàn thành bậc học trung học phổ thông và trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết giúp các em thành công trong cuộc sống

Room to Read tin rằng thư viện trường học là môi trường đọc quan trọng giúp học sinh tận hưởng niềm vui đọc sách và phát triển thói quen đọc Cán bộ quản lý, thầy cô giáo và cán bộ thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý thư viện, từ khi thư viện được thiết lập cho đến những năm hoạt động tiếp theo sau khi sự hỗ trợ của Room to Read kết thúc Cẩm nang Thiết lập và Quản lý Thư viện được biên soạn để hỗ trợ cán bộ quản lý, cán bộ thư viện và thầy cô giáo trong việc thiết lập và quản lý thư viện Ngoài ra, trong quá trình triển khai dự án, các khóa tập huấn và hoạt động hỗ trợ sẽ được tiến hành thường xuyên giúp nhà trường vận hành thư viện thành công

Chúng tôi rất mong nhận được sự hợp tác từ quý thầy cô!

Trân trọng,

Room to Read và Sở Giáo dục – Đào tạo các tỉnh tham gia dự án

2

Mục lục

Chào mừng 1

I Tổng quan về Hợp phần Thư viện - Chương trình Hỗ trợ Phát triển Ngôn ngữ cho Học sinh Tiểu học 4

II Vai trò và trách nhiệm 6

1 Cán bộ thư viện 6

2 Hiệu trưởng 7

3 Giáo viên 8

4 Đội học sinh hỗ trợ thư viện 8

III Trách nhiệm quản lý thư viện của cán bộ thư viện 9

1 Kiểm tra phòng trước khi thiết lập thư viện 9

2 Sắp xếp trang thiết bị thư viện 10

3 Xây dựng hệ thống quản lý thư viện 12

4 Phân loại sách theo trình độ đọc 14

5 Trưng bày sách 15

6 Bảo quản sách và nội quy thư viện 16

7 Xây dựng môi trường văn bản 18

8 Chuẩn bị và quản lý hệ thống mượn trả sách 20

9 Lịch hoạt động thư viện và Lịch tiết đọc thư viện 23

10 Giới thiệu với giáo viên về thư viện 25

11 Huy động sự tham gia của gia đình và cộng đồng vào hoạt động thư viện 26

IV Giám sát và hỗ trợ 27

3

PHỤ LỤC A: Bảng kiểm—Trước khi khánh thành thư viện 29

PHỤ LỤC B: Bảng kiểm—Quản lý thư viện trong quá trình vận hành 32

PHỤ LỤC C: Phiếu Hỗ trợ thư viện 35

PHỤ LỤC D: Hướng dẫn phân loại sách theo trình độ đọc 39

PHỤ LỤC E: Giải thích thuật ngữ 41

PHỤ LỤC G: Các biểu mẫu thư viện 43

4

I Tổng quan về Hợp phần Thư viện – Chương trình Hỗ trợ Phát

triển Ngôn ngữ cho Học sinh Tiểu học

1 Hợp phần Thư viện

Mục tiêu của Hợp phần Thư viện - Chương trình Hỗ trợ Phát triển Ngôn ngữ cho Học sinh Tiểu học là xây dựng thói quen đọc sách cho học sinh, thông qua thiết lập thư viện thân thiện và tổ chức các hoạt động khuyến đọc

Room to Read hướng đến một tương lai mà các em học sinh xem đọc sách là niềm vui Vào cuối bậc tiểu học, các em có khả năng đọc và yêu thích đọc sách

Room to Read hình dung có những thư viện thân thiện được bài trí gọn gàng, luôn chào đón

và sẵn sàng hỗ trợ học sinh đến đọc sách Các em có thể đọc trong giờ nghỉ giải lao, trước và sau giờ học, trong tiết đọc thư viện; được tham gia vào các hoạt động đọc trong một môi trường an toàn, thân thiện và được mượn sách về nhà

Thư viện có các loại sách với trình độ đọc khác nhau Các hoạt động lấy học sinh làm trung tâm được tổ chức nhằm đảm bảo tất cả học sinh đều được tham gia và có thể đọc sách Cán

bộ thư viện, giáo viên, cán bộ quản lý, phụ huynh, cộng đồng và cán bộ ngành giáo dục có trách nhiệm khuyến khích học sinh đọc và tận hưởng niềm vui đọc sách

Room to Read hỗ trợ mỗi dự án thư viện trong gần bốn năm Trong thời gian này, chúng tôi

sẽ hợp tác với cán bộ ngành giáo dục, cán bộ quản lý, thầy cô giáo, cán bộ thư viện, phụ huynh và cộng đồng địa phương để thiết lập, quản lý và phát triển bền vững thư viện

Room to Read phối hợp với đối tác tổ chức các hoạt động, chú trọng vào các nội dung sau:

 Môi trường học tập: thiết lập môi trường học tập giàu văn bản và thân thiện;

 Tài liệu đọc chất lượng: cung cấp sách phù hợp với đặc điểm văn hóa, bao gồm sách do

Room to Read xuất bản và sách mua trên thị trường;

 Thời gian đọc sách: xây dựng thời khóa biểu cho tiết đọc thư viện, đảm bảo tất cả các

khối lớp có một tiết đọc thư viện mỗi tuần;

 Nâng cao năng lực: tổ chức tập huấn và triển khai hoạt động hỗ trợ về quản lý và thiết

lập thư viện, tiết đọc thư viện, huy động sự tham gia của gia đình và cộng đồng, duy trì

và phát triển bền vững thư viện;

 Huy động sự tham gia của gia đình và cộng đồng: huy động gia đình và cộng đồng tham

gia vào hoạt động thư viện nhằm xây dựng thói quen đọc sách cho học sinh;

 Sự tham gia của cơ quan quản lý giáo dục địa phương: thiết lập thư viện thân thiện, hỗ

trợ vận hành và phát triển bền vững thư viện trường học

Thư viện được xem là đã hoàn thành “giai đoạn thiết lập” khi bắt đầu mở cửa phục vụ học sinh Trong giai đoạn 1 của dự án, Room to Read phối hợp với Sở Giáo dục – Đào tạo và Phòng Giáo dục – Đào tạo cung cấp sách cho thư viện mới được thiết lập, tổ chức các khóa tập huấn, triển khai các hoạt động giám sát và hỗ trợ, huy động sự tham gia của gia đình và

2 Thư viện thân thiện

Thư viện thân thiện gồm có các đặc điểm sau:

Cơ sở vật chất, hệ thống và hoạt động:

 Sách được phân loại theo trình độ đọc và trưng bày trên kệ Học sinh dễ dàng tìm sách phù hợp với trình độ đọc của mình và tự lấy được sách để đọc;

 Tài liệu xây dựng môi trường văn bản được trưng bày phù hợp;

 Trang thiết bị trong thư viện được sắp xếp hợp lý, học sinh di chuyển dễ dàng để chọn sách và vật phẩm giáo dục Có đủ không gian để học sinh tham gia vào các hoạt động: cá nhân, cặp đôi, nhóm; có đủ không gian phục vụ việc mượn trả sách;

 Có thời khóa biểu tiết đọc thư viện của tất cả các lớp Tiết đọc thư viện được triển khai đúng thời khóa biểu Có lịch mượn trả sách cho tất cả các khối lớp;

 Có hệ thống hướng dẫn việc quản lý và sử dụng thư viện rõ ràng;

 Có cán bộ thư viện chuyên trách hoặc kiêm nhiệm được tập huấn kỹ thuật để quản lý thư viện;

 Giáo viên được tập huấn về kỹ thuật dạy tiết đọc thư viện trước khi triển khai hoạt động này

Thái độ:

 Cán bộ thư viện và giáo viên giúp học sinh tìm sách phù hợp với trình độ đọc, làm mẫu thế nào là đọc tốt/hay và thể hiện sự thích thú khi đọc sách;

 Học sinh được khuyến khích tham gia vào hoạt động quản lý thư viện;

 Cán bộ quản lý tích cực khuyến khích việc sử dụng thư viện, hỗ trợ các hoạt động quản

lý thư viện và đảm bảo môi trường học tập tích cực trong thư viện;

 Cán bộ quản lý và giáo viên chủ động trao đổi với phụ huynh và cộng đồng nhằm giúp họ hiểu rõ về mục đích và cách sử dụng thư viện;

 Cán bộ thư viện và giáo viên chủ động khuyến khích và hỗ trợ tất cả học sinh đọc sách, không phân biệt trình độ đọc của các em;

 Cán bộ thư viện và giáo viên khích lệ tất cả học sinh ở mọi trình độ đọc, giúp các em cảm thấy thư viện là một nơi thoải mái và không bị áp lực khi đọc

a Trước khi khánh thành thư viện:

 Kiểm tra để đảm bảo phòng thư viện đáp ứng đủ điều kiện để thiết lập thư viện;

 Bố trí trang thiết bị trong thư viện một cách thân thiện;

 Phân loại sách hiện có trong thư viện và sách mới theo đúng hướng dẫn phân loại sách theo trình độ đọc;

 Dán mã màu lên sách phù hợp với trình độ đọc của từng quyển sách đã được cung cấp trong danh mục sách;

 Đăng ký đầy đủ thông tin của từng quyển sách vào Sổ Đăng ký cá biệt;

 Chuẩn bị Nhật ký Tiết đọc thư viện;

 Trưng bày sách lên kệ vừa với tầm mắt, tầm với của học sinh;

 Làm các poster về nội quy thư viện và hướng dẫn tìm sách theo trình độ đọc;

 Trưng bày các tài liệu phục vụ xây dựng môi trường văn bản trong thư viện;

 Chuẩn bị hệ thống mượn trả sách;

 Trưng bày Lịch hoạt động thư viện và Lịch tiết đọc thư viện (hoặc có thông báo về thời gian tổ chức tiết đọc thư viện nếu tiết đọc thư viện của các lớp được tổ chức cùng một buổi trong tuần);

 Lựa chọn học sinh tham gia đội học sinh hỗ trợ thư viện và giúp các em hiểu rõ về trách nhiệm của mình trong việc hỗ trợ quản lý thư viện;

 Hỗ trợ hiệu trưởng trong việc giới thiệu thư viện với giáo viên và học sinh toàn trường

b Trong quá trình thư viện hoạt động:

 Kiểm tra để đảm bảo thư viện luôn an toàn, sạch sẽ và gọn gàng;

 Kiểm tra để đảm bảo trang thiết bị thư viện luôn được sắp xếp thân thiện;

 Kiểm tra để đảm bảo Sổ Đăng ký tổng quát, Sổ Đăng ký cá biệt và Nhật ký Tiết đọc thư viện được cập nhật thường xuyên;

 Phân loại theo trình độ đọc các loại sách mới nhận từ Phòng Giáo dục - Đào tạo và các nhà tài trợ khác theo tiêu chí phân loại đã được tập huấn;

 Dán mã màu thể hiện trình độ đọc lên từng quyển sách;

 Đảm bảo sách tiếp tục được trưng bày lên kệ vừa tầm mắt và tầm với của học sinh;

 Kiểm tra để đảm bảo Lịch hoạt động thư viện và Lịch tiết đọc thư viện được cập nhật, các poster về nội quy thư viện và hướng dẫn tìm sách theo trình độ đọc vẫn được trưng bày trong thư viện, hoạt động giới thiệu sách mới vẫn được duy trì;

7

 Đảm bảo sản phẩm viết, vẽ của học sinh được trưng bày trong thư viện và được thay mới ít nhất mỗi tháng một lần;

 Đảm bảo việc mượn trả sách theo đúng quy trình;

 Bổ sung học sinh tham gia đội học sinh hỗ trợ thư viện và giúp các em hiểu rõ trách nhiệm của mình trong việc hỗ trợ quản lý thư viện;

 Quản lý và hỗ trợ đội học sinh hỗ trợ thư viện trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình

 Kiểm tra và gia cố khi sách bị hư hỏng;

 Hỗ trợ cán bộ quản lý trong việc hướng dẫn cho giáo viên và cán bộ thư viện mới;

 Hỗ trợ cán bộ quản lý trong việc tổ chức các hoạt động huy động sự tham gia của gia đình và cộng đồng;

 Kiểm tra, tổng hợp số liệu sách mượn về nhà của tất cả các khối lớp hàng tháng;

 Chuyển sách về điểm lẻ ít nhất mỗi tháng một lần và kiểm tra khi sách được trả về thư viện, thu thập số liệu sách mượn về nhà hàng tháng từ điểm lẻ;

 Kiểm kê thư viện hàng năm

2 Hiệu trưởng

Hiệu trưởng đóng vai trò chỉ đạo và điều phối việc thiết lập thư viện đúng hướng dẫn và quản lý thư viện hiệu quả Sau đây là những trách nhiệm chính của hiệu trưởng:

 Quản lý việc xây dựng/cải tạo phòng học hoặc thư viện cũ thành thư viện mới;

 Tổ chức cho giáo viên và học sinh khối lớp lớn hỗ trợ cán bộ thư viện trong việc thiết lập thư viện;

 Lập thời khóa biểu tiết đọc thư viện cho tất cả các lớp từ khối 1 đến khối 5 và đảm bảo thư viện mở cửa vào giờ ra chơi;

 Tham gia giám sát, hỗ trợ việc quản lý thư viện và các hoạt động đọc, đưa ý kiến phản hồi cho cán bộ thư viện và giáo viên nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thư viện và hoạt động đọc;

 Theo dõi thực hiện những công việc đã thống nhất với cán bộ hỗ trợ địa phương trong từng chuyến thăm trường;

 Tổ chức chia sẻ những nội dung đã được tập huấn với giáo viên chưa được tập huấn và giáo viên/cán bộ thư viện mới;

 Nâng cao nhận thức của Ban đại diện cha mẹ học sinh về thư viện và tầm quan trọng của việc cha mẹ hỗ trợ con đọc ở nhà;

 Điều phối hoạt động khánh thành thư viện và các hoạt động khuyến đọc với Ban đại diện cha mẹ học sinh;

 Điều phối việc xây dựng, triển khai kế hoạch duy trì và phát triển thư viện bền vững với Ban đại diện cha mẹ học sinh;

 Ra quyết định thành lập Đội học sinh hỗ trợ thư viện;

 Chỉ đạo việc kiểm kê thư viện hàng năm

 Sử dụng quy tắc năm ngón tay để xác định trình độ đọc cho học sinh của mình;

 Dạy bốn tiết đọc thư viện mỗi tháng bao gồm hoạt động đọc và hoạt động mở rộng; tiết dạy được tổ chức theo thời khóa biểu của trường;

 Cập nhật vào Nhật ký Tiết đọc thư viện khi tổ chức tiết đọc trong thư viện;

 Hỗ trợ cán bộ thư viện trong việc nhắc nhở học sinh trả sách đúng hạn;

 Hỗ trợ cán bộ thư viện trong việc cho học sinh mượn sách về nhà tại điểm lẻ;

 Dưới sự chỉ đạo của hiệu trưởng, những giáo viên đã được Room to Read tập huấn về tiết đọc thư viện tiến hành tập huấn lại cho giáo viên chưa được tập huấn;

 Hỗ trợ hiệu trưởng tổ chức các hoạt động huy động sự tham gia của gia đình và cộng đồng;

 Khi được hiệu trưởng yêu cầu, giáo viên tham gia hỗ trợ cán bộ thư viện trong quá trình thiết lập thư viện (ví dụ dán mã màu lên sách);

 Khuyến khích học sinh đọc sách thường xuyên

4 Đội học sinh hỗ trợ thư viện

Đội học sinh hỗ trợ thư viện có nhiệm vụ hỗ trợ việc quản lý thư viện Trách nhiệm của các

em cụ thể như sau:

 Hỗ trợ các bạn mượn trả sách theo đúng quy trình;

 Giúp cán bộ thư viện vệ sinh thư viện sạch sẽ;

 Sắp sách lên kệ sau khi các bạn trả sách hoặc sách đọc xong đang để ở bàn

9

III Trách nhiệm quản lý thư viện của cán bộ thư viện

Cán bộ thư viện có 11 đầu việc cần làm để quản lý thư viện thành công Mỗi đầu việc có một bảng kiểm gồm những công việc cụ thể cần làm trước khi khánh thành thư viện và một bảng kiểm gồm những công việc cụ thể cần làm sau khi khánh thành thư viện Xem bảng kiểm ở phụ lục A và phụ lục B

1 Kiểm tra phòng trước khi thiết lập thư viện

Tại sao phải làm việc này?

Thư viện phải là nơi an toàn để sách không bị mất hoặc bị hư hỏng

Thư viện còn là nơi học sinh cảm thấy được chào đón để các em thích đến thư viện và dành thời gian đọc sách

Tôi cần làm gì?

A Trước khi khánh thành thư viện:

Hiệu trưởng có trách nhiệm đảm bảo phòng thư viện được sửa chữa đạt yêu cầu để thiết lập thư viện thân thiện Là một cán bộ thư viện, anh/chị có trách nhiệm hỗ trợ hiệu trưởng kiểm tra những điều kiện sau đây đã đảm bảo hay chưa:

 Phòng có cửa chính và cửa sổ có thể sử dụng được;

 Cửa chính và cửa sổ có khóa để chống trộm;

 Phòng có đủ ánh sáng và được lắp đủ đèn;

 Phòng không bị dột khi trời mưa;

 Nền không bị lún, nứt, gồ ghề để học sinh cảm thấy thoải mái khi ngồi trực tiếp trên

sàn;

 Tường được sơn màu sáng

Nếu phòng cần được sửa chữa tiếp, cán bộ thư viện báo cáo với hiệu trưởng

Lưu ý: Việc này cần hoàn thành ngay sau khi tập huấn thiết lập và quản lý thư viện được tổ

chức

B Sau khi khánh thành thư viện:

 Thường xuyên kiểm tra cửa chính và cửa sổ của thư viện;

 Thường xuyên kiểm tra khóa cửa để đảm bảo an toàn;

 Thường xuyên kiểm tra phòng để đảm bảo phòng không bị dột;

 Thường xuyên kiểm tra để đảm bảo nền không bị lún, nứt, gồ ghề;

 Thường xuyên kiểm tra đèn để đảm bảo thư viện đủ ánh sáng

10

2 Sắp xếp trang thiết bị

Tại sao phải làm việc này?

Trang thiết bị cần được sắp xếp sao cho học sinh di chuyển dễ dàng khi lấy sách, có nơi thoải

mái để ngồi đọc và tham gia vào tiết đọc thư viện (Hình 1)

Tôi cần làm gì?

A Trước khi khánh thành thư viện:

Sau khi nhận đầy đủ trang thiết bị do Room to Read cung cấp theo đúng biên bản giao nhận,

nhà trường tiến hành bố trí thư viện đảm bảo các yêu cầu sau:

 Có không gian để học sinh đi lại, dễ dàng lấy sách và tham gia vào hoạt động đọc của tiết đọc thư viện;

 Kệ sách được sắp xếp tránh việc sách bị tiếp xúc trực tiếp với mưa, nắng;

 Có không gian cho việc mượn trả sách;

 Trang thiết bị dễ dàng di chuyển và không gây thương tích cho học sinh (không có góc nhọn hoặc vít nhọn);

 Thiết lập 3 góc hoạt động và bố trí góc trưng bày các sản phẩm viết, vẽ của học sinh;

 Sách được đưa lên kệ theo đúng mã màu

Lưu ý: Để việc sắp xếp trang thiết bị và trang trí thư viện đáp ứng đúng yêu cầu, chỉ nên tiến

hành việc này sau khi được tập huấn về thiết lập và quản lý thư viện

B Sau khi khánh thành thư viện:

Rà soát lại một lần nữa những công việc nêu trong bảng kiểm và đảm bảo tất cả các yêu cầu

đã được đáp ứng

 Có không gian để học sinh đi lại, dễ dàng lấy sách và tham gia vào hoạt động đọc của tiết đọc thư viện;

 Kệ sách được sắp xếp tránh việc sách bị tiếp xúc trực tiếp với mưa, nắng;

 Có không gian cho việc mượn trả sách;

 Trang thiết bị dễ dàng di chuyển và không gây thương tích cho học sinh (không có góc nhọn hoặc vít nhọn);

 Thường xuyên kiểm tra 3 góc hoạt động và thay mới sản phẩm viết, vẽ của học sinh

ít nhất mỗi tháng một lần

11

Hình 1 – Cách sắp xếp trang thiết bị trong thư viện