Hội nghị quốc tế về phát triển dân số ICPD đã đưa ra định nghĩa sức khoẻ sinh sản như sau: "Sức khoẻ sinh sản là một tình trạng hài hoà về thể lực, tinh thần và xã hội chứ không phải chỉ
Trang 1I Mở đầu.
Tại Việt Nam, thống kê dân số trong những khoảng năm 80 cho thấy tỷ lệ vô sinh ở những cặp vợ chồng trong tuổi sinh sản là 7% - 10% trong tổng dân số của cả nước
Hiện nay, thì tỉ lệ này đã tăng lên cứ 100 cặp vợ chồng thì có 15 cặp không thể
có con, không chỉ dừng lại ở con số này và tỉ lệ này đang có chiều hướng gia tăng mạnh.1
Con số đó là hoàn toàn đáng báo động vì sự tồn vong cũng như sự phát triển vững mạnh của một đất nước đều luôn luôn rất cần sự đóng góp của các thế hệ trẻ mai sau Đây chính vì vấn đề cấp thiết trong cuộc sống hiện nay khi mà trong môi trường mà có quá nhiều các ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe nói chung và đặc biệt
là sức khỏe sinh sản nói riêng
Thấy được sự cần thiết của vấn đề này, nên nhóm đã tập trung vào việc tìm hiểu nguyên nhân cũng như nhấn mạnh vào yếu tố môi trường xã hội nhằm củng cố, tìm hiểu thêm về kiến thức sức khỏe môi trường nhằm phục vụ tốt hơn cho ngành học của nhóm
II Tổng quan.
A Tỉ lệ nguyên nhân vô sinh ở Việt Nam
Số liệu từ bệnh viện Từ Dũ 6/2009
B Khái niệm về sức khỏe sinh sản.
Hội nghị quốc tế về phát triển dân số ICPD đã đưa ra định nghĩa sức khoẻ sinh sản như sau: "Sức khoẻ sinh sản là một tình trạng hài hoà về thể lực, tinh thần và xã hội chứ không phải chỉ đơn thuần là không có bệnh tật hay tàn phế trong tất cả những vấn đề liên quan đến tình dục và hệ thống sinh sản của con người, những chức năng và quá trình hoạt động của nó"
1 Theo GS-TS Trần Quán Anh, chuyên gia đầu ngành về bệnh nam học ( bệnh viện Việt Đức – Hà Nội)
Trang 2Sức khỏe sinh sản bao gồm 3 nội dung:
• Hệ thống các cơ quan sinh dục nam và nữ không bị bệnh và thực hiện tốt chức năng của chúng
• Chức năng tình dục của hệ thống các cơ quan sinh dục: đảm bảo hài hoà
về thể lực, tinh thần và xã hội trong hoạt động tình dục
• Chức năng sinh sản của các cơ quan sinh dục: đảm bảo sự hài hòa về thể lực, tinh thần và xã hội trong hoạt động sinh sản
C Định nghĩa vô sinh.
Tất cả những người trong độ tuổi sinh sản (từ tuổi dậy thì đến tuổi mãn kinh đối với nữ và từ tuổi dậy thì trở đi đối với nam), có quan hệ tình dục thường xuyên (2
-3 lần/tuần), không sử dụng biện pháp tránh thai mà không thụ thai trong vòng 12 tháng được gọi là vô sinh
III Các biểu hiện của hiện tượng vô sinh
A Nam giới.
động
Tỉ lệ hình thái bình thường
Hiếm muộn
nhẹ
<13 triệu/mL <32% <9%
Trích từ tài liệu tham khảo [1]
Về tinh trùng như: tinh trùng quá ít, tinh trùng di động yếu và tinh trùng dị dạng,
không có tinh trùng trong tinh dịch
Về tinh dịch như: tinh dịch quá lỏng hay quá đặc, thiếu các chất dinh dưỡng cần
thiết để cho tinh trùng tồn tại trước khi thụ tinh, trong tinh dịch tồn tại các chất độc chất
Về cơ chế xuất tinh như: xuất tinh ngược dòng (tinh trùng không được phóng ra
ngoài mà chảy ngược vào bàng quang, sau đó được đi tiểu ra ngoài), không xuất tinh được (tắc ống dẫn tinh, rối loạn cương, liệt dương)
Các biểu hiện khác như có kháng thể kháng tinh trùng trong huyết thanh hay tinh dịch Kháng thể kháng tinh trùng trong chất nhầy cổ tử cung
2
Trang 3Hình 1 Tinh dịch bình thường
B Nữ giới.
Về ống dẫn trứng:
- Do nhiễm khuẩn
Lao, lậu cầu
Nhiễm các vi khuẩn thông thường qua việc hút thai, phá thai to, đặt vòng tránh thai…
Nhiễm khuẩn ngược dòng từ âm đạo -> buồng tử cung -> vòi trứng
- Do viêm nhiễm trong ổ bụng
Viêm ruột thừa-nhất là bị vỡ mủ
Viêm dính vùng chậu do Chlamydia
- Do lạc nội mạc tử cung gây dính vòi trứng, buồng trứng, tử cung
- Do triệt sản
Về rối loạn phóng noãn
- Do suy vùng dưới đồi (yếu tố tâm lý, tổn thương não)
- Suy, u tuyến yên
- U tuyến yên
- Suy sớm buồng trứng (buồng trứng chấm dứt hoạt động trước tuổi 40)
- Buồng trứng đa nang, không có buồng trứng
- Rối loạn kinh nguyệt (vô kinh hay thiểu kinh)
Về tử cung
- Không có tử cung (Không có tử cung và âm đạo bẩm sinh, teo âm đạo bẩm sinh)
- Dính buồng tử cung (nạo hút niêm mạc tử cung quá sâu, lao nội mạc tử cung)
Trang 4- Nhân xơ tử cung dưới niêm mạc hay u xơ tử cung lo đẩy lồi vào buồng tử cung
- Polip buồng tử cung
Về cổ tử cung
- Do chất nhầy cổ tử cung giảm số lượng hay chất lượng
- Do chất nhầy cổ tử cung có nhiều bạch cầu, hậu quả của viêm mãn
- Do cổ tử cung hở eo trên các bệnh nhận có tiền căn nong cổ tử cung
- Do cổ tử cung chít hẹp trên các bệnh nhân có mẹ dùng DES trong quá trình mang thai
Tinh trùng và trứng bình thường
IV Các nguyên nhân gây nên vô sinh.
IV.1 Các yếu tố di truyền.
A Nam giới.
Klinefelter bệnh nhân mắc hội chứng có nhiểm sắc thể giới tính là XXY, dẫn tới sự phá hoại lớp tubules seminiferous trong tinh hoàn trong khi ở tuổi dậy thì Bệnh nhân sinh ra chỉ có một hay không có tinh hoàn
Dương vật bị dị dạng ( cong, lệch, gãy gập) dẫn đến không thể QHTD (Quan
hệ tình dục)
Ẩn tinh: thông thường tinh hoàn theo hai cái ống hai bên xuống bìu nhưng lúc này một hay hai tinh hoàn còn nằm ở trong bụng nếu để lâu dễ bị ung thư tinh hoàn
Cystic fibrosis bệnh nhân thường có mất tích hoặc gây cản trở nghiêm deferens vas (các ống mang tinh trùng) và vì vậy một số tinh trùng thấp
4
Trang 5Ở người mắc hội chứng Kartagener, các phế quản thường bị viêm nhiễm từ lúc còn là bào thai Hội chứng Kartagener làm cho đường hô hấp trên và dưới bị viêm nhiễm tái phát, điều trị mãi không đỡ Đó là nguyên nhân gây viêm các xoang mặt và phế quản ngày càng bị giãn nhiều Người bệnh có thể bị vô sinh
do cấu trúc của cơ quan sinh dục không bình thường
B Nữ giới
Người bị hội chứng Turner thì cặp NST giới tính là XO, không thể thụ thai vì
tử cung hay buồng trứng bị teo không hoạt động được
Hội chứng buồng trứng đa nang (HCBTĐN) là rối loạn liên quan đến mất cân bằng hormon và kháng insulin, gây nên rất nhiều triệu chứng: chu kì kinh không đều, không có kinh, rậm lông, mụn, thừa cân, rụng tóc, buồng trứng rất nhiều nang khi siêu âm… Nguyên nhân gây nên hội chứng này là do buồng trứng không thể sản xuất các hormon theo đúng tỉ lệ bình thường, có thể dẫn đến trứng rụng thưa hoặc không rụng trứng, thường thể hiện qua tình trạng kinh nguyệt thưa Bệnhdi truyền từ thế hệ trước, kết hợp với một số yếu tố từ môi trường như lối sống, chế độ ăn HCBTĐN là có sự tăng nồng độ hormone nam trong máu, đặc biệt là testosterone, gây nên rậm lông, mụn
Nhờ chất nhầy ở cổ tử cung và cấu trúc bình thường của cổ tử cung giúp tinh trùng bơi qua dễ dàng Nếu vì một lý do nào đó gây ảnh hưởng tới chất nhầy hoặc cấu trúc của cổ tử cung làm cho tinh trùng khó sống sót và không thể bơi qua được sẽ làm cho tỉ lệ có thai giảm
IV.2 Các yếu tố bệnh lý.
A Nam giới.
Các yếu tố bệnh lý ảnh hưởng tới khoảng 25% trường hợp vô sinh Bao gồm: Tiểu đường, bệnh tim và bệnh lý thuộc hệ thần kinh có thể gây bất lực và rối loạn xuất tinh
Bệnh lao có thể gây viêm mào tinh, tiền liệt tuyến từ đó làm giảm sự vận chuyển tinh trùng Bệnh viêm xoang mãn, viêm phế quản mãn đôi khi liên quan đến một số bệnh lý bẩm sinh bất thường làm tinh trùng bất động hay gây ảnh hưởng ống dẫn tinh
Sốt: sốt quá 38,5oC có thể cản trở quá trình sinh tinh trong khoảng thời gian tới 6 tháng (theo WHO 1987) Những dữ kiện gần đây cho thấy sốt có thể gây tổn hại DNA của tinh trùng Quai bị sau dậy thì, có thể gây viêm teo tinh hoàn vì do ảnh hưởng kết hợp của sốt cao và vi khuẩn
Trang 6Tiền căn phẫu thuật: có thể làm suy giảm tạm thời khả năng sinh tinh sau phẫu thuật từ 3 – 6 tháng, đặc biệt trong phẫu thuật có gây mê Sinh thiết tinh hoàn có thể gây nên tình trạng ức chế sự sinh tinh tạm thời Phẫu thuật van niệu đạo, tiền liệt tuyến, cổ bàng quang có thể gây xuất tinh ngược dòng Phẫu thuật thoát vị có thể làm tổn thương ống dẫn tinh Phẫu thuật tràn dịch tinh mạc hay trên bộ phận sinh dục có thể gây phản ứng miễn dịch tạo kháng thể kháng tinh trùng
Nhiễm trùng đường tiểu: bí tiểu, tiểu máu, tiểu máu có thể liên quan đến sự nhiễm trùng các tuyến sinh dục phụ và làm giảm chất lượng tinh trùng
Các bệnh lây truyền qua đường tình dục STDs: (Sexually Transmitted Diseases) : đặc biệt chú trọng về các căn bệnh như: giang mai, lậu, Chamydia trachomatis
Chấn thương tinh hoàn: có thể làm teo tinh hoàn, gây sẹo làm tắc ống dẫn tinh, làm thiếu máu nuôi tinh hoàn và tạo kháng thể kháng tinh trùng đều có thể gây vô sinh
B Nữ giới
Phụ nữ có tiền sử về nhiễm trùng sinh dục như viêm cổ tử cung, tử cung, ống dẫn trứng nhiễm trùng tiểu dẫn tới làm chít hẹp, viêm tắc vòi trứng do đó trứng không thể di chuyển vào buồng tử cung Nếu bị viêm tắc vòi trứng thì trứng và tinh trùng không thể gặp nhau để thụ tinh được Thậm chí, có thể gây ra những tình trạng như thai chết lưu, tử vong ở trẻ sơ sinh
Điều đặc biệt nghiêm trọng là một số loại viêm nhiễm phụ khoa nếu không được phát hiện, chữa trị sớm có thể gây ra vô sinh như chlamydia 2, nhiễm chlamydia ở phụ nữ có thể sẽ dẫn đến những tổn thương ở vòi trứng, tắc vòi trứng Một người
mẹ khi bị mắc chlamydia có thể gây tử vong cho thai nhi, trẻ sơ sinh hoặc các loại bệnh khác như viêm kết mạc hay viêm phổi Hậu quả của loại viêm nhiễm này còn nghiêm trọng hơn nếu người mắc bệnh là nam giới
IV.3 Các yếu tố lý hóa.
A Nam giới.
Do tiền căn dùng thuốc vì một số thuốc chữa bệnh có chứa hóa chất có thể gây tổn hại tạm thời hay vĩnh viễn quá trình sinh tinh như hóa trị ung thư, hormon, cimetidin, sulphasalazine, spironolactone, thuốc đau bao tử Tagamet, kháng sinh
6
Trang 7Erythromycin, Tetracycline, Septra, Furadantin, thuốc colchicin trị bệnh gout, thuốc lợi tiểu… …
Một số thuốc có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản và tình dục nam như thuốc chống trầm cảm, huyết áp cao, và thuốc kháng sinh Một số thuốc ngay cả ngăn chặn tinh trùng kết hợp với trứng trong thời gian thụ thai
Các loại thuốc
Một số chất ô nhiễm được ghi nhận có ảnh hưởng rõ rệt lên chất lượng tinh trùng bao gồm: các gốc oxy tự do,
Có rất nhiều hóa chất khác nhau trong môi trường có thể tác động có hại cho sản xuất tinh trùng Có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào hệ thống sinh sản, chẳng hạn như các chất ô nhiễm độc tố, hóa chất, các hóa chất diệt côn trùng, diệt
cỏ (DDT, aldrin, dieldrin, PCPs, dioxin, furan…) một số hydrocarbon (ethylbenzene, bezene, toluen, xylene…), một số chất bảo quản, hóa chất có trong vật liệu xây dựng, nội thất và các gốc oxy tự do… có thể làm giảm số lượng tinh trùng Những ngành nghề tiếp xúc với các nguy cơ cao như: làm nông nghiệp, luyện kim, các ngành hóa dược phẩm, mỹ phẩm…
Theo tiến sĩ Andy Povey tại Đại học Manchester chất glycol ether tăng 250% nguy cơ bị giảm độ linh hoạt của tinh trùng
TS Nguyễn Cửu Khoa, phó viện trưởng Viện Công nghệ hóa học cho biết DOP
là một chất hóa dẻo, có tác dụng giống như hormon nữ vì thế rất có hại cho nam giới và trẻ em khi cơ quan sinh dục chưa hoàn chỉnh Nếu bị nhiễm chất này lâu dài, các bé trai có thể bị nữ tính hóa, vô sinh nam
Trang 8Tiếp xúc với các kim loại như chì, cadmium và asen cũng có thể dẫn tới dấu vết
vi lượng của những kim loại này thông qua việc tìm thấy chúng trong tinh dịch và vì vậy số lượng cũng như chất lượng tinh trùng thường bị suy giảm do một lượng rất nhỏ kim loại nặng có trong tinh dịch có thể ức chế nhiều enzyme quan trọng cho quá trình thụ tinh trứng của tinh trùng
Các tia bức xạ ở dạng hạt, đặc biệt là các hạt alpha hay beta, được phát ra từ vật liệu phóng xạ, hoặc sóng như ánh sáng, nhiệt, sóng radio, lò vi sóng, điện thoại di động chụp x-quang và tia gamma cũng có thể gây nên hiện tượng vô sinh
B Nữ giới.
Do uống thuốc tránh thai kéo dài Nếu sử dụng ở liều lượng và thời gian hợp lý thì thuốc tránh thai không có ảnh hưởng gì đến sức khoẻ của bạn cũng như khả năng sinh con Nhưng việc sử dụng thuốc tránh thai kéo dài sẽ làm ảnh hưởng tới chu kì kinh nguyệt, làm kinh nguyệt bị rối loạn, ảnh hưởng tới sự rụng trứng có thể gây khó có thai lại trong vòng 6 tháng đầu sau khi dùng thuốc
Thuốc tránh thai
Hóa chất sinh hoạt: Các nhà nghiên cứu Trường ĐH California tại Los Angeles (Mỹ) đã tìm ra những bằng chứng về các hoá chất dùng trong sinh hoạt hằng ngày có trong bao bì thực phẩm, hoá chất nông nghiệp, hoá chất xử lý vải vóc, thảm nhà và các hoá chất chăm sóc vệ sinh cơ thể liên quan đến hiện tượng vô sinh đang
có chiều hướng ngày càng gia tăng của phụ nữ
Một công trình đăng trên Tạp chí Human Reproduction (Sinh sản của người), đã phát hiện những phụ nữ nào có hàm lượng các chất perfluorooctanoate (PFOA) và perfluorooctane sulfonate (PFOS)3 trong máu cao thì thời gian mang thai lâu hơn những người có hàm lượng các chất trên ở mức trung bình trở xuống
3 Là 2 chất hữu cơ thuộc nhóm chất có tên chung là PFC (perfluorocarbon)
8
Trang 9Các nhà nghiên cứu đã dùng những số liệu thống kê để tìm hiểu hàm lượng của PFOS và PFOA trong huyết tương phụ nữ đang có thai liên quan như thế nào đến quá trình mang thai của họ
Số lượng người được khảo sát là 1.240 người Các nhà nghiên cứu chia những phụ nữ này thành 4 nhóm có hàm lượng PFOS/PFOA khác nhau để khảo sát Kết quả cho thấy phụ nữ ở 3 nhóm có PFOS cao có khả năng vô sinh cao hơn nhóm hàm lượng PFOS thấp nhất từ 70%-134%,
và 3 nhóm có hàm lượng PFOA cao khả năng vô sinh tăng 60%-154% so với nhóm hàm lượng PFOA thấp nhất
PFOS và PFOA vốn được coi là những hoá chất không có hoạt tính sinh học, nhưng qua các nghiên cứu trên cho thấy chúng có những tác động có hại lên gan, hệ miễn dịch, các cơ quan sinh trưởng của người Một nghiên cứu chỉ ra rằng PFOA có thể làm suy yếu sự phát triển của bào thai
và một nghiên cứu khác về dịch tễ học chứng minh PFOS kết hợp với PFOA ảnh hưởng đến bào thai một cách nghiêm trọng
Cả hai chất PFOS và PFOA đều phát hiện trong các đồ dùng gia đình, trong những chất hoạt động bề mặt và chất nhũ hoá trong công nghiệp Chúng không bị phân huỷ trong môi trường và trong cơ thể sau hàng chục năm
IV.4 Các yếu tố môi trường xã hội.
A Nam giới.
• Các chất kích thích:
Rượu bia: với mức tiêu thụ rượu cao quá mức và tiêu thụ rượu liên tục có thể có một tác động xấu đến sản xuất tinh trùng và chất lượng Với một lượng nhỏ có thể làm giảm tinh trùng khỏe mạnh và tăng thiệt hại về tinh trùng
Hút thuốc lá: hút thuốc đã được biết là gây ra một số vấn đề sức khỏe do trong khói thuốc có chứa chất nicotin, rất nhiều độc chất, CO, các chất sinh ung, các chất thuộc nhóm benzen…Thuốc lá không chỉ làm giảm tuổi thọ của con người 5-8 năm
mà còn làm giảm nặng khả năng sinh sản Nicotin có tác dụng co mạch, giảm cung cấp máu, gây rối loạn chức năng hoạt động của bộ phận sinh dục như làm giảm số tinh trùng, giảm khả năng sản xuất tinh dịch, tăng tần suất rối loạn cương, và thậm chí giảm cả sự ham muốn Có hàng trăm chất độc trong thuốc lá có thể gây bệnh cho cơ thể nói chung và cho sức khỏe sinh sản nói riêng Một số tinh trùng thấp sẽ gia tăng nguy cơ vô sinh và có thể có tác động mạnh đến đời sống tình dục tổng thể, bao gồm cả khả năng tình dục
Tiêu thụ quá nhiều caffein có thể gây ra vô sinh bằng cách giảm mức độ đếm tinh trùng Nó cũng tin rằng nó có thể gây ra tinh trùng khiếm khuyết
Trang 10Ma túy, cocain và cần sa - đều là các chất độc Nó có thể làm giảm tình dục, cơ chế sản xuất tinh trùng thiệt hại
• Điều kiện sống.
Nhiệt độ cao: tiếp xúc với nhiệt qua một khoảng thời gian dài có thể có một tác động bất lợi đến sự phát triển tinh trùng Tại một việc tiếp xúc với nhiệt độ cao như: tài xế xe tải tiếp xúc với nhiệt độ động cơ, làm tại các lò nung, luyện kim, do mặc
đồ lót quá chật và tắm bồn nước nóng, ma sát do đạp xe có thể gây ra nhiệt độ trong tinh hoàn đủ cao để làm giảm khả năng sản xuất tinh trùng Do nhiệt độ bình thường để quá trình sinh tinh diễn ra bình thường, phải thấp hơn nhiệt độ cơ thể
2-3oC, tình trạng này kéo dài lâu ngày có thể làm giảm chất lượng tinh trùng
Môi trường gây hại cho sức khỏe
Mặc quần chật-nhất là quần lót chật làm tinh hoàn bị ép sát vào người đồng thời thông khí kém gây ra sự tăng nhiệt độ vùng da tinh hoàn, gây những trấn thương do
đè ép Ngoài ra, quần lót cũng không nên dùng loại chế tạo hoàn toàn bằng chất liệu
ny lông vì loại vải này dễ tích điện và điện trường sinh ra liên tục tại bìu sẽ ảnh hưởng đến sự sinh sản tinh trùng
Khi đi xem đạp, nhất là xe đạp thể thao, lưng người lái sẽ phải cong lên liên tục Tinh hoàn bị đè vào giữa yên xe và vùng đáy chậu gây nên tình trạng chèn ép, thiếu máu nuôi Ngoài ra, tinh hoàn thường xuyên bị sức nén và cọ sát (nhất là với loại xe đạp thể thao) nên thường xuyên bị sung huyết, nhiệt độ vùng bìu cũng ở mức cao Một số yếu tố mà có thể có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản nam là thói quen
sử dụng máy tính xách tay, điện thoại di động, ăn quá nhiều các loại hải sản, thức ăn nhanh, các loại thức ăn bổ thận tráng dương…
Sóng điện thoại di động (ĐTDĐ) có thể huỷ hoại các tinh trùng của nam giới Người cho ĐTDĐ vào túi quần và đeo ở thắt lưng thường xuyên sẽ bị giảm chất lượng tinh trùng
10
