Đề tài lễ hội cầu ngư vùng cửa nhượng (xã cẩm nhượng huyện cẩm xuyên tỉnh hà tĩnh

Một số công trình nghiên cứu đề cập tới cảnh quan, lễ hội, phong tục, tín ngưỡng của cư dân các vùng cửa biển Hà Tĩnh như: “Lễ hội dân gian ở Hà Tĩnh” Thái Kim Đỉnh chủ biên, “Đền Miếu

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Lễ hội là một hệ thống biểu tượng nhằm hiện thực hóa thế giới ý niệm

về đời sống tâm linh bằng những nghi thức những hoạt động để con người giao tiếp với thần linh Các lễ hội dân gian của mỗi dân tộc là nơi lưu giữ các giá trị truyền thống tốt đẹp cùng với những sinh hoạt văn hoá, đó là sự ôn lại những giá trị truyền thống của quê hương đất nước, hướng người ta tìm về với cội nguồn dân tộc và đưa con người ta trở về với Chân - Thiện - Mỹ Trong các lễ hội dân gian bao giờ cũng là sự kết hợp giữa phần lễ và phần hội, cả hai phần lễ và hội được thống nhất trong tâm thức của con người thông qua mối quan hệ giữa con người và thần thánh tạo thành một chất men hưng phấn gắn kết con người thành một cộng đồng gắn bó của lễ hội

Một trong những yếu tố quan trọng cấu thành nên nét đặc trưng của lễ hội đó là hội làng Hội làng với các làng quê Việt Nam là một điểm mạnh bởi

ở hội làng mang tính cộng đồng sâu sắc, đó là đỉnh cao của sự hòa hợp, đoàn kết vì một ước nguyện chung cho sự phồn vinh của làng xã Hội làng thường được tổ chức thật vui, thật đầm ấm tình làng nghĩa xóm, điều đó thể hiện qua những khâu chuẩn bị cho đến khi nuối tiếc lúc tan hội Có xem hội làng mới cảm nhận hết ý nghĩa và lòng tự hào dân tộc với một truyền thống vàng son Trong các sinh hoạt hội, mọi người tham gia trình diễn, sáng tác, thưởng thức và hưởng thụ sau những ngày lao động vất vả, không kể sang hèn Vì thế

có thể cho rằng, hội làng đã tạo nên niềm cộng cảm sâu sắc giữa các thành viên trong cộng đồng, là sự nhất quán trong việc trao truyền các giá trị vǎn hóa giữa các thế hệ

Cửa Nhượng được biết tới là một cửa biển lớn của Hà Tĩnh với nhiều hải sản quý và nhiều giá trị văn hóa đặc sắc Đời sống văn hóa của cư dân

Cẩm Nhượng rất phong phú, đa dạng với nhiều lễ hội dân gian Ở đây, văn hóa truyền thống và bản sắc văn hóa riêng của cư dân vùng biển được hòa quyện và kết tinh thành nét riêng của cư dân vùng Cửa Nhượng - Hà Tĩnh… Xuất phát từ điều kiện địa lý tự nhiên, thường xuyên phải đối diện với sóng to gió lớn, bão tố, trong tư tưởng của người dân Cửa Nhượng ngoài việc cố gắng vượt lên trên mọi khó khăn, thách thức khắc nghiệt của tự nhiên, họ còn phải tìm cho mình một niềm tin, sức mạnh trong cõi tâm linh, làm nguồn an ủi với

hy vọng cầu mong cho mỗi chuyến tàu ra khơi vào lộng được bình an vô sự Cũng từ tâm lý đó mà từ xa xưa nhân dân Cửa Nhượng đã cùng nhau tổ chức

lễ hội Cầu Ngư, một lễ hội cổ truyền đã tồn tại trong nhiều năm qua, trải qua bao biến cố thăng trầm nó vẫn mang trong mình một sức sống mãnh liệt, bền

bỉ mang giá trị cao cả, là nguồn cổ vũ lớn lao trong tiềm thức của cư dân miền biển và mang một màu sắc rất riêng của người làng chài ở Cửa Nhượng

Ngày nay, dưới tác động của một nền kinh tế theo cơ chế thị trường và

sự phát triển của khoa học kĩ thuật, cùng với sức hấp dẫn của các hoạt động nhằm mang lại lợi ích kinh tế nhiều khi đã làm mất đi những giá trị truyền thống tốt đẹp mà bao thế hệ tiền nhân đã chắt chiu, hun đúc lên Vì vậy, với nhu cầu thưởng thức văn hóa và cả những nhu cầu của đời sống tâm linh đã dẫn tới xu hướng khôi phục lại các phong tục tập quán, các lễ hội dân gian truyền thống nhằm gìn giữ và phát huy vốn văn hóa dân gian ở các vùng miền, Tổ quốc Cư dân vùng Cửa Nhượng cũng không nằm ngoài quy luật đó Song cùng với nó, các sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng, mê tín dị đoan lại tái diễn có ảnh hưởng không nhỏ đến mọi mặt cuộc sống của người dân Việc tìm hiểu về các giá trị của lễ hội cầu Ngư và loại trừ các yếu tố tiêu cực làm biến dạng các giá trị nhân văn của lễ hội nhằm đưa ra những định hướng đúng cho

sự phát triển văn hóa lành mạnh, phong phú đa dạng là điều rất cần thiết Vì

vậy, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Lễ hội cầu ngư vùng Cửa Nhượng (xã

Cẩm Nhượng - huyện Cẩm Xuyên - tỉnh Hà Tĩnh)” nhằm đưa ra những cơ sở

khoa học để nhận thức đúng đắn về lễ hội đặc biệt về lễ hội cầu Ngư của cư dân vùng Cửa Nhượng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong các thư tịch cổ, đã có các công trình nghiên cứu về Hà Tĩnh

được nhắc tới khái quát trong các bộ như "Lịch triều hiến chương loại chí

"của Phan Huy Chú, "Đại Việt sử kí toàn thư" của Ngô Sĩ Liên, "Lịch sử Việt Nam" do Nguyễn Khánh Toàn chủ biên Tất cả các công trình này giới thiệu

về Hà Tĩnh sơ lược ở một số khía cạnh như lịch sử, địa lý

Trong các tài liệu như “Đại Nam nhất thống chí” (Quốc sử quán triều Nguyễn), “An Tĩnh cổ lục” (H Lơ Brotong) đều nhắc tới trấn Cửa Sót, trấn

Cửa Hội, Cửa Nhượng nhưng chỉ với vai trò như một tiền đồn quân sự quan trọng ở phía Nam của Đại Việt xưa

Một số công trình nghiên cứu đề cập tới cảnh quan, lễ hội, phong tục,

tín ngưỡng của cư dân các vùng cửa biển Hà Tĩnh như: “Lễ hội dân gian ở

Hà Tĩnh” (Thái Kim Đỉnh chủ biên), “Đền Miếu Việt Nam” (Vũ Ngọc

Khánh)… có đề cập tới lễ hội cầu Ngư của vùng nhưng chỉ mang tính chất khái quát, thống kê lễ hội trong tỉnh

Ngoài ra, còn có một số công trình nghiên cứu một cách khái quát

về sự ra đời của làng xã và một số nét cơ bản của đời sống văn hóa của cư

dân Cửa Nhượng - Hà Tĩnh như: “Địa chí văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh” (Nguyễn Đổng Chi), “Lịch sử Đảng bộ Xã Cẩm Nhượng” (Ban chấp hành Đảng bộ xã Cẩm Nhượng), “Địa chí Cẩm Nhượng” (Đảng ủy và ủy ban

nhân dân xã Cẩm Nhượng)…

Tuy nhiên, việc nghiên cứu về các lễ hội dân gian của cư dân vùng Cửa Nhượng và đặc biệt là lễ hội cầu Ngư chỉ được nhắc tới chung chung, chưa có cái nhìn toàn thể và sâu sắc về lễ hội này

Sau đó là hàng loạt những nghiên cứu của các tác giả Trương Minh

Hằng có bài viết “Văn hóa biển làng chài Nhượng Bạn” và tác giả chỉ giới

thiệu một cách khái quát về làng chài Nhượng Bạn, Võ Quang Trọng trong

các bài viết về “Văn hóa dân gian làng ven biển”,“Làng Nhượng Bạn” có

giới thiệu về các lễ hội dân gian nhưng mang tính chấm phá không đi sâu vào nghiên cứu một cách cụ thể về từng lễ hội của cư dân nơi đây, Phạm Thanh

Tịnh trong luận án "Văn hóa dân gian người Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh" tác giả

cũng tiến hành nghiên cứu ở hai cửa biển lớn của Hà Tĩnh là Cửa Sót và Cửa Nhượng nhưng cũng chỉ khái quát về đời sống, phong tục tập quán, điều kiện

tự nhiên và xã hội của cư dân ở Nhượng Bạn, luận án có đề cập tới lễ hội cầu Ngư nhưng chỉ là một phần nhỏ trong nghiên cứu về lễ hội dân gian của người Bồ Lô, luận án cũng chỉ miêu tả về cách thức diễn ra như thế nào của lễ hội Ngoài những công trình trên, các tạp chí Trung ương và địa phương, trong các kỉ yếu khoa học, cũng có nhiều bài viết đề cập tới đời sống tín

ngưỡng của cư dân ven biển miền Trung như: "Sinh hoạt của cư dân miền ven biển Nghệ Tĩnh trước cách mạng qua tục ngữ, dân ca "(Ninh Viết Giao),

"Tục thờ cúng cá Voi - một biểu hiện đặc thù của văn hóa biển miền Trung"

(Nguyễn Phước Bảo Đàn) trong đó cũng có giới thiệu vài nét về tục thờ cúng

cá Voi của cư dân vùng Cửa Nhượng trong so sánh với các vùng ven biển khác Đây là những tài liệu rất quan trọng giúp cho chúng tôi trong việc nghiên cứu lễ hội cầu Ngư của cư dân vùng Cửa Nhượng - Hà Tĩnh

Trên đây là sơ lược quá trình nghiên cứu về đời sống và văn hóa của

cư dân Hà Tĩnh nói chung và cư dân vùng Cửa Nhượng nói riêng Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về những lễ hội cụ thể đặc sắc của cư dân vùng

Cửa Nhượng đặc biệt là lễ hội cầu Ngư còn rất ít, và nếu có chỉ được nhắc tới một cách khái quát, chung chung Do vậy, việc tiếp tục đi sâu nghiên cứu về các lễ hội cầu Ngư của cư dân vùng Cửa Nhượng - Hà Tĩnh sẽ góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khảo sát, nghiên cứu lễ hội cầu Ngư truyền thống và sự biến đổi của lễ hội trong đời sống văn hóa ngày nay của xã Cẩm Nhượng - Cẩm Xuyên - Hà Tĩnh Tìm hiểu giá trị và đề xuất những giải pháp góp phần bảo tồn và phát triển lễ hội lành mạnh, bền vững trong thời đại ngày nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Phân tích, miêu tả lễ hội cầu Ngư truyền thống và sự biến đổi của lễ hội cầu Ngư trong đời sống văn hóa ngày nay nhằm tìm ra các khía cạnh văn hóa ,tín ngưỡng, lối sống độc đáo và đặc sắc của cư dân vùng Cửa Nhượng

Thu thập những cứ liệu khoa học nghiên cứu về lễ hội trên cơ sở đó nhận thức được những giá trị, ý nghĩa đích thực của lễ hội, đưa ra những giải pháp góp phần phát triển lễ hội lành mạnh,an sinh chống mê tín dị đoan

Trên cơ sở nghiên cứu lễ hội cầu ngư của cư dân vùng Cẩm Nhượng -

Hà Tĩnh, luận văn góp thêm tiếng nói vào công cuộc nghiên cứu, phục hồi, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc của nước ta hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng

Đây là đề tài nghiên cứu về lễ hội cầu Ngư của cư dân vùng Cửa Nhượng - Hà Tĩnh, nên đối tượng của đề tài tập trung vào lễ hội cầu Ngư của

cư dân vùng Cửa Nhượng - Hà Tĩnh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: Đề tài tập trung nghiên cứu ở vùng Cửa Nhượng (xã Cẩm Nhượng - huyện Cẩm Xuyên - tỉnh Hà Tĩnh )

Về thời gian: Được tính cả hiện tại và quá khứ (qua hồi cố)

5 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Để thực hiện đề tài, luận văn đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

Luận văn dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước trong việc bảo tồn và phát huy vốn văn hóa dân tộc để xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Phương pháp cụ thể:

Phương pháp nghiên cứu điều tra dân tộc học, xã hội học, phương pháp điền dã thực địa, phỏng vấn, cảm nhận và thu thập tư liệu

Phương pháp phân tích và tổng hợp nhằm nghiên cứu ý nghĩa trong các hoạt động của đối tượng được nghiên cứu

Phương pháp liên ngành: Văn hóa học, sử học, xã hội học…

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài kiệu tham khảo, phụ lục luận văn gồm

3 chương với bố cục như sau:

Chương 1: Không gian văn hóa của lễ hội cầu Ngư vùng Cửa Nhượng - Hà Tĩnh

Chương 2: Lễ hội cầu Ngư truyền thống

Chương 3: Lễ hội cầu Ngư trong đời sống văn hóa ngày nay và các giải pháp phát triển

Chương 1 KHÔNG GIAN VĂN HÓA CỦA LỄ HỘI CẦU NGƯ

VÙNG CỬA NHƯỢNG

1.1 Sơ lược về Cửa Nhượng

1.1.1 Địa danh Cửa Nhượng

Dọc theo chiều dài đất nước với hơn 3 nghìn cây số biển Việt Nam có rất nhiều vùng biển đẹp kì diệu với những thắng cảnh đẹp, biển rộng trời xanh

mà tạo hóa ban tặng Và vùng biển Cửa Nhượng thực là một địa chỉ khó quên

Ở đây mang một vẻ đẹp rất nguyên sơ được kết hợp bởi mặt biển bao la lấp lánh ánh vàng cùng núi non xanh thẳm hùng vĩ, bởi tiếng sóng vỗ ầm ầm vào vách đá Biển ở đây "giản dị" như chính con người của miền đất này vậy Không những thế Cửa Nhượng còn là vùng danh thắng non nước hữu tình làm say lòng người "Nhất kinh kì, nhì Nhượng Bạn", là nơi ẩn chứa một bề dày lịch sử cũng như một kho tàng văn hóa dân gian rất phong phú và mang những nét rất độc đáo

Nhượng Bạn (Cửa Nhượng) "bờ đất được nhường" - một làng nhỏ của dân chài lưới tựa mé đất Kỳ La, là bờ cát chạy đến dọc từ núi Thiên Cầm đến mũi Gò cửa biển Diện tích ước chừng 2km2 nằm trên vĩ tuyến 18,15'40'' độ vĩ Bắc và 106,7'30'' độ kinh Đông Xã Nhượng Bạn (từ năm 1956 lại nay là Cẩm Nhượng), tương truyền thành lập vào thế kỉ XVII Theo nhiều người biết sở

dĩ vùng Cửa Nhượng còn có tên là Nhượng Bạn (bờ đất được nhường) là gắn liền với công ơn của bà Hoàng Càn "Chuyện bà Càn" đã gợi lại hình ảnh của làng Nhượng thời xưa "Vào cuối đời Trần (?) ở làng Nhượng Bạn có người con gái họ Hoàng tên là Càn, đẹp người tốt nết, lại có giọng hát hay, được tiến vào hầu trong cung và được nhà vua sủng ái Bấy giờ, làng Nhượng rất hẹp, dân nghèo, lực hèn, thế kém, bị người làng trên chèn ép lấn gần hết địa phận

mà đành chịu Cuối cùng, dân làng nghĩ chỉ còn cách cử người ra kinh kì nhờ

bà Càn giúp đỡ Bà Càn không dựa vào uy thế của mình mà chỉ bày mẹo cho Theo lời bà, người ta làm một tấm bia đá khắc nguồn gốc, cận cõi của làng, ngầm chôn vào địa giới cũ Ít lâu sau, dân phát đơn kiện kêu lên quan trên Có chứng cớ rõ ràng dân làng Nhượng giành lại được phần đất đã bị lấn chiếm Sau khi bà Càn mất, dân làng nhớ công ơn bèn lập bàn thờ bà "

Cửa Nhượng ngày càng đông đúc, trở thành xã Nhượng Bạn, thuộc tổng Lạc Xuyên, huyện Kỳ La nay là xã Cẩm Nhượng huyện Cẩm Xuyên là một vị trí "Trên Đàn trời thánh thót, dưới Đầu Voi đứng chầu" (vè)

1.1.2 Dân cư và cơ cấu tổ chức

1.1.2.1 Dân cư

Theo dẫn liệu điều tra dân số gần đây, thì dân cư hiện sinh sống trên vùng đất Cửa Nhượng (Cẩm Nhượng) hết thảy thuộc sắc tộc Kinh, mà thuật ngữ khoa học còn gọi là người Việt - một dân tộc có nguồn gốc bản địa và lâu đời sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam, hiện chiếm 70 triệu phân bố khắp tất cả các tỉnh thành nước ta

Cộng đồng dân cư Việt sinh sống trên đất Cẩm Nhượng trong lịch sử

có sự hòa đồng giữa người Việt là chủ đạo với ít sắc tộc khác Một dẫn liệu khác mách cho chúng ta hay một điều độc đáo ở dân cư Cẩm Nhượng rằng trong cộng đồng người Việt nơi đây, có một nhóm người đó là nhóm người

Bồ Lô, sống thành các vạn chài trên các cửa sông, họ là dân thủy cư chỉ sống được trên mặt nước Cuộc sống của họ "theo đuôi con cá" và "ăn sóng nói gió", họ không có đất trên bờ mà cả gia đình sống tập trung trên thuyền

Tính đến nay dân số ở Cẩm Nhượng đã lên tới 10410 người Tỷ lệ tăng dân số 10,2 % Mật độ dân số là 3880 người/ km2

1.1.2.2 Cơ cấu tổ chức

4130804

Trước cách mạng tháng Tám dân cư ở Cẩm Nhượng có khoảng 2.300 đến 2.600 người Việc quản lý làng xã trong thời kỳ này là bộ máy hành chính gồm có lý trưởng, phó lý trưởng và hương ngữ Bộ máy này còn gọi là Hội đồng kì mục

Sau cách mạng tháng Tám thành công, chính quyền của nhà nước thực dân phong kiến như Hội đồng kỳ mục, các tổ chức xã hội của nó bị giải thể Đối với các xóm được đặt tên mới và nhân dân cử các chức danh như xóm trưởng, xóm phó để điều hành công việc chung Các tổ chức xã hội như thanh niên cứu quốc, phụ nữ cứu quốc, phụ lão cứu quốc được thành lập

1.1.3 Điều kiện tự nhiên và kinh tế của Cửa Nhượng

1.1.3.1 Điều kiện tự nhiên

Cách đây hơn nửa thế kỉ, địa hình xã Cẩm Nhượng khác xa hiện nay nhiều Từ Thiên Cầm nhìn về cửa lạch Cẩm Nhượng tựa con hạc khổng lồ trải cánh mà cồn Gò được coi là mỏ Hạc Bờ biển phía Đông, bãi trú phía Nam được viền xanh bằng các loại cây chắn gió, chắn sóng xanh rờn dịu dàng, duyên dáng Địa hình và địa mạo Cẩm Nhượng nay đã khác xa nhất là phần đất gần cửa lạch còn lại tựa như gót chân đầy vết sẹo khi bồi khi lở mất vẻ duyên dáng, quyến rũ và mộng ảo

Tuy nhiên, tạo hóa vẫn còn hết sức ưu đãi với Cẩm Nhượng, Cẩm Nhượng vẫn đẹp bởi sông nước quanh co trời biển bao la, núi non ôm ấp luôn

có sức cuốn hút với du khách bạn bè lui tới quanh năm

Núi Thiên Cầm (còn gọi là núi Cùm, núi Gùm) gắn liền với Cẩm Nhượng với nhiều dấu tích thăng trầm của chiến sự một thời Núi không cao lắm (108m), chỉ mấy triền núi gắn kết đẹp và gọn, chân núi chuồi xuống biển bằng các giàn đá, các lớp chồng lên nhau như bàn tay của tạo hóa sắp xếp Núi Tượng Lĩnh (còn gọi là Tượng Sơn, núi Voi) là một ưu đãi mà thiên

nhiên ban tặng cho Cẩm Nhượng Nhìn về Tượng Lĩnh, các triền núi tựa đàn voi khổng lồ đang dần dà thư thả bước dần xuống biển

Cách bờ biển gần 4 hải lý, hòn Én như cái bao trầu của người khổng lồ ném lại trên đường đi Gần bờ hơn là: "Đảo Bơơc lô nhô sóng bủa dài" được xem là bức bình phong chắn gió, sóng biển để cho thuyền bè neo đậu khi gặp bão tố Tất cả tạo nên một quanh cảnh rất hùng vĩ

Cẩm Nhượng có hệ thống sông Lạc Giang được hợp lưu bởi hai con sông là sông Hội và sông Rác Người ta ví sông như cô gái có duyên nhưng rất "đỏng đảnh" và hay chuyển hướng thậm chí trong ngày Vì vậy, tàu thuyền

ra vào luôn đòi hỏi phải là người am thủy thạo luồng

Nói tới tự nhiên Cẩm Nhượng, chúng ta không thể không nhắc tới biển Biển Cẩm Nhượng vừa là cửa lạch vừa là bãi ngang từ bãi biển trở ra có cồn rạn đá ngầm Bờ biển Cẩm Nhượng là vùng đất bào mòn của biển, nhìn chung thoai thoải Đất ở bờ biển Cẩm Nhượng, từ cửa lạch đổ ra các hướng với những hố lồi lõm không ổn định và pha chất bùn lẫn đất cát

Biển Cẩm Nhượng, cứ 5 hay 6 tiếng nước biển đã thay đổi, 15 ngày thì con nước sinh một lần Riêng tháng 2 và tháng 8 trong tháng có 3 con nước sinh nên đòi hỏi ngư dân đánh bắt phải phán đoán kỹ càng để đánh cá

Đất đai Cẩm Nhượng phần nhiều là đất cát, đất mặn Diện tích đất tự nhiên hiện có là 277,13 ha, trong đó có 13 ha đất nghĩa trang, còn lại là đất ở

và xây dựng các công trình công cộng Cẩm Nhượng giáp biển gần sông nên được xem là vùng tiểu khí hậu của vùng nam Cẩm Xuyên khác hẳn các vùng khác của Hà Tĩnh

1.1.3.2 Điều kiện kinh tế

Là một xã thuộc địa hình ven biển, được thiên nhiên ưu đãi cho một nguồn tài nguyên biển vô cùng phong phú cho nên từ gần ngàn năm nay cư