SKKN bước đầu tìm hiểu nội dung triết lí trong một số tác phẩm thơ văn

Bản thân người viết cũng vậy, đến với tác phẩm văn học, người viết không chỉ chú ý tới đề tài hay nội dung xã hội trực tiếp… mà còn quan tâm đặc biệt đến những tư tưởng mang tính triết l

Së GI¸O DôC Vµ §µo t¹o hng yªn

TR¦êng trung häc phæ th«ng phï cõ

  

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm Bíc ®Çu t×m hiÓu néi dung triÕt lÝ trong mét sè t¸c

phÈm th¬ v¨n

Tác giả: Nguyễn Thùy Trang Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Ngữ văn Chức vụ: Phó hiệu trưởng

Nơi công tác: Trường THPT Phù Cừ

Năm học 2013-2014

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Bước đầu tìm hiểu nội dung triết lí trong một số tác phẩm thơ văn”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Môn Ngữ Văn lớp 11, 12

3 Tác giả:

Họ và tên:Nguyễn Thùy Trang

Năm sinh: 08/6/1981

Nơi thường trú: 174 Hòa Bình- Thị trấn Trần Cao- Phù Cừ – Hưng Yên Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Ngữ Văn

Chức vụ công tác: PHT - Giáo viên

Nơi làm việc: Trường THPT Phù Cừ

Điện thoại: 0979720207

4 Đồng tác giả: (Không)

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến:

Tên đơn vị: Trường THPT Phù Cừ

Địa chỉ: Xã Tống Phan- Huyện Phù Cừ- Tỉnh Hưng Yên

Điện thoại: 03213.854232

MỤC LỤC

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN 2

MỤC LỤC 3

PHẦN MỞ ĐẦU 4

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 4

1 Lí do khách quan: xuất phát từ cơ sở lí luận và thực tiễn 4

2 Lí do chủ quan 4

II PHẠM VI ĐỀ TÀI 5

III NHIỆM VỤ, MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI 5

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

PHẦN NỘI DUNG 6

I.VÀI NÉT VỀ TRIẾT LÍ TRONG THƠ VĂN 6

1 Thế nào là triết lí trong văn học? 6

2 Các dạng triết lí 6

2.1 Dạng 1: Triết lí trực tiếp 6

2.2 Dạng 2: Triết lí gián tiếp 7

3 Nội dung triết lí 7

3.1 Triết lí về văn chương nghệ thuật 7

3.2 Triết lí về cuộc đời, con người 8

3.3 Triết lí về một vấn đề chính trị, xã hội 8

4 Phân loại tác phẩm mang nội dung triết lí 9

4.1 Căn cứ vào lượng nội dung triết lí 9

4.2 Căn cứ vào dạng triết lí 9

II HƯỚNG DẪN HỌC SINH TÌM HIỂU NỘI DUNG TRIẾT LÍ TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM THƠ VĂN 10

1 Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân 10

2 Chí Phèo của Nam Cao 14

3 Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu 16

4 Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên 21

5 Một số tác phẩm khác 25

5.1 Hai đứa trẻ của Thạch Lam 25

5.2 Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài 25

5.3 Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường 25

PHẦN KẾT LUẬN 26

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

PHẦN MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Lí do khách quan: xuất phát từ cơ sở lí luận và thực tiễn

Nghiên cứu bức hoạ kinh điển Nàng Môna Lisa của Leonardo de Vinci –

tác phẩm thuộc sở hữu của chính phủ Pháp hiện được trưng bày tại bảo tàng Louvre ở Paris nước Pháp, Giáo sư Margaret Living Stone thuộc Đại học Harvard (Mỹ) đã cho rằng sự quyến rũ ở gương mặt của nàng Môna Lisa thực chất không phải bộ mặt của nàng Lisa thay đổi hay màu sơn thay đổi mà là do

sự thay đổi ở mắt người xem: điều khiến chúng ta yêu thích Môna Lisa chính là

bộ mặt cô ấy luôn thay đổi mỗi khi chúng ta nhìn làm cho cô ấy dường như sống động hơn Thiết nghĩ, văn chương đích thực không thể thiếu chất Môna Lisa,

không thể vắng nụ cười bí ẩn làm mê hoặc lòng người Văn chương cũng như

rượu, cần phải có chất lượng sao cho càng lâu càng nồng, phải chứa một cái gì

bí ẩn say lòng người như chất men Triết lí tựa như chất men say lòng người, như lớp sơn màu tạo nên sức lôi cuốn cho nàng Môna Lisa Mà nếu thiếu, văn

chương sẽ thiếu đi ý vị đậm đà, trở nên nhạt nhoà bởi vẻ đẹp sinh thành của triết

lí là sâu sắc Chính tính triết lí sẽ tạo thế đứng vững chắc cho tác phẩm, làm nên

vẻ đẹp ở bề sâu bề xa cần khám phá Triết lí nâng tầm nhận thức nơi người đọc, nâng tầm tác phẩm, nâng tầm thời đại cho những trang văn Đúng như một nhận

định đã viết: dõi theo từng trang viết về cảnh đời, về số phận con người không ít

khi ta phải lắng lại Dù ở dạng thức này hay dạng thức khác chính tính triết lí, châm ngôn khiến ta lắng lại trong suy ngẫm và nhận ra rằng đây vẫn luôn là vẻ đẹp có tính chiều sâu trong văn chương nghệ thuật.

Đi tìm nội dung triết lí trong thơ văn, cũng đồng nghĩa với cuộc hành trình dần khám phá vẻ đẹp lắng kết của tác phẩm Và hơn nữa là để đáp ứng kịp thời nhằm nâng cao chất lượng các kì thi nhất là thi Tốt nghiệp THPT, thi Đại học - Cao đẳng, thi HSG các cấp Cũng là để bắt nhịp với đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy hơn nữa vai trò chủ động, tính tích cực của HS

2 Lí do chủ quan

Văn là chuyện đời, chuyện người, cũng có khi là chuyện mình,… và văn

là những suy ngẫm, những chiêm nghiệm sâu sắc của người cầm bút Những triết lí mang tính phổ quát được khái quát lên từ những suy ngẫm, những chiêm nghiệm sâu sắc ấy sẽ trở thành điểm sáng trí tuệ thu hút sự chú ý của người đọc Người đọc từ chỗ nắm bắt được đến hiểu, thấu, thấm rồi để khoái cảm ngân ra

trong lòng Bản thân người viết cũng vậy, đến với tác phẩm văn học, người viết không chỉ chú ý tới đề tài hay nội dung xã hội trực tiếp… mà còn quan tâm đặc biệt đến những tư tưởng mang tính triết lí

Với những lí do trên, người viết chọn Bước đầu tìm hiểu nội dung triết lí

trong một số tác phẩm thơ văn làm đề tài cho sáng kiến kinh nghiệm của mình

II PHẠM VI ĐỀ TÀI

Đề tài đi sâu tìm hiểu nội dung triết lí trong một số tác phẩm thơ văn Việt Nam từ 1930 đến sau 1975 trong chương trình Ngữ văn 11 và 12 Cụ thể là:

Truyện ngắn Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao, bài thơ Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên và truyện ngắn Chiếc thuyền

ngoài xa của Nguyễn Minh Châu

Đồng thời, đề tài còn nêu rõ nội dung triết lí trong một số tác phẩm khác

mà triết lí chỉ như một nét chấm phá.

III NHIỆM VỤ, MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

Sáng kiến kinh nghiệm sẽ cố gắng làm rõ những nội dung triết lí trong một số tác phẩm thơ văn và đưa ra phương pháp, các bước tiến hành tìm hiểu những nội dung triết lí đó

Thực hiện đề tài, người viết chân thành mong muốn được trao đổi, thảo

luận với các thầy cô, bạn bè đồng nghiệp Để từ đó giúp HS nâng cao khả năng khám phá, nhận thức về nhiều mặt trong cuộc sống, luôn chủ động sẵn sàng trong các kì thi

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Người viết đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích tác phẩm

- Phương pháp khái quát, tổng hợp

- Phương pháp so sánh

Mặc dù nội dung triết lí đậm đà trong một số tác phẩm thơ văn nhưng khi

hướng dẫn HS đọc - hiểu văn bản ta không thể đi theo hướng tìm hiểu nội dung triết lí Nội dung triết lí trong một số tác phẩm thơ văn được tìm hiểu thích hợp khi ta khái quát vấn đề, luyện đề và là chuyên đề giảng dạy cho HS lớp chuyên Văn

PHẦN NỘI DUNG

Trước khi hướng dẫn HS đến với nội dung triết lí trong một tác phẩm cụ

thể nào đó, GV cần phải hướng dẫn HS tìm hiểu chung về triết lí trong thơ văn

I.VÀI NÉT VỀ TRIẾT LÍ TRONG THƠ VĂN

1 Thế nào là triết lí trong văn học?

Ở phần này, GV cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản nhất về triết lí

và triết lí trong văn học

- Triết lí: Quan niệm chung của con người về những vấn đề nhân sinh và

xã hội

- Triết lí trong tác phẩm Văn học: Những quan niệm về cuộc đời, con

người, về văn chương nghệ thuật … của nhà văn được phát biểu trong tác phẩm văn học

2 Các dạng triết lí

Có hai dạng triết lí cơ bản:

2.1 Dạng 1: Triết lí trực tiếp

- Khái niệm: Triết lí trực tiếp là dạng triết lí nhà văn phát biểu quan niệm

trực tiếp trên câu văn, nổi trên câu chữ Đây là dạng triết lí dễ nhận thấy và nó

có thể vượt ra khỏi những văn cảnh cụ thể của tác phẩm để sống cuộc đời độc

lập Nói như Nguyễn Quốc Khánh: Triết lí trực tiếp là những kết luận có tính phổ quát cao vượt lên trên cái cụ thể, cảm tính, được rút ra, đúc rút lại sau các

ý tưởng, hình ảnh thơ cụ thể.

- Ví dụ: Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ là một vở kịch

có nội dung triết lí sâu sắc Một tư tưởng mang tính triết lí sâu sắc của vở kịch

đã được tác giả gửi vào lời nhân vật Hồn Trương Ba trong cuộc đối thoại với Đế

Thích ở cảnh VII: Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Hay trong truyện ngắn Đời thừa, nhà văn Nam Cao đã mượn lời của nhân vật Hộ để phát biểu quan niệm về tính sáng tạo trong văn chương: Văn chương không cần

đến những người thợ khéo tay, làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp nhũng người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi, và sáng tạo những cái gì chưa có

2.2 Dạng 2: Triết lí gián tiếp

- Khái niệm: Triết lí gián tiếp là triết lí ẩn Quan niệm của nhà văn không

được phát biểu trực tiếp trên câu chữ mà qua hình tượng nghệ thuật, người đọc

tự lĩnh hội quan niệm và đúc rút thành những châm ngôn Bởi vậy nó không thể

tách ra đứng độc lập mà chỉ có sự sống khi nằm trong văn cảnh cụ thể Dạng

triết lí này khó nắm bắt hơn dạng triết lí trực tiếp

- Ví dụ: Mở đầu bài thơ Vội vàng, nhà thơ Xuân Diệu không chỉ bộc bạch

ước muốn táo bạo: ước muốn níu giữ hương sắc của cuộc đời, niềm vui ngây ngất, say đắm trước vẻ đẹp của cuộc sống mà còn cho thấy quan niệm nhân sinh

tích cực của nhà thơ: cái đẹp chẳng phải ở chốn bồng lai tiên cảnh nào, cái đẹp

không ở đâu xa mà ở ngay cuộc đời này Hãy đón nhận và tận hưởng hết mình khi còn có thể.

Trong bài Đàn ghi ta của Lor- ca, phục hiện hình ảnh G Lorca- một con

người yêu tự do, ham cách tân nghệ thuật; mong manh, đơn độc, cô lẻ trong xã hội vạn ác; một số phận bi thảm, một cái chết oan khuất nhưng còn mãi bất tử phải chăng Thanh Thảo muốn gửi tới người đọc quan niệm mang tính triết lí:

nghệ sĩ và khát vọng của nghệ sĩ chân chính luôn mong manh trong xã hội vạn

ác, trước các thế lực tàn bạo song cường quyền chỉ có thể giết chết người nghệ

sĩ còn hình ảnh họ và nghệ thuật chân chính sẽ không bao giờ chết, sẽ bất tử cùng thời gian.

3 Nội dung triết lí

Với các nhà thơ, nhà văn, từ những vấn đề của cuộc sống đời thường, của tình cảm con người, từ những vấn đề về văn chương nghệ thuật đến những vấn

đề lớn lao của dân tộc, đất nước…tất cả đều có thể khơi gợi hứng thú triết luận Bởi vậy nội dung triết lí trong thơ văn rất phong phú đa dạng, bao gồm mọi mặt của đời sống

3.1 Triết lí về văn chương nghệ thuật

Trong truyện ngắn Đời thừa, Nam Cao đã để cho nhà văn Hộ nói về một tác phẩm thật giá trị: một tác phẩm thật giá trị, phải vượt lên bên trên tất cả các

bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài người Nó phải chứa đựng được một cái gì lớn lao, mạnh mẽ,vừa đau đớn, lại vừa phấn khởi Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình…Nó làm cho người gần người hơn

Như vậy, theo Nam Cao một tác phẩm muốn có sức sống trường tồn phải là một tác phẩm có giá trị nhân đạo sâu sắc, hòa giải con người với con người

Với vở kịch lịch sử Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài, quan niệm về văn chương

nghệ thuật, về người nghệ sĩ được nhà viết kịch phát biểu qua hình ảnh Đài Cửu

Trùng – biểu tượng cho cái đẹp, cho nghệ thuật và nhân vật – người nghệ sĩ Vũ

Như Tô: không có thứ nghệ thuật cao siêu thuần túy, không có cái đẹp tách rời

hiện thực cuộc sống, tách rời cái chân, cái thiện Người nghệ sĩ phải có hoài bão, khát vọng lớn lao nhưng phải biết giải quyết đúng mối quan hệ giữa khát vọng và thực tế cuộc sống Nếu không sẽ bị đốt cháy như Cửu Trùng Đài, sẽ

phải trả giá đắt bằng cả sinh mạng của mình và công trình nghệ thuật mà mình tâm huyết như Vũ Như Tô

3.2 Triết lí về cuộc đời, con người

Đặt các nhân vật vào một tình huống truyện độc đáo, nhà văn Kim Lân

trong Vợ nhặt đã miêu tả một cách cụ thể, chân thực, xúc động từng bước diễn

biến tâm trạng và hành động của họ từ đó làm sáng lên vẻ đẹp tình người, niềm khao khát sống, khao khát hạnh phúc gia đình và niềm tin, niềm hi vọng vào tương lai Đọc những dòng văn miêu tả không khí đầm ấm của gia đình Tràng buổi sáng hôm sau ngày Tràng có vợ, độc giả có thể nắm bắt được thông điệp của nhà văn về giá trị đích thực của vẻ đẹp tình người, của hạnh phúc gia đình,

của niềm khao khát sống, niềm tin niềm hi vọng vào tương lai: vẻ đẹp tình

người, niềm khao khát sống, khao khát hạnh phúc gia đình, niềm tin, niềm hi vọng vào tương lai và giá trị đích thực lớn lao của hạnh phúc gia đình mặc dù không có sức mạnh diệt trừ cái đói nhưng ít ra nó không bị cái đói tiêu diệt Nó khiến cho cuộc sống của con người bớt đi sự buồn nản, lay lắt.

Đò Lèn là thi phẩm tiêu biểu cho vẻ đẹp thơ Nguyễn Duy Bài thơ khép

lại với những câu thơ mang đậm vẻ đẹp triết lí:

Tôi đi lính, lâu không về quê ngoại

dòng sông xưa vẫn bên lở, bên bồi

khi tôi biết thương bà thì đã muộn

bà chỉ còn là một nấm cỏ thôi.

Qua hình ảnh dòng sông xưa vẫn bên lở, bên bồi, hình ảnh bà chỉ còn là

một nấm cỏ thôi, nhà thơ muốn người đọc nhận thức về các vấn đề của cuộc đời: năm tháng, thời gian đi qua, dòng sông có khi vẫn vậy – vẫn bên lở, bên bồi còn con người đã trở thành hư vô từ đó mà khổ thơ có giá trị thức tỉnh bất ngờ: hãy biết yêu thương người khác khi cơ hội đáp đền vẫn còn, đừng để quá muộn!

3.3 Triết lí về một vấn đề chính trị, xã hội

Nội dung triết lí này so với 2 nội dung trên thường ít hơn Trong văn học phổ biến nhất vẫn là những triết lí về cuộc đời, con người, văn chương nghệ thuật Tuy nhiên trong chương trình Ngữ văn THPT vẫn có những tác phẩm

mang nội dung này, tiêu biểu là Việt Bắc của Tố Hữu, Đất nước (trích trường ca

Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm.

Việt Bắc là bài ca dao của nhà thơ cách mạng Tố Hữu nói về tình cảm

cách mạng ân nghĩa thuỷ chung từ đó gửi tới độc giả thông điệp trọng nghĩa, ân

tình, thuỷ chung son sắt đã trở thành một truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

Đất Nước – Nguyễn Khoa Điềm: Tư tưởng lớn bao trùm đoạn trích và chương V là: Đất Nước của Nhân dân - một chân lí muôn đời:

Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân

Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại.

Theo Nguyễn Khoa Điềm, tuổi trẻ nói riêng và mỗi công dân nói chung phải có trách nhiệm với Đất Nước:

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời…

4 Phân loại tác phẩm mang nội dung triết lí

Có nhiều cách phân loại tác phẩm văn học mang nội dung triết lí Thông thường, người ta dựa vào hai tiêu chí sau:

4.1 Căn cứ vào lượng nội dung triết lí

Những tác phẩm có nội dung triết lí đậm đặc Và nội dung triết lí này có thể làm thành câu hỏi nhiều điểm trong các kì thi ĐH- CĐ, thi HSG các cấp Đó

là những tác phẩm: Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, Chí Phèo và Đời thừa của Nam Cao, Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, Một người Hà

Nội của Nguyễn Khải, Vội vàng của Xuân Diệu, Tiếng hát con tàu của Chế Lan

Viên, Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm, Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu

Quang Vũ…

Những tác phẩm có nội dung triết lí giống như nét vẽ chấm phá trong hội

hoạ phương Đông, thậm chí có cảm giác như thiếu vắng Nội dung triết lí của

những tác phẩm này không thể làm thành đề Hai đưa trẻ của Thạch Lam, Vợ

chồng A Phủ của Tô Hoài, Vợ nhặt của Kim Lân, Tràng giang của Huy Cận, Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo…thuộc loại tác phẩm này.

4.2 Căn cứ vào dạng triết lí

Căn cứ vào dạng triết lí, có thể chia thành: Tác phẩm thiên về triết lí trực

tiếp, tác phẩm thiên về triết lí gián tiếp Trong chương trình Ngữ văn 11, 12 nói riêng và chương trình Ngữ văn nói chung không nhiều tác phẩm thiên về triết lí trực tiếp, chủ yếu vẫn là dạng triết lí gián tiếp.Có ba tác phẩm có thể xếp vào

loại thiên về triết lí trực tiếp: Đời thừa của Nam Cao, Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên và Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm

Lưu ý: Tùy vào từng đối tượng, khi hướng dẫn HS tìm hiểu vài nét về triết

lí trong thơ văn, GV có thể lấy những VD thích hợp

II HƯỚNG DẪN HỌC SINH TÌM HIỂU NỘI DUNG TRIẾT LÍ TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM THƠ VĂN

1 Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân

Hoạt động của GV và HS Yêu cầu cần đạt

Hoạt động 1: GV hướng dẫn

HS thực hiện thao tác vài nét

giới thiệu.

(?) GV gọi HS giới thiệu vài nét

về tác giả, tác phẩm, vấn đề cần

nghị luận -> GV nhận xét,

hướng dẫn

Hoạt động 2: GV hướng dẫn

HS tìm hiểu nội dung triết lí

trong Chữ người tử tù.

(?) Em có nhận xét gì về nội

dung triết lí trong Chữ người tử

tù?

-> GV nhận xét, định hướng

(?) Đọc Chữ người tử tù, ta thấy

Nguyễn Tuân quan niệm như thế

nào về người nghệ sĩ và thú chơi

chữ?

-> GV nhận xét, hướng dẫn

I Vài nét giới thiệu

- Tác giả, tác phẩm

- Vấn đề cần nghị luận

II Nội dung triết lí trong Chữ người tử tù.

Chữ người tử tù chứa đựng nội dung triết

lí sâu sắc và chủ yếu ở dạng gián tiếp: nhà văn phát biểu tư tưởng triết lí qua hình tượng, độc giả nắm bắt tư tưởng và xây dựng thành những châm ngôn, những mệnh đề triết lí Chất triết lí đậm đặc của tác phẩm gắn với thế giới quan, nhân sinh quan tiến bộ của người nghệ sĩ suốt đời say mê kiếm tìm cái

Đẹp.

1 Quan niệm về người nghệ sĩ và thú chơi chữ.

- Huấn Cao đáng quý bởi chất tài hoa của người nghệ sĩ, đáng quý bởi khí phách hiên ngang bất khuất của người anh hùng và đáng quý hơn nữa bởi cái tâm trong sáng của một con người Xây dựng hình tượng nhân vật Huấn Cao - một nghệ sĩ tài hoa chân chính có cái tâm rất trong sáng, Nguyễn Tuân muốn

khẳng định: nghệ sĩ tài hoa chân chính phải

có tâm sáng Nếu chỉ có Tài không thôi, cái